Открытый урок по творчеству Къайсына Кулиева

Открытый урок по творчеству Къайсына Кулиева.

Подготовила и провела

Къайсынны чыгъармачылыгъына жораланнган адабият - музыкалы

композиция "Салам эрттенлик".

1.Салам эрттенлик,

Жап - жарыкъ бетли,

Къанатлы жырлы,

Бишген кегетли!

2.Саулай дуниягъа атхан танглагъа салам бере, къууатлы нюрюн жая, клген эди

поэзияны кенг тенгизине Къулийланы Шуаны жашы Къайсын.

Къонгур къая кек кырдык болуп да

Келгенме, поэзия, мен санга…

3.Къайсын - гитче халкъны поэтиди, битеу дуния поэзияны керти адамыды. Ол хар

заманда кесини халкъыны атындан селешгенди, халкъы ючюн жашагъанды, жаша-

гъанланы эм жашауну сюйгенди.

/"Жашау" деген назму окъулады/.

4.Къайсын! Халкъымы акъалманы!

Таркъаймаз шауданы

Чынтды уланы

Адамлыкъны уясы.

Халкъымы акъылманы

Аны жара дарманы!

Жырына жулдуз жетер

Аны келир заманы.

5.Къайсын кеп къыйынлыкъ, кеп азап да керген халкъны поэтиди. Таш тезюмлю

таулача, ол не тюрлю кюнюде да жашаугъа эм къадарына ыразылай къалгъанды.

Тауларыбызны, таулуланы да кере, къуаннган, жарсыгъан да эте, дуния жарыгъына

Карар онгу болгъанына да ыразыма дегенди.

Къадар мени чолакъ, сокъур этмеди,

Мен сангырау, тилсиз да болмадым,

Къадар:"Жер сенден толсун!" - деп кетмеди

Мен юйсюз да, сабийсиз да къалмадым.

Сау къалдыргъанса, ыразы болама

Санга, къадар. Ишлерими этдирдинг.

Жоюлгъанла ючюн а чамланама,

Сен не кеплени кезиусюз елтюрдюнг!

6.Хар инсан сабийликден ахыр кюнюне дери анасына хурмет этерге борчлуду: Битеу

дуния борчлуду ананы аллында!

Ана! Адам улусун жаратхан сенсе!

Баш урабыз бар аналагъа.

Не къысха эсе да "Ана" деген сез - дунияны

Тутуругъу болгъанлай къаладыла анала!

Анам! Баш урама топуракъ,

Тылы жугъу къоллагъа,

Жокъ аладан таза, акъ

Хар хурметим анам - алагъа

Сен саулукъдан, халкъыбыз,

Бар ишин этер, жашар,

Жангыдан урса да буз,

Жангыдан чагъар, жашнар.

Ехтем къарарбыз алагъа,

Хар ким сенден кюч алыр,

Ешюнюнгде сют болгъан къадарда -

Халкъыбыз саулай къалыр.

7.Не тюрлю заманда да, дуния поэзтяда тиширыуну сыфатына уллу эс белюнеди.

Закий Къайсан а таулу тишыриуну ариулугъун, тезюмлюгюн, жумушакълыгъын,

алай керек болгъанда уа, къаты бола билгенин да энчтлегенди.

"Тиширыу, сен дунияны тутуругъуса",- дегенди.

/Былайда "Тиширыуну къоллары" эм "Тиширыуну сюйсенг алай сюй"

деген Къули Къайсынны назмулары окъуладыла/.

8.Огъурлу Къайсынны жарыкъ бетинден нюр тегюле, кенг, ачыкъ мангылайы къууат

бере, хар таулуну юйюне селам ие, къарс ура, къобуз согъа, той этэ тургъанча керюне

эди. Ариу назмула жазгъан, ариу жырла жырлагъан, жарыкъ тепсеуле къурагъан,

"Къарс! Турмагъыз, жашла! Къарс!"- дегенди Къайсын.

/Былайда сабийле ариу тепсеу тепсейдиле/.

9.Миллетибизни ийнагъы закий Къайсын поэзияда бек уллу жетишимлеге жетгенди.

Бар саугъаларыны санына "Ленинчи саугъаны лауреаты" деген бийик атха 1990-чы

Жылда тийишли болгъанды (елгенден сора). Халкъны атын жер жюзюне белгили

Этгенди, ана тилин сыйлы кергенди, таулу халкъын бирда болмагъанча сюйгенди.

Халкъым! Не аз эсенг да, кеп жашарса менден

Халкъым, сени желенг да болур узун,

От жанар, етмек да бишер юйюнгде,

Буруча къычырса да къара къзгъун.

10.Ташны шарасын керген, кырдыкны замансыз саргъалгъанын эслеген, уясына

жеталмай къалгъан къанатлыгъа жарсыгъан, ана сютюнден тоймагъан сабийге

эзилген Къайсынны Туугъан жери бла эди жаны.

/Туугъан жерни багъалагъан назму юзюк окъулады/.

11.Къайсын жашай билгенди, жашауну ариулугъун, татыуун да сезгенди. Энишге

ийилип, тау суучукъдан ууучун толтуруп да ичгенди. Поэт ангылай болур эди, баям,

табийгъат битеу къудуретин анга тегюп къойгъанды.

/Бир иги жыр неда назму (табийгъатны ариулугъуна, байлыгъына атагъан)

окъулунады/.

12.Туугъан жерини тауу, ташы, сууу да бирча багъалы эдиле Чегемли Къайсынга.

Тауланы, чынгыл къаяланы кенгден къарап керсе да, бир тюрлю огъурлулукъ

жайыла эди аны бетине. Кесини Чегеми, Холамы, Малкъары, Бахсаны - бар багъалы

эдиле акъылманга. Хар адам жашауну, туугъан жерин кесича сюеди. Алай Къайсынны

сюймеклиги жерине, эллилерине, аны къуршалагъан табийгъатха да энчи эди.

Поэтни назмуларында Адамны бла Туугъан жерни къадарлары бир болуп къалады.

Къайсынны Туугъан жерине сюймеклиги асыры кючлюден айтхан болур "Къор

болайым Туугъан жерим мен санга!"- деп.

/"Къор болайым Туугъан жерим мен санга" деген назмусу окъулады/.

13.Закий Къайсынны поэзиясында сабийлеге, аланы къадарларына уллу эс белюнеди,

алагъа сюймеклиги энчи жерни алгъанды. Окъуучула, студентле бла да кеп кере

тюбешгенди, адабият ингирле къурагъанды. Кесини назмуларын окъугъан сибийлеге

сабийча къууаннганды, келю толгъанды, ерге сюелип тынгылагъанды.

/"Сабийле елмесинле" деген назму окълады/.

14.Къайсынны къыйматлы поэзиясыны къыйыры, чеги жокъду. Биз аны бла

ехтенленебиз. Назмуларыны асламысы жыргъа айланнгандыла. Къайсын халкъыны

жырчысы, емюрге сакъланырыкъ поэзия къаласыды.

/Къайсынны назмуларына этилген бир жыр жырланады/.

15.Бюгюн Къайсынны юсюнден озгъан заманда айтыргъа тюшгенди. Не медет!

Елюм сормай - ормай келкди. Къайсын кибик Закийлени да алып кетеди.

/"Къара ат акъ къарда еледи" деген назму окъулады/.

16."Халкъ жарлы болса, поэт да бай болмаз - терегине кереди ауанасы",-дегенди

Къайсын.

Угъай, таулу халкъ жарлы тюйюлдю,

Къайсынча Закий жашы барды аны.

/А. Акбаев "КЪ. Кулиев" эм А. Созаев "Къайсын десенг" деген назмула/.

17.Къасын!

Сени битеу жашауунг, бар ишинг, дуниягъа деменгили фахмунг - журтубузгъа

сюймекликни, чынтты къарындашлыкъны елюмсюз жырыды. Сени атынгы унутсакъ

биз, Къайсын, тилибизни унутурукъбуз! Сени атынгы унутсакъ, мамырлыкъ,

къарындашлыкъ, сюймеклик, бирлик - быланы емюрлюк жырлары унутулур.

/Къайсынга аталгъан бир жыр назму/.

18.Ма аны ючюн Чегемли Къайсын, сен хар таулуну Минги таууса, таркъаймаз

шауданыса, кегергенлей турлукъ гелеуюсе, поэзияны сюйгенлени Меккасыса.

Хар Адам жашауну, туугън жеоин да кесича сюеди, Алай Къайсынны сюймеклиги

уа энчи эди. Жугъур ташланы накъут - налмасха тенг этген, Адам улун жылытхан

поэзияны туудургъан, эмилик череклеге сейирсиннген, кекде булутланы чачалгъан

Къайсын кеси да халкъдан артыкъ эди.

Закий поэтни поэзиясында адамны бла туугъан жеони къадарлары бир болуп къалады.

Къайсын туугъан жерин сакълар ючюн, адамланы уа бушуудан кери этер ючюн къанын

Къанын - жанын да аямай кюрешген поэтди.

Мен жууаплыма хар бир терек ючюн,

Хар баш къусхан къылкъы ючюн сабанда.

Жууаплыма хар инсан жюрек ючюн

Кече элгенип уянама андан.

Жерине кертичи болгъан, аны юсюнде жашагъан миллетин сюйген, Къайсын андан

айтхан болур:"Жерим, мен сени жаншынгма",- деп. Къайсынны жюреги бла бирге

тебеди жерине сюймеклиги.

Халкъ адамы кезден кетсе да, келден кетмейди. Бу сезле эртте айтылгъандыла.

Кеси дуниядан кетген эсе да, келюбюзден кетмегенди Къайсын! Кеп жылланы

адамланы келлеринден, эслеринден кетмей турлукъ Къайсын!

Халкъ къартайчайды, жашауну юзюлмегени да анданды. Адамны жюрек халаллыгъы

солууун тыйдыргъан, адамгъа игилик этер ючюн кесин аямагъан, керти да таулу

адам эди Къайсын. Къайсын емюрлюкдю, адам улусу сау къдарда таулу халкъгъа

жол жарытхан жулдуз болур! Атынг елюмсюздю! Сен Кавказны жаралы ташыса,

жырланмагъан жырыса!

Адам улусу сау къадар, Къайсын елюмсюздю, алай эсе уа бизни ана тилибиз да

жашарыкъды уллу, кеп санлы миллетлени арасында. Къасын бизге къогъан поэзия

къаланы биз алыкъа биринчи атлауучундан окъуна ерге кетюрюлмегенбиз. Къаланы

ичине кирип, кеп къатлы мекямны бекемлигин керюрге, тинтирге ахшы окъуучула,

илму къуллукъчула, поэтле туусунла таулу халкъыбызда.

Бериуюбюзню Къулийланы Къайсынны "Все еще впереди!" деген жыры бла

бошайбыз.

/Экранда: "Сен кеп емюрлени жашарса халкъынгда,

Къор болайыкъ закий Къайсын, биз санга!"-

деген жазыу керюнеди/.

Композициягъа керекли затла:

1.Авторну портрети.

2.Поэтни назму тизгинлери окъулгъан кезиуде, аны сезлерине жазылгъан

макъам.

3.Китапларындан кермюч.

4.Авторну ауазын эшитдирген диск.