Топонимика Октемского наслега
1646 с. Саха сиригэр воеводанан ананан кэлбит Василий Пушкин сахалар тимири уьаараллар уонна онтуларынан араас сэптэри оностоллор эбит диэбит – кун судаарыгар биллэрбит. Сахалар уьааран ылбыт ыраас тимирдэрин кини нуучча уустарыгар сыаналаппыт. Анараанылар онуоха Саха тимирин улаханнык хай5аабыттар уонна немец бастын тимириттэн да ордук эбит диэбиттэр.
Сахалар 17 уйэ быдан инниттэн тимири уьаарар эбиттэр. Ол история5а киэнник биллэр.
ити боппуруоска киьини астыннарардыы тохтообут. Кини сахалар тимири сахалар былыр – былыргаттанБулуу уонна Якутскай уокуруктарыгар уьаараллар диэбит (Марха улууьугар-Аьыкайга, Уодэйгэ, Ханаласка; Уоьэ Булуу улууьугар-Хоро5о, Мэйиккэ, 1 Уодугэйгэ; Илин Ханалас улууьугар – Хачыкаакка, Дьоппонно.) «Итини сэргэ, - диир кини,- тимири биирдиилээн уьаарааччылар уокурук бутуннуутун устун тар5анан олороллор». Холобур, Ар5аа Ханалас улууьугар, Октом нэьилиэгэр Тохтур дьаамын таьыгар тимир уьаарааччылар бутун боьуолэктэрин уонна культурнай оттунэн хаалан иьэр Байа5антай улууьугар тимири сатаан уьаарар биир ууьу корбутум диэн сагыы суруйар кини.
Тимир олох былыргы торут тылбыт. Тимири былыргы тюрдуу – темир, томур, тюрк билинни тылларыгар – тэмир, темир, тэмур, тэбир монголлар темур дииллэр.
Багдарыын Сулбэ Мэнэ ааттар.-Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1979.-288
Тимир Умаппыт 188.
Ой. (Октом, Номугу)
«Киэн сыьыы ортотугар ойуччу турар кыра ойууру» ой диибит.
Тюрк атын норуоттарыгар маннык суолталаах тыл суох. Оттон монгол тылларыгар барыларыгар баар уонна ойуур (лес) диэн суолталаах. Ол гынан баран, ойуур эрэ барыта буолбатах, «обычно лес в долинах, на равнинах».
Ити аата, арааьа, монголлар да5аны ойдом-ойдом турар ойууру ой дииллэр эбит.
Бу тылы , Ханалас тыла диэн, биир эрэ а5а ууьун иьигэр хаайан, чопчу аадырыстаан кэбиспит.
Бу – олус интириэьинэй этии! Ол аата, ханаластар монгол тыллаах буолалларыгар тахсар дуо?! Да, арааьа, оннук быьыылаах. Холобура, ойунан ааттаммыт сирдэр угустэрэ Ханаластарга бааллар. Ол курдук Ой Бэстэр бааллар Мэнэ Ханалас Павловскайыгар, Якутскай Тулагытыгар, Хатаьыгар, Орджоникидзевскай оройуонна – Ой, Ой Бэс, Ой Мураан, Ой Тиит. Якутскай Тулагытыгар оссо – Суотту Ойо, Убаарыскай Ойо.
Табысхаан-арыы билинни тюрк тылларыгар эмиэ эмиэ биллэр, оссо кинини : «Тавышхан – характерное огузское название», - диэбит. (Огузтар тыллара диэн со5уруулуу-ар5ааны тюрдар тыллара буолар).
Табысхаан – огузтар характернай тыллара. Оттон холобура, Саха тылыгар саамай чугас турар тыллаах хакастарга ити тыл суох. Онон табысхаан саха5а уонна огузтарга укчутук баар буолуута Саха норуота олус уьун, бэрт эриирдээх –мускуурдаах оло5у олорон кэлбитин туоьулуур чахчынан буолар.
Куоба5ы оссо табысхаа, таабыскаан, табасхаан, табыскаан, табыш5ан, тавуш5ан, тавыч5ан, тавшан дииллэр этэ.
Бу – торут-уус тюрк тыла, ити куобахха утуруттэрэн, умнуллан эргэрэн эрэр.
Былыргы узбек кона туркмен тылларыгар табыш, тавыш «суур», «ыстаналаа» диэн суолталардаах туохтуурдар бааллар эбит. Кинилэргэ –хаан дьэн дьуьун хоьуйан биэрэр сыьыарыы сыстыбыт. Ол тумугэр, Саха билинни тылыгар таьаардахха, суурук, ыстанаьыт диэн ойдобуллээх табышхан диэн тыл тахсан кэлбит диэн суруйар .
Табысхаан сир аатыгар киирбитэ а5ыйах.
1926 с. Биэрэпискэ Ар5аа Ханалас улууьун Иккис Октом нэьилиэгэр Табысхааннаах диэн сир суруллубут. Бу киэн сир эбит? 118 киьилээх (60 эр киьи, Ю 58 дьахтар) 41 ыал кыстаабыттар.
Сити Октомно 1907с. Торообут, педагогическай наука кандидата С, Г, Денисов: «Табысхааннаах Арыыны суруйбуттар быьыылаах», - диир.
Хотугу норуоттар этнографияларыгар специалист. Туголуков Уоьэ Халыма5а 1678с. Семейка (Табушкан) диэн юкагир киьитэ баар этэдиэн суруйар.
«Этот Таушкан (Табушкан)был основателем Ушкансого рода верхнеколымских юкагиров», - диир салгыы В, А. Тогулуков.
17 уйэтээ5и юкагир киьитэ сахалыы ааттаах буолуута олус интириэьинэй.
Итинтэн сиэттэрэн, сахалар юкагирдары нууччалар кэлиэхтэрин оссо инниттэн ыкса сибээстээхтик олорбуттарэбит диэххэ соп.
Манна таарыччы, табысхаан саха5а бэйэтигэр эмиэ киьи аата буоларын этэн аьарыа5ын.
Ханалас улууьугар Эргис нэьилиэгэр 1860 с. диэн киьи кулуба буолбут. Кини норуокка биллибит аата Табысхаан Кулуба диэн.
Багдарыын Слбэ () Дойду сурахтаах, алаас ааттаах: /Худ. СВ Федоров уруьуйа – Якутскай: Якутскай кинигэ изд-вота, 1982.-232 с.
Хотугу дойдуга с.25, 57,58,59.
Остров Саты-Талах. Остров. Также чисто якутские слова. Дословный перевод – Пеший тальник.
Такое названиеобъясняется историческим прошлым, этнографией якутского народа.
Якуты были искусными скотоводами с незапамятных времен. Их лошади высоко ценились соседними народами еще в курыканскую эпоху. Исключительная выносливость, неприхотливость в уходе, способность быстро нагулять жир, смирный нрав – вот чем славятся якутские лошади. Для якута лошадь – это шипучий кумыс, высокопитательное, витаминное мясо, незаменимый вид транспорта, одежда и утварь. Благополучие и общественное положение человека определялись количеством у него лошадей. Имеешь много лошадей, значит, ты богат, независим и уважаем, а лишился лошадей, т. е. стал «пешим» - ты беспомощен ты уже никто.
Таким путем слово сатыы – пеший и стало термином, определяющий положение, занимаемое кем-нибудь, чем-нибудь. Сатыы значит «низкий», «небольшой», «невысокий», «мелкий».
Саты-Талах – «мелкий тальник» ( С.57, 58)
Аан. Якутское слово, переводится как «дверь, ворота». А как географический термин означает вход в какую –либо местность или выход из какой либо местности. Второе значение – находящийся у входа, первый, передний. Когда мы говорим аан хайа или аан юрях, то это понимается как находящиеся впереди гора или речка.
Топонимов, образованных с этим термином, множество. Например, пос. Улах-Ан и село Улахан Ан в Орджоникидзевском районе. 104
Алар. (Маалтааны) Якутский термин, но и существует и в бурятском языке. Известные Аларские степи и от этого слова – аларские буряты. Якуты аларом называют лесок на открытом месте или молодой сосновый лесокв долине реки.
Топонимов с этим термином много. 105
Название животных, птиц, рыб образующих топонимы
Анды (андылаах) – турпан. Мясо Анды по сей день очень высоко ценится якутами. Озера, гдепри перелетах делают остановку птицы, берутся на особую заметку, запоминаются.
От Анды образована масса топонимов. (С.117 Разные разности)
Мунду – (мундулаах) гольян озерный. Местное русское население зовет его мундушка. Он занимал первое место по количеству потребления. писал: «Я думаю, что каждая якутская семья в год средним числом потребляет от 10 до 15 пудов этой мелкой рыбешки. Это составит приблизительно около 400000 пудов ежегодно во всей стране». С. 119
От мунду образовано несметное количество топонимов: алас Мундулаах в Намском, зимник Мундулаах Орджоникидзевском, кочковатое болото Мундулаах Маара в Мегино-Хангаласском, озеро Мундулаах в Верхневилюйском районе.
О5ус (о5ус хаайбыт) – бык. Бык почитался некоторой частью якутов. Есть много преданий, где главную роль играет бык. В одном из них говорится, что из первопредков якутов Улуу Хоро прибыл на среднюю Лену на быстроногом быке. С. 119
Ынах (ынах арыыта) – корова. Скотоводство – основа якутского хозяйства. Недаром в одном из преданий о первопредках говорится, что они по прибытии на среднюю Лену нашли корову. С. 120
Багдарыын Сулбэ
Топонимика Якутии (Краткий научно-популярный очерк) Якутск: 19с. (с. 57, 105, 104, 117, 119, 120)
Туой Ылар
Ханалас Уулаах-Ааныгар – Тимир Уматар. Билигин бааьына буолан турар. Бу сири 1981 с. 54-тээх суруйтарбыта. Василий Николаевич тордун: «Кутуруга суох кугас ынахтаах кумалаан Микииппэр диэн эбитэ уьу», - диэбитэ. С.23
Чокооччу, чохооччу – туойу эллиир масс отуйэ.
Ити Чокооччу – киьи аата. Ол аата антропоним топоним буолбут.
Чокооччу, Чокооччу Сайылыга диэннэр бааллар Ханалас Маалтаанытыгар.
Ханалас сорох дьоно итини Чохооччу дииллэр. Ханалас хаьыата «Олуонэ очуостара» (07.04.1998) ИгнатийТрофимов «Тордубутун ууспутун уорэтиэ5ин" ыстатыйатын бэчээттээбитэ. Онно: «Ийэм ийэтэ Суулардар кыыстара. Олохторо – Маалтааны Чохооччута. Урут Чохооччуга ус Кривошапкиннар а5а уустара олорбут: Суулардар, Хара Саьыллаахтар, Токунуктэр»,- диэни аа5абыт.
Бу Чокооччу (Чохооччу) тордо а5а ууьун аата эбит. Киэн а5а ууьа. Ол туьунан «Олуонэ очуостара» суруйбута (14.05.1991, 14.12.1993)
Ол аата бу тубэлтэ5э этноним топоним буолбут. 54,55
Багдарыын Сулбэ
Саха – сир туннугэ, комус Илии. – Дьокуускай: Бичик, 20с.
С. 23, 54, 55.
Хангаласская централизованная библиотечная система
Топонимика Октемского наслега
Составитель: заведующий Октемским Ф№2
Октемская библиотека 2007
