Республиканская конференция
учащихся 5 – 8 классов
Адыгэ IуэрыIуатэм
и ныбжьыр.
Выполнила
ученица
МОУ «Лицей №1
им. » г. Баксана
учитель
2009г.
1. Лъэпкъым и къежьапIэр IуэрыIуатэщ.
2. IуэрыIуатэм лъэпкъым и ныбжьыр и ныбжьщ.
3. Матриархат, патриархат лъэхъэнэ.
4. Сосрыкъуэ Хасэм зэрыкIуар.
5. Лъэпщ Дэбэчым и къуэдзэу гъукIэныр щIедзэ.
Адыгэ IуэрыIуатэм и ныбжьыр.
Дэтхэнэ зы лъэпкъми, ар ину е цIыкIуу щрети, и тхыдэмрэ культурэмрэ теухуа тхыгъэхэр яIэщ, зэрагъэпэщыж. А зэман жыжьэ блэкIахэм и хъыбархэр, таурыхъхэр, шыпсэхэр зэхуахьэсыжкIэ сыт къагъэлъагъуэфынур абыкIэ? Сыт а шыпсэмкIэ къыдгурагъэIуэнур? Апхуэдэ упщIэхэр ди пащхьэм къоувэ. IуэрыIуатэр пасэ дыдэу къожьэ, ныбжьышхуэ абы иIэщ. Абы и зэфIэувэныр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ а IуэрыIуатэр зей лъэпкъыр къызэрыхъум, абы и IитIым лэжьыгъэ зэхуэмыдэхэр ирищIэу зэрыщIидзэм, зэрызэгурыIуэн, ирипсэлъэн папщIэ зэрагъэпэщ лъэпкъыбзэр къызэрежьэм. Лэжьыгъэмрэ бзэмрэ язэхэзыр къэмыхъугъатэмэ, лъэпкъ IуэрыIуатэр къежьэнкIэ Iэмал иIэтэкъым.
IуэрыIуатэр зы жэщ – махуэм зэхалъхьэркъым, япэм ятха тхыгъэхэми дыщыгугъыу дытIысыжи хъунукъым. АтIэ, дэтхэнэ таурыхъми, псысэми дыхэплъа иужькIэ зыгуэр къызэрыхэтхыным иужь дитын хуейщ. IуэрыIуатэм зы лIэщIыгъуэм къыIэщIехри къыкIэлъыкIуэм IэщIелъхьэ лъэпкъым и гурыгъу – гурыщIэхэр, и хабзэ – нэмысыр, лIыгъэр, и цIыхугъэр – ахэр и ихъумэну, игъэфIэну, игъэбэгъуэну.
IуэрыIуатэм наIуэ къещI лъэпкъым и зэфIэкIыр, и гупсысэкIэм и куууагъыр. IуэрыIуатэм ущымыгъуазэмэ, лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэм, я псэукIам ущыгъуазэфынукъым. IуэрыIуатэм лъэпкъым и ныбжьыр и ныбжьщ. Адыгэ IуэрыIуатэм ныбжьышхуэ иIэщ. Абы щыхьэт техъуэ щапхъэ зыкъоми къэтхьыфынущ. Псалъэм папщIэ. Лъэпкъым и цIыхухэм зэрахьэу щыта мажусит диным и тхьэхэм теухуа тхыгъэхэр.
Илъэс минитху и пэкIэ каменный век зэманым Агубэч (поселением) псэупIэм тхыдэм елэжь щIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ матриархат лъэхъэнэу щытащ.
Нэхъ иужьыIуэкIэ Майкоп псэупIэ къагъуэтахэм къегъэлъагъуэр илъэс минищ ипэкIэ патриархатыр тепщэ зэрыхъуар. ЦIыхухъум унафэр IэщIэлъ зэрыхъуар къыдагъэлъагъу. Тхыдэм апхуэдэ щапхъэхэр къыщихькIэ, дэ дегупсыс хъунущ Нарт лIыхъужьхэр а лъэхъэнэм лIыхъужьыгъэ зэрахьэу, лэжьыгъэ зэхуэмыдэхэр ягъэзащIэу зэрыщытар. Сэтэней гуащэ чэнджэщакIуэу нарт лъэпкъым и лIыхъужьхэм зэраIэм къегъэлъагъуэ, цIыхубзыр щытепщэ лъэхъэнэу зэрыщытыр, нэгъуэщIу жыпIэмэ, матриархат лъэхъэнэу зэрыщытыр. Сэтэней гуащэ Сосрыкъуэ зэшу, нэщхъейуэ щилъагъум и къуэм йоупщI щIэнэщхъеймкIэ, икIи ар гъуэгу техьэну, нартхэм яхыхьэну зэрыхуейр къыщищIэм, Сэтэней гуащэ Нарт Хасэм яхохьэ, зы цIыхубз хузэфIэмыкIын Iуэху иужь йохьэ, и щIалэр нартхэм зэхашэну йолъэIу. Нартхэм Сэтэней гуащэ къратым къегъэлъагъуэ цIыхубзым и тепщэныр кIащхъэ зэрыхъум. Сосрыкъуэ Хасэм къикIыжа иужькIэ и анэм упщIэ иритам жэуапу кърет:
Уэ ди анэ, фыз Хасэ щIэупщIэркъым
Фыз упщIэн ирахьэлIэркъым,
ЕзыхьэлIэри лIы мыхъущ
А жэуапым чэнджэщ лъэпкъ хэмылъыжу цIыхухъур тепщэ зэрыхъуар къегъэлъагъуэ. Патриархат лъэхъэнэм зэрыщIидзари гу лъыдмытэуи къанэркъым.
Нэхъ лъэпкъ нэхъыжь дыдэу къалъытэ Алыджхэм (грекхэм) я тхьэпэлъытэ гъукIэ Герфест ещхьыркъабзэу, къэбгъэлъагъуэ хъунущ шэрджэсхэм я дежкIэ мафIэм и тхьэу щыт Лъэпщ, гъущIым Iэмэпсымэ къыхэзыщIыкIахэмрэ мэкъумэшыщIэхэмрэ я тепщэр, мэкъумэшыщIэхэм пхъэIэщэрэ фIанэрэ яхуэзыщIар. Герфест ныбжькIэ лэжъыгъэкIэ, мафIэм, гъущIым ирилажьэу щытыр, Лъэпщ щырагъэпщэкIэ, жытIэ хъунущ зы лъэхъэнэм къыздыщIадзауэ зы ныбжьи яIэу. Ар апхуэдэу щытмэ, дэ гу лъыдмытэу къанэркъым. Лъэпщ зыгъэсэжа Дэбэч ныбжькIэ фIыуэ зэрынэхъыжьым.
Уи нэгу сыщIоплъри ущIалэщ,
Уи блыпкъ соубыдри угъущIщ,
Уи псалъэр гущIэм щотIыс,
Сыпхуейщи уи цIэр къэIуатэ.
- Дэбэчу Дадэ, сэ си цIэр Лъэпщщ,
сэ мылъхуа анэм сырикъуэщ,
Къуаншэр зи натIэр си адэщ,
Уадэм хуэлъхуахэм сыращхьэщ,
Тхьэгъуэм хуэушэу сыщIэблэщ,
Пэублэ кIыщуэ усхутэщ,
ЩэныфIэ къуэдзэу сыплъакIуэщ.
КIыщыбжэ Iухыр къысхуэщI.
Сэ си цIэр Лъэпщщ, Дэбэчу Дадэ –
жеIэри Дэбэчым и къуэдзэу
Лъэпщым гъукIэным къыщIедзэ.
Мы пычыгъуэм дыхэплъэмэ, долъагъу Лъэпщ япэ дыдэу а лэжьыгъэм щыщIидзэр Дэбэч Дадэ дежу зэрыщытыр. Дадэ, жиIэу зэрызыхуигъазэми, Пэублэ кIыщ – зэрыжиIэми, Лъэпщ фIыуэ Дэбэч нэхърэ зэрынэхъыщIэм урегъэгупсыс.
Абы къыхэкIкIэ дэ жытIэ хъунущ ныбжькIэ Лъэпщ къыпащI Герфест нэхъ лъэпкъ нэхъыжь дыдэм щыщми, ди адыгэ лъэпкъыр абы нэхърэ нэхъыжьыжу зэрыщытым чэнджэщ лъэпкъ зэримыIэр.
Адыгэ IуэрыIуатэр лъэпкъым и духовнэ къулеягъ телъыджэщ, лIэщIыгъуэ IэджэкIэрэ абы зэригъэпэща хъугъуэфIыгъуэм и налкъут мыкIуэдыжщ. Адыгэхэм я тхыдэр, гъуэгуанэ хьэлъэ къакIуар, гупсысэ – зэхэщIыкI зытетар, гугъапIэрэ хъуэпсапIэу яIар, хьэл – щэн, хабзэ хьэлэмэт яхэлъар IуэрыIуатэм и тхыгъэ кIуэдыж зимыIэхэм ди зэманым къахьэсащ. Пасэрей цIыхухэм ямызакъуэу иджырей лъэпкъ ныбжьыщIэхэри а тхыгъэхэм дахьэх, ятхьэкъу, зыхуей зыхуэныкъуэ куэд къыхуаIуатэ, я мыхьэнэр зыкIи ужьыхыркъым. Ахэр нэсу зэбгъэщIамэщ лъэпкъ культурэр, литературэр, тхыдэр нэхъ IупщIу щыплъагъунур, куууэ къыщыбгурыIуэнур, абыхэм хэлъхьэныгъэ гуэр щахуэпщIыфынур, япэкIэ щыбгъэкIуэтэфынур.
КIэух псалъэ.
Адыгэ IуэрыIуатэм лъэпкъым и псэукIар, лэжьыгъэ иригъэкIуэкIахэр къритщIэ къудейкъым, атIэ ар ди лъэпкъым и ныбжьыр, абы къикIуа гъуэгуанэр кърыдощIэ. Дэтхэнэ лъэпкъми и гъащIэм икъукIэ мыхьэнэшхуэ щиIэщ IуэрыIуатэм.
жиIэгъащ мыпхуэдэу: «Псалъэ искусствэм и къыщIэдзапIэр IуэрыIуатэрщ. ГуащIэпсэу цIыхубэм я тхыдэ пэжыр нэсу пщIэнкъым, цIыхубэ IуэрыIуатэр умыщIэу.»
Къэдгъэсэбэпа литературэр.
1. «Нарты» 1974г.
2. «Адыгэ IуэрыIуатэ» II том 1962г.
3. «Адыгэ IуэрыIуатэ» 1992г. ХьэкIуащэ А. Х.
