Тема: Уг удам, турэл садан

Тема: Уг удам, турэл садан.

Зорилго: Һурагшадай hонирхол татажа, Хорин 11 эсэгын уг изагуурай түүхэ домог түшэглэжэ, түрэл арадайнгаа hургаал заабаринуудтай танилсуулха; саашадаа тэдэниие сахин хэрэглэжэ ябаха эрмэлзэл түрүүлхэ. Оньhон үгэнүүдые, дуунуудые, домог хэрэглэжэ, үхибүүдэй хэлэлгэ хүгжоохэ; эжы абадаа, түрэл садандаа дуратайгаар хүмүүжүүлхэ.

Хэрэгсэл: слайдануудайпрезентаци, толи, таблица «Уг түрэлэй холбоо», зураг, шагай, даабаритай карточка-нааданууд (кроссворд «Түрэл садан», наадан «Үлүү үгэ», «Оньhон үгэнүүдые түргэн суглуулагты»).

Хэшээлэй ябаса: Эмхидхэлэй үе:

Амар сайн, хүндэтэ нүхэд, hурагшад!

Хэшээлнай амаршалгын дуугаар эхилхэ. Доржын гүйсэдхэhэн ирагуу гоё дуу шагнаhанай удаа иимэ асуудалда харюусаарайт: Хэниие амаршалhан дуун бэ? Зүб даа! Энэ дуунhаа уламжалан хэшээлэймнай темэ: Уг удам, турэл садан болоно. (3 мин)

Хоер бүлэг боложо надаан мүрысэхэбди «Одон» «Ошон» гэжэ команда болон хубаархабди. Минии туhалагшад Доржо Адиса хоер зүб харюудатнай шагай барюулха

Шэнэ темэ: 1. Хориин 11 нэгэн эсэгын хүб үүд.

«Хун шубуун» гэжэ домог

д

Үхибүүд, энэ хэшээлдэ уг удам, түрэл садан тухай хоорэлдэжэ, түрэлэй холбоо гэжэ ойлгосо абахат, түрэл зоноо зүб нэрлэжэ, тэдэндээ хандажа hурахабди.

Үхибүүд, анхарагты, хэшээлдэмнай хори буряад зонойнгоо амгалан байдалай, зол жаргалай түлоо ами наhаяа үгэhэн эрэлхэг зоригтой баатар эхэнэр Бальжан хатан иимэ зорилготой морилбэ: Асагад нютагай hурагшад хэр зэргэ угаа, турэл саданаа мэдэдэг бэ? Бальжан хатаниие баярлуулха гэбэл нэн түрүүн «Хун шубуун» гэжэ түүхэ домог анхаралтай шагная, харая. (Адисса) (5 мин)

Бальжан хатан:

-1)Хорёдой мэргэн Хун шубуун хоёрой хүбүүдэй нэрэнуудые хэлэгты.(Галзууд, Хуасай, Хубдууд, Гушад, Шарайд, Харгана, Худай, Бодонгууд, Хальбан, Сагаангууд, Батанай.(2мин)

2) Хэн угаа тооложо, харуулжа шадахаб? (Долгормаа) (5мин)

-Долгормаа, бэрхэш даа! Бальжан хатан шамдаа бэлэг барина (сувенир). Долгормаада адляар, хүүгэд, оор оорынгоо уг гарбалай hарбаалжаниие бүтээгты.

2. Турэл садан:

Һурагшад, түрэл саданаа зүб нэрлэжэ, тэдэндээ хандажа hураябди. Наашаа, самбар руу харагты. «Уг түрэлэй холбоо» гэhэн таблица уншая.

Буряад зон турэлоо эсэгын ба эхын тала гэжэ илган нэрлэдэг.

См. таблицу. Һара үдэроо, темэеэ бэшээд, энэ таблица буулгажа бэшэгты. (5 мин)

Уг түрэлэй холбоо ( Термины родства)

Эсэгын тала. Яhан түрэл	Аха Дунда бага	Эжын тала Шуhан түрэл
Аба		Эжы
Үбгэн аба		Нагаса аба
Хүгшэн эжы		Нагаса эжы
Абга		Нагаса
Абга эгэшэ		Нагаса эгэшэ
Абгай		Нагаса абгай
Абга хуряахай		Нагаса хуряахай
Аша		Зээ
Аша басаган		Зээ басаган
Үеэлэ		Бүлэ
Хаяала		Бүлэнсэр
Ууган Тээли Одхон		Айлай үхибүүн

Физ. минутка «Хүбүүхэн».

Эжы абын Эрхүүдэй,

Эрхэ бэрхэ Хүбүүхэн

Алим Жэмэс түүгээ,

Абга, эгэшээ хүндэлоо.(1 мин)

Бэхижүүлгэ: 1. Үхибүүд, толи хэрэглэн Бальжан хатанай асуудалнуудта харюусагты.

1)  Хүгшэн эжы гэжэ хэн бэ?

2)  Абга гэжэ хэн бэ?

3)  Нагаса абгай гэжэ хэн бэ?

4)  Аша гэжэ хэн бэ?

5)  Үеэлэ гэжэ хэн бэ?

6)  Ууган гэжэ хэн бэ?

7)  Үбгэн аба гэжэ хэн бэ?

8)  Нагаса гэжэ хэн бэ?( 4 мин)

2. Наадан: «Үлүү үгэ», кроссворд «Түрэл садан» (5мин.)

3.«Оньhон үгэнүүдые түргэн суглуулагты» (хүмүүжүүлгэ).(8 мин.)

- Бальжан хатан танда үшоо иимэ наада дурадхана. Эдэ карточкануудhаа оньhон угэнуудые суглуулаад, уран гоёр уншагты. Юун гэжэ ойлгобта?

1) Наран шэнги нагаса, набшаhан шэнги зээ.*

2) Хүн ахатай, дэгэл захатай.*

3) Тушэхэ турэл хэрэгтэй.*

4) Турэл зоной туhоо нэгэн.

5) Аша амтатай, зээ зэрэгhэн.

6) Угаа уhанда хаяагуй, гарбалаа газарта булагуй.*

7) Эсэгэ тэнгэри мэтэ, эхэ дэлхэй мэтэ.*

8) Уг турэлоо алдаhан хуниие уhан дээрэ туймэр эдихэ.*

Урда сагhаа буряад арад турэл саданай холбоое hайн мэдэдэг, ябалсадаг, ури хуугэдтээ мартахаар бэшээр ойлгулдаг, танилсуулдаг, турэлэйнгоо туруу бэрхэ хуноор омогорходог, хуугэдтээ жэшээболгон магтадаг заншалтай юм. Ядаха, тулиха сагта туhалха хун гэбэл нэн туруун турэлэй хун болоно. Тушэхэ турэл хэрэгтэй - гэжэ дэмы хэлсээгуй. Угаа улам суурхуулха, угаа бузарлахагуй гэжэ оролдожо ябаарайт гээд, Бальжан хатан танда ном бэлэглэнэ.

4. Хэлэ хүгжоолгэ: «Угай түрүү зон» гэжэ найруулга зохеогты.(5мин)

Гомон хамба Агван-Нима минии нагаса

Наран шэнги нагаса,

набшаhан шэнги зээ.

Би, Дашидоржиев Содном Цыдыпдоржиевтнай бүлын « набшаhан»гээшэб.

Минии нагасанарай тоонто Дабата. Гоё hайхан байгаалитай, эмтэй домтой булагуудтай нютаг.

Минии нагасанар хориин 11 эсэгын худай угтай. Буряад ороноо алтан дэлхэйдэ мүнхэлhэн Агван-Нима нагасамни болоно. 1908 оной бишэн жэлдэ Цыденэй Цыдыпдоржын бүлэдэ ууган хүбүүн түроо. 1927 ондо хурса, оюун бэлигтэй хүбүүдээр Агван Доржиевай үүсхэлээр Түбэд орон эльгээгдээ. Шойрын номФилософии) эрхим hайнаар шудалжа, эрдэм бэлигээрээ тусгаар илгаржа, алдар сууда гараhан. Түбэд, санскрит, англи, немец хэлэнүүдые hайн мэдэдэг эрдэмтэн ябаhан.

Би Гомон-хамба Агван-Нима нагасараа омогорхон, жэшээ абажа ябахаб.

Хэшээлэй дун:

Хэшээлээнгэй дүн гаргая.

«Буряад хэлэн» гэжэ электронно номhоо наадан «Угай бэшэг»:

- аша гэжэ хэн бэ? (зүб харюу олохо)

( шагай тоололго). Сэгнэлтэ: Илагшадта – «5»

Бэшэндэ- «4»

Ургажа ябаhан таанадта Бальжан хатан иимэ захяа үгэнэ:

Баршад хёмороотой энэ сагта,

Буряад нэрэеэ, буряад хэлэеэ,

Баабай, эжы абаяа

Бурхан шэнгеэр сахижа ябая!

Уг изагуураа, удха заяагаа,

улам сэгнэжэ үргэн ябаял!

-Тандаа энэ хэшээлдэ hайнаар хүдэлhэнэтнай түлоо «Амта» үйлэдбэриин торт баринаб.

-Асагадай дунда hургуулиин эрхимэй эрхим буряад хэлэнэй багшада, гэр бүлэдэнь зол жаргал, ажалдань амжалта хүсэн танхимдань энэ хэшэлдэ бэлдэhэн «Уг удам, түрэл садан» гэжэ номхониие бэлэглэнэб.

- Бэрхэ туhалагшадтаа

Баhал амталуур барин,

Эрдэмэй ехэ далайе

Эрхим hайнаар шудалжа,

Түрэл hайхан нютагтаа

Түрүүшүүл боложо ябаарайт

Гэрэй даабари: Үхибүүд, «Угай бэшэг» гэжэ наадаар ойлгоhон мэдэсээ шалгагты

Хэшээл дүүрээ, даhин улзатараа баяртай.

Хүбдүүд

Гушад

Харгана

Бодонгууд

Хальбан

Сагаангууд

Батанай