Oй книга, книга!

(Марий тиште пайремым эртарыме сценарий)

Марий йылме кабинетын ончылжым марий книган да букварьын, «Марла календарьын» да кызытсе учебникын комышт сорастарат. Васильевын возымо ныл корнан почеламутшо шинчалан перна

Калык илаш шона гын,

Ойжо лийже, йулажат.

Туня койышан лийнеже гын,

Ынже пыте йылмыжат.

(Пайрем кас марий муро дене почылтеш.)

1 вудышо. Пагалыме йоча-влак, туныктышо-влак, шерге унана-влак. Таче ме чыланат тиде сорал полемыште Марий тиште кечым палемдена. Эртыше пагытым шарналтыде, аклыде, ончыко от кае, маныт. Сандене, сай койыш дене, ойлена ме тыгерак

Чылан Калык илаш шона гын,

Ойжо лийже, йулажат.

Туня койышан лийнеже гын,

Ынже пыте йылмыжат

2 вудышо. Йоча-влак, а те паледа мо, молан ме таче Марий тиште кечым палемдена

(кок тунемше рнчыко лектыт)

1-ше лудшо. Ме палена, тыландат каласкален пуэна. «Кызыт, марий йылме уэмаш туналме саманыште, ме калыкнан эртен толмо корныжо умбакат туткынрак ончалшаш улына. Марий калыкат кужу да чапле илыш корным эртен. Лийын тудын шке жапыштыже тувырго культурыжат, чапле ыштыш-кучышыжат. Но ме тудым монденна, тиде чыла сералт кодде йомын.»

2-шо тунемше. 18-ше курымышто марий коклаш Христиан верам шаркалаш чот пижыныт. Рушла моштыдымо марий коклаште ты сомылым шукташ йосо лийын. Садлан черкызе-влаклан марий йылме кулеш лийын. Руш миссионер-влак марий йылмым тунемыныт. А тудлан книга деч посна огеш лий. Тыге икымше марла книга ош туням ужын. Тудо 1775 ийыште, 10 декабрьыште Санкт-Петербургышто савыкталтын да «Сочинения, принадлежащие к грамматике черемисского языка» маналтын. Лач тиде книга возыктышын рудо вожшо семын лийын да марла возаш туналтышым ыштен. Садланак 10 декабрьым марла возыктышын шочмо кечыже семын палемдаш туналме.

3-шо тунемше. Тугеже тиде икымше марла книга марий возыктыш да марий литератур йылмылан шочашышт корным почын?

1-ше тунемше. Тыге. Иквмше грамматика лекме деч вара марла возыктыш палынак виян кая. 18-ше курым марий тувыра илышын «шортньо» саманже лийын. Марла возымо книга-влак икте почеш весе лекташ туналыт, марла алфавитат шочеш! 1867 ийыште И. Кедров марла букварьым курыкмарла луктеш. Тыгак букварь олыкмарла 1870 ийыште ош туням ужын, тудым Г. Яковлев луктын.

2-шо тунемше. Нине книгалаште шочмо йылме дене возымо вийым налын, марий ой лывырген, мут поянлык кугемын, марла возымо йылме калык коклаш шарлен.

4-ше тунемше. Кугезе тукымна-влак курымла дене моло пошкудо калык дене келшен иленыт, йоча-влакшым ончен-куштен, пуртус юмыжлан кумалын, поян тувыражым арален коденыт. Очыни, акрет годым кугезына-влак шке семынышт возенат моштеныт?

1-ше тунемше. Чынак, нуно куэ кумыжеш, писте онаш але тояш тамгам пучкеден, ала-мыняр торашкат уверым колтеденыт. Тыште икмыняр марий тамгам суретлен ончыктымо. Тудо эрвел калык-влакын иероглиф дене возымыштым ушештара. (суретым ончык.)

2-шо тунемше. Ожно тамга-влакым вургемешат турленыт. Тудо сораллан веле огыл улмаш. Турым ончен. Айдемын могай тукым да могай кундем гыч улмыжым палаш лиеш улмаш. Но эн тунжо – тур сурет марийын пуртусым да Ош Кугу Юмым жаплымыжым ончыктен.

5-ше тунемше. Ынде умылышым, кугезе кочана-кована-влак ушан-шотан, поян тувыран, Ош Кугу Юмым пагалыше, жаплыше лийыныт. Но кызытсе семын возымашыже гына 18-ше курымышто шочын да виянаш туналын.

1-ше вудышо. 20-шо курым туналме дене марла возыктыш виянме корныштат у йыжын туналеш. 1907-ше ий гыч марий просветитель ден Глезденевын вуйын шогымыштлан кора, икымше «Марла календарь» лекташ туналын. Лач тиде саманыште марий сылнымут илана. Тудын икымше пеледышыже пеледалтеш – «Ото» почеламутым воза.

2-шо вудышо. «Ото» почеламутым тачысе кечылан 45 турло йылмыш кусарыме. Айста колышт ончена. («Ото» почеламут марла да рушла йонга)

1-ше вудышо. Тиддеч вара марий йылме дене возымо газет ден журнал-влак икте почеш весе лекташ туналыт («Ужара», «Йошкар кече», «Марий Эл» газет-влак, «У вел», «Ончыко», «Пачемыш» журнал-влак.). Тыгак писатель ден поэтна-влакын возымо книгашт лектыт.

6-шо тунемше. Тугеже таклан огыл калык тыге ойлен: «Айдемын илышыже……..»

2-шо вудышо. А ынде эн поро, ныжылге мутна шочмо йылмылан полеклалтеш.

3-шо тунемше. Шочио йыылме! Тужем йылме кокла гыч иктыже, шумлан эн лишылже. Тый – йылмым умылаш туналше йочан «Ава» шомакше, тый – Онар калыкнан кудыратле йукшо, тый – Чавайнын икымше почеламутшо деч тузланыше чумыр сылнымутвече.

4-ше тунемше. Садланак огыл мо, тиде сорал йылмым моктеныт да моктат лумло марий писатель ден поэт-влак. (В. Колумбын «Шочмо йылме» почеламутшо йонга)

1-ше вудышо. Йоча-влак, а вет марий йылмынан тушманжат уло. Тидыже – куктештын рушла-марла ойлымаш але шочмо йылмыжым мондаш точышо, шочмо йылмыже дене ойлаш вожылшо ен – Мик-мек (сценке)

Ола гыч портылшо рвезе: Я теперече городе курычкам только кушаю!

Ялысе рвезе: Ялышкыже шукылан тольыч мо?

Ола гыч толшо:Чово это? Минь вет по-марла-то ок моштеп.

Ялысе рвезе: Надолго к нам?

Ола гыч толшо: Да-да, я на длинный отпуск приехал.

Вес рвезе толеш: Э-э-э, Микмыр шольо толыныс! Пеш йора, пеш йора. Кузе вара илет, Микмыр шольо?

Ола гыч толшо: Меня теперече Микмыр огыл, а величают Мик!

Вес рвезе: Мом манат?

Ола гыч толшо: Я – Мик! Меня в городе культурный народ так величает.

Вес рвезе: (койдарен) Мек манат? Могай Мек?

Ола гыч толшо: Не Мек, а Мик!

Вес рвезе: Могай Мик-Мек?

2-шо вудышо:Але теве В. Крыловын «Оласе Мик-Мек-влак» почеламутшым колышт ончена (почеламут йонга)

3-шо тунемше: Вот тыгай «кугу культуран» самырык ен-влак шочмо йылмыштым мондат. А вет чуваш поэт Педер Эйзин чын возен.

Ко шочмо йылмым ок йорате –

Шке аважым ок йорате.

Ко шочмо аважым ок йорате –

Шке калыкшым ок йорате.

Ко шочмо калыкшым ок йорате –

Шке элжым ок йорате.

Туныктышо: Йоча-влак, тыште погынышо-влак, чыланат шке шочмо кундемнам, шочмо йылмынам моткоч йоратена, тудын сораллыкшым, ныжылгылыкшым ужын моштена да шкенан сылнымутвечыштына пайдалын кучылтына. (йоча-влакын шке возымо почеламутыштым лудмо конкурс эртаралтеш).

1-ше вудышо:В, Крыловын мутшо дене пайремнам мучашлена: «Шочмо йылме! Курымла мучко вийнен толшо мут энер. Тыйын вудет кугезе тамым ушештара, тыйын вудет уш-акылым йукта, вий-куатым пуа.»

2-шо вудышо:Шочмо йылме! Ший памаш гай яндар, кава шудыр гай чолга, лай порсын гай шыма, кугорно гай мучашдыме. Айста тудым эреак йоратыме книга гай аклаш да эреак йоратен шогаш туналына! (Чылан «Келшымаш» мурым мурен, пайремым мучашлат).