Жизнь боевая и трудовая деятельность М- – образец служения своему Отечеству, народу.

Память о Магомед-Гаджи Гаджиевиче, честном, высокопорядочном человеке, принципиальном и умелом руководителе, навсегда сохранится в наших сердцах.

Члены бюро обкома КПСС, члены правительства, друзья и товарищи (подписи).

БЮХТТУЛССА БАХШИШРАЛ БУРЖЛУВ БУЛЛАЙ

ДакI ххари хьунсса ккаккиярду

Щала билаятрай бачин бувсса социалист бясливу хьхьичIунсса гьурттушиву дуллай, Гьарун Саэдовлул цIанийсса колхозрал ризкьичитурал ва махъсса захIматчитурал ларгсса 1985-ку шинаву ва аьмну ацIния цалчинмур ххюшинаву ларайсса ккаккияртту хьун дунни. Ванинсса барашиннану хьунни колхоз. Щала билаятрай бачин бувсса соцбясливу ххув хьумурну ккалли дурну ванихьхьун КПСС ЦК-лул, СССР-данул Министртурал Советрал, ВЦСПС-рал ва ВЛКСМ-рал ЦК-лул чулухасса занази ЯтIул ттугъ тапшур баву «11-мур ххюшинаву лавайсса мюнпатранну ва качественныйну бувсса захIматрахлу» – тIисса памятьрансса лишан дулаву, колхозрал цIа ВДНХ-лийсса хIурматрал Улттуйн ласаву.

Колхозрахьхьун вай бюхттулсса бахшишру тапшур дуллалисса собраниялий республикалул агропромышленный комитетрал председательнал заместитель Аь. Оь. Аьбдуллаевлул, колхозрал председатель ХI. Рамазановлул, лухIи ризкьилул фермардал цехрай каялувшиву дуллалисса Ю. МахIаммадовлул, доярка К. АхIмадовал, комплексный бригадалул бригадир Шагьи Джабраиловлул ва цайминнал ихтилатирттавугу бувсъсса куццуй, хьун дурсса ккаккияртту мяйжаннугу пахру бансса, дакI ххари хьунсса дур. Лайкьну бивщуну бур цIанихсса захIматран кьимат. Вана, ххюшинал планналийнияр ххишала паччахIлугъран дарххуну дур 241 тонна дикIул, 166 тонна накIлил, 23 тонна ппалул.

НЕ нашли? Не то? Что вы ищете?

Хъиннура ларайсса дур 1985-ку шиналми ккаккиярттугу. Шяраваллил хозяйствалул продуктирду дучIан даврил шинал планну биттур хьуну дур: дикIул – 108,2, ппалул – 107, накIлил – 107, къалмул – 112 ва хъала лазуннарал – 112 процентирдал. Гьарза хьуну дур ризкьилуя ва хъуния дучIан даймур, хьхьичIмур шиналнияр ва планналий ккаккан дурссаннуяр. Дянивну ца оьлища ттирзуну дур 1610 кг накIлил, ца хIайванналия дуркьун дур 3,5 кг ппалул, ца гектар хъуния дучIан дурну дур 32,1 центнер къалмул, 92,3 центнер нувщ центнер люцерналул ххалал. Хъинну чан хьуну дур ризкьи яла лагаву, ххиша-ххишалану биттур хьуну дур ризкьи гьарза баврил планну. Ванийну колхозрахь каши хьуну дур чIун дияннинна ва ххишалану биттур дан паччахIлугъран ризкьилул продуктирду даххаврил планну. Дарххуну дур дикI 7232 центнер (план 6800 центнер), накIлил 13660 центнер (план – 13500 центнер), шюршусса ппал 662 центнер (план 595 центнер).

ХьхьичIунминнавагу хьхьичIунми

Вай ва цаймигу хьхьичIуннайшивурттая буслай, собраниялий пахрулий кIицI дуллай бия гьарцагу отраслирдаву, махъминнан эбратранну зий, хъиннура ларайсса ккаккияртту хьун дурсса хьхьичIунсса захIматчитурал цIарду.

Укунссагу шикку чансса бакъар. Вайнна цаппараннал цIарду. Ятти-хIухчалтраву: МахIаммадов Аслан, Аьлиев ХIадис, ЩайххIасанов МахIад, Щамххалов Халид ва м. ц.

Оьллал фермардал бригадиртураву: С. ХIасанов, К. Аьлиханов, ХI. АхIмадов.

Къурнил бригадиртураву: Ш. Джабраилов, М. МахIаммадов, М. Кьурбанов. Дояркахъаву: А. АхIмадова, Р. Амирова, В. Аьбдуллаева, ХI. МахIадова, С. Шапиева. Гъаттара-хIухчалт: Кь. Щамхалов, Х. Оьргъуев, М. Аьлиханов, Р. МахIаммадов ва чIявусса цаймигу механизатортал, шофёртал, звеноводкахъул, щиндихьулт, строительствалул давурттай зузими ва цаймигу, махъминнан эбратраннут зий, миннавунгу шавкь рутлатисса ларайсса захIматрал ккаккияртту хьун дурсса колхозниктал.

Лайкьсса бадал

Бюхттулсса бахшишран колхоз лайкь хьуншиврул, хьун дурсса ккаккиярттаву цала чулуха лайкьсса бутIа бивхьунни шяравусса кIивагу школардал учительтурал, идарарттай зузиминналгу. Цала давурттая оьнмасса чIумал вайннал мудангу хьхьичIунсса гьурттушинна дай колхозрал давурттавух.

Учительтурая ва колхозниктурая эбрат ласлай, захIмат ххирасса бур школардай дуклакимигу. Собраниялий учитель Р. Аьбдуллаевлул, 6-мур классрал ученица С. Гъазиевал ва цайминнал пахрулий буслай бия мюрщи захIматчитурал дурсса хъунисса давурттаяту. Масала, кIивагу школалучIа сакин бувсса производственный бригадарттавусса дуклакиминнал 5 гектарданий 920 центнер чIикIунтIалул хьун дурну, колхозрал фермардайн тапшур дунни. Къутаннай сакин бувсса захIмат баврил ва бигьалагаврил лагерьдайсса 57 дуклаки оьрчIал личIи-личIисса давуртту дуллай, 67 азарда къуруш арцул ляркъунни.

Вай бакъасса гъинттулсса каникуллал чIумал 160 дуклаки оьрчI-душ колхозрал ятти-гъаттарачIа ва цаймигу давурттай колхозниктуращал архIал зий бия.

Бюхттулсса бахшиш колхозрахьхьун тапшур дуллалисса шадсса собраниялий колхозниктал барча буллай, пионертуралгу дакIнихтуну пахрулий кIицI дуллай бия колхозрал хьхьичIунсса захIматчитурал цIарду, циняв дуклакиминнал цIанияту махъ буллай бия гайннаяту оьрмулуву эбрат ласлан, захIмат ххирасса, Ватанналух, партиялух ччаву дусса хьун, ппухълуннал хьун дурмур дуручлан ва гьарза дуллан.

Дусса каширду щаллуну ишла дан

Собраниялий ихтилатру буллалими гьартану бавцIуна колхозраву ттигу дусса диялдакъашивурттай, чIалачIи дуруна щаллуну мюнпат къаласласисса, ишла къадуллалисса каширдай. Вайнна вайннуясса цаппара.

1984-ку шинах бурувгун 1985-ку шинал чан хьуна яттия дучIайсса ппал. Биттур къархьуна дикI дучIан даврил, лургъишинна ласаврил планну. Уттигу гьарзану ятту яла гьан битлайнма бур. ЧIявусса оьллу ва ттарду гьарца шинал курчIу личIлай бур. Ванийн бувну хъинну чанну ласлай бур лургъишинна, хаснува чIиру.

ЦIанасса чIумул тIалавшиннардан ва цачIара дусса каширдан лархьхьуну дакъар уттигу колхозраву колхозниктурал зузаврил, багьу-бизулул, оьрму бутлатаврин аьркинсса шартIру дузал дуллалаврил, миннал канил захIмат бигьа буллалаврил, захIматрал лябукку гьаз буллалаврил тагьар.

«Ххаллилсса захIматрая бюхттулсса кьимат бивщунни, – увкуна цала ихтилатраву КПСС-рал райкомрал цалчинма секретарь Аь. Аьлихановлул. – Ва лайкьри, хъинну ххуйри, амма ва ларайсса бахшишрал жува буржлув буллай буру, захIматраву хъиннура ларайсса ккаккияртту хьун дуллан, дусса каширду щаллуну ишла дуллан. Мукунсса каширдурив жучIара чансса дакъар».

Мяйжаннугу, мюнпат ласун бюхъайсса луртаннурду ва колхозраву къачанни. Вайнна цаппара мисаллу. ДукIу паччахIлугъран дарххусса накIлил 42,4 тонна яларайсса аьгъушиву дусса душиврийну, хIисавравун къадагьну дур. Танийнугу колхозран 16070 къурушрансса зарал хьуну бур. Ягу, паччахIлугъран дарххусса циняр накIлил 48,8 процент кIилчинмур сортранну лагаврийну колхозран зарал хьуну бур 16828 къурушрал. Укунма колхозран хъунисса зараллу хъанай бур паччахIлугъран мюрщисса, буч бакъасса ризкьи бахлахаврийнугу. Вана ларгсса шинал ванийн бувну колхозран дучIансса сайки 92306 къуруш арцул къадуркIунна лирчIунни.

Укунсса мисаллу цаймигу къачанни. Вайннулгу барашин дуллай дур, дурмуний гьашиву къадурну, колхозраву хъиннура ларайсса ккаккияртту хьун дансса каширду душиврул хIакъираву.

Лавайсса социалист буржру

«Ккул – пахручитал бакъар, захIматчиталли», – увкуна собраниялий цала ихтилатраву колхозрал председатель ХI. Рамазановлул. – Бюхттулсса бахшишран жавабран, жучIара дусса диялдакъашивурттугу духлаган дурну, дусса каширдая щаллуну мюнпат ласлай, бюхъайссаксса хIарачат бантIиссар хъиннура ларайсса ккаккиярттайн биян». Вай бачIвасса махъру бакъар. Хъунисса бур колхозрал цIусса шинал бакIрайн лавсъсса социалист буржру. Масала, дянивну ца оьлища ттизин 1590 кг накIлил, бучIан бан 100 ттал хъирив 85 чIи, 100 оьлин 83 бярч. ДучIан дан 7400 центнер дикIул, 15934 центнер накIлил ва 1416 центнер ппалул. Даххан паччахIлугъран 6890 центнер дикIул, 13700 центнер накIлил, 620 центнер ппалул ва м. ц.

ЧIалачIиссаксса, Гьарун Саэдовлул цIанийсса колхозрал дуллусса бюхттулсса бахшишран лайкьсса захIматрал ккаккияртту хьун дурна. Ванин жавабран лавсъсса социалист буржругу дусса каширдан ва луртаннурдан лавхьхьусса бур. Вихшала дишин бюхъанссар вайннал 12-мур ххюшинал цалчинмур шиналгу хъиннура ларайсса захIматрал ххувшавуртту хьун даврийну занази ЯтIул ттугъ гьашинугу цачIава личIан баншиврий.

Укунсса ниятращал зий бур вай КПСС-рал ХХVII съездрал хьхьичI гьантрайгу.

Ризкьичитал мунинсса гьану шинал бакIрава бизлай бур. Февральданул 19-ннин колхозрал лаккуйми оьллал фермардая дучIан дурсса накI дукIу вара чIумалнияр 150 ц гьарзаксса дур, 14 бярч ххишала лавсун бур.

Гь. ХIасанов

«ЧаннацIуку»

20 февраль 1986 ш.

НА ЗИМНИХ ПАСТБИЩАХ

Под утро посыпал снег и вскоре потянула позёмка. Ногайская степь, покрытая белым покрывалом, простиралась на многие километры вокруг. Снегом замело дорогу.

Наша машина быстро катилась по замёрзшему грунту, и вскоре я увидел справа от дороги чабанские строения.

Кутаны колхоза имени Гаруна Саидова Кулинского района занимают огромную площадь, составляющую 37 тысяч гектаров. Здесь, в Ногайской степи, зимуют около 50 тысяч овец колхоза.

В этом крупнейшем в республике хозяйстве – 40 овцеводческих бригад, в которых трудятся свыше 150 животноводов
.

На зимних пастбищах мне довелось бывать и раньше. И всякий раз я испытывал глубокое чувство уважения к нелёгкому, подчас самоотверженному труду чабанов.

В зимний период главное внимание животноводы обращают на то, чтобы овцы не потеряли упитанности, стараются не допускать падежа и готовятся организованно провести окотную кампанию.

Среди бригад идёт соревнование за успешное выполнение задач, поставленных партией и правительством перед животноводами. Правлением колхоза учреждён переходящий вымпел, который будет вручаться бригаде за лучшие показатели по настригу шерсти, получению приплода, за организованно и без потерь проведённую зимовку, за высокие показатели по продаже шерсти и мяса государству.

Победители в социалистическом соревновании будут награждаться денежными премиями и почётными грамотами. В ответ на постановление партии и правительства о развёртывании социалистического соревнования среди животноводов страны, труженики колхоза имени Гаруна Саидова Кулинского района пересмотрели взятые ранее обязательства и решили сдать государству 718 тонн мяса, 1187 тонн молока и 213 тонн шерсти в зачётном весе.

Залогом успешного выполнения обязательств являются прежде всего люди, их самоотверженный труд. В числе лучших такие животноводы, как Герой Социалистического , чабаны Кадыр Чупанов, Ризван Курбанов, Сайпу Гамацаев, Курбан Чаринов, старшие чабаны Гарун Алибеков, Ахмед Курбидаев, Рамазан Чупалаев, Асланбег Магомедов, доярки Гулистан Карошева, Рабият Сулейманова, Аминат Алиева, которые своим высокопроизводительным трудом подают хороший пример товарищам.

На зимних пастбищах, при центральной усадьбе хозяйства, есть столовая, баня, прачечная, медицинский пункт, клуб на 150 мест, где можно неплохо отдохнуть. В свободные часы чабаны могут сразиться в шахматы и шашки, поиграть в биллиард, посмотреть художественный фильм. Заведующий клубом Юсуп Абдурагимов знакомит животноводов с новейшими событиями в нашей стране и за рубежом, часто выезжает на ближние и дальние кутаны.

На одном из кутанов я повстречал чабанов Курбана Мутаева и Гаруна Юсупова.

Разговорились.

– Вот уже четвёртый год, как я работаю чабаном. Своим учителем считаю Магомеда Алиева – старшего чабана нашей бригады.

Много секретов чабанского труда раскрыл Магомед нам, молодым чабанам, и я благодарен ему за это, – сказал Курбан Мутаев. – За нами закреплено 100 овец, которых мы содержим в утеплённых кошарах, регулярно пасём, подкармливаем сеном и комбинированными кормами, чтобы животные не потеряли в весе.

Приятно было услышать эти слова из уст молодого чабана, который прошагал со своей отарой многие сотни километров по горным и степным дорогам и не разочаровался в своей профессии.

А. Тропинин

«Комсомолец Дагестана»

24 февраля 1973 г.

ГЬАРУН САЭДОВЛУЛ ЦIАНИЙССА

– Ва дия 1928-ку шин, – буслай ур Ккулув дурсса цалчинсса объединениярттал члентурал ца АхIмадов Жамал. – Жу пикри бувссия колхоз, га чIумал объединение учайва, дан. Жул щала мулкрив 3 яттил хIайвангу, шанма мазу бусса ца оьлгу бия…

Жамаллул оьрму цIана 80 шинава ливчуну бур. Тамансса ккавккун, бувхIуну бур буруккинну ва ххаришивуртту вай мяйрагу ацIра шинал муттали. Амма мунан цимурца хъама битай цалла колхозрал цIанасса ва хьхьичIрасса тагьардания ихтилат буллан бивкIукун, ганил пикри-хIисав дуруркун. ХIурмат бусса Жамаллущал архIал нани жувагу бурганнуча Лакрал машгьурсса революционер Гьарун Саэдовлул цIанийсса Ккуллал колхозрал мулкирах.

Ва щарнил агьлу ца кулпатравун – колхозравун кIула баллалисса дайдихьу хьуну махъ ларгун дур 35-35 шин ххаллилсса, цIанихсса давурттал ва ххувшавурттал.

Щияргу хъинну гьар задрая жухьва бусанссар тарихирттал. 1928-ку шинал 3 яттил хIайван, цIана 43294! 1928-ку шинал ца оьл, цIана 3120 лухIи гъаттара, миннуву азарунния ливчусса оьллу. Га чIумал диркIсса 3 тIаннул хъурссун кIанайгу цIана колхозраву зий дур 17 трактор, 35 автомашина, комбайнарду, цимирагу журалул техника.

Буттахъал учала бур захIмат аваданссар тIисса. Артельданул члентурал намусрай буллалисса, марцIсса захIматрал машгьур дунни Ккуллал колхоз щалагу Дагъусттаннай, авадан бунни оьрму зузиминнал. Къурнил даврил чIумал зун ххал хьунтIиссар Ккуллал жяматрал чIявуми чаннахь ччаннай бавцIуну. Най буссар гай гьарца чулухунмай цала-цала даврин. Най буссар хъунмасса гъираращал, ккаккан дурсса планну ва бакIрайн лавсъсса социалист буржру биттур бан. Миннавух уссар цалчинсса колхозник Жамалгу, ганал кIунттихьрив я ранна, ягу ххулув буллан чIиникI – хьула.

Партиялул ХХII съездрал хIукмурдал, жула билаятрай коммунизм дишаврил Программалул кьувват буллусса колхозниктурал дуллалисса даврил результатругу пахру бансса дур. Буцинну ца мисал. Гьашину паччахIлугъран колхозрал даххан ккаккан дурсса ппалул план щаллуну биттур дурну дур, дикIул 70 тонна ххишала дарххуну дур, накIлилмур план 96 процентрал. Шиная шинайн гьаз хъанай дур колхозрал доход, ххуй хъанай бур колхозниктурал оьрму. Шикку парандарал чирахъру ва радиогу, клуб ва киногу, къашайманах урган хIакингу, уссур-ссушиврисса ччаву ва дусшивугу…

Шин, гьантта, ссят дурккуну дачинтIиссар Ккуллал колхоз хьхьичIуннай. Биттур буллантIиссар мунил партиялул ва хIукуматрал цила хьхьичI бивхьусса масъалартту. Мукун хьуншиврийннив, цила Ккуллал жямат бакъасса, жува цинявгу вихну буру.

«Ххяххабаргъ»

14 ноябрь 1963 ш.

ХАСЪССА БАХШИШ

1962-ку шин Ккуллал колхозрал тIайла дурккунни хозяйство хьхьичIуннай давриву хъунисса ккаккияртту хьун дурну. Мунихлуну Дагъусттаннал Министртурал Советрал ва колхозран хасъсса бахшишран дуллуна 8 азарда къуруш.

Кьайлину ва арцуйну мий дуллунни давриву хьхьичIун бувксса 230 инсаннан. Миннавату: 10-ннан – бартбисуртту, 77-ннан – каний дахIай ссятру, 10-ннан – костюмру дансса трико, 20-ннин – гьухъри бансса крепдишин, 10-ннин – сунттул карщив, 20-ннан – чакмарду.

«Ххяххабаргъ»

14 ноябрь 1963 ш.

ККУЛЛАЛ УТТИССА ЧIАЛАЧIИН

Цанма ккавккун ягу ккавкнал буслай, циняннан кIулли цукунсса цIаншиву, дунияллул иширттая, культуралуя махънин багьаву диркIссарив хьхьичI жула зунттал щархъаву. Му кIантту хъиннува яргну чIалай бия Ккуллал шяраву. Ва хъуннасса шяраву нажагьссагу чичин буккин кIулсса акъая.

ЦIана Ккуллал шяраваллил чIалачIин ва халкьуннал культуралул тагьар дукъарчIинну даххана хьуну дур. Шикку зий бур 11 шинал школа. 700-нния ливчусса оьрчIру дуклай бур. Миннан тарбия дуллай 39 учитель ур. Гьарца шамилчинмур къатлуву радиоприёмник бур. Дирхьуну дур радио. Гьарца хьхьуну колхозниктурал ххал дуллай бур кино. Аьркинсса газет-журналлал, луттирдал щаллусса библиотека зий бур.

Колхозниктурал ичIаллил кушу куклу баншиврул, зий бур пекарня. ЧIал къавхьуну зун тIий бур столовая ва дуки-хIачIия даххай ттучан.

Совет хIукуматрал шиннардий хъуннасса дахханашин хьунни агьалинал цIуллу-сагъшиву дуруччаврил чулухуннай. Шяраву тIивтIуну бур оьрчIбай къатта, хIаммам. ЧIал къавхьуну тIитIинтIиссар 25 къашайшалансса цIусса азархана. ТIивтIуну бур 100 оьрчIансса ясли.

Ккуллал шяравату инсаннал цIуллу-сагъшиврун къаралданий зузисса 22 зузала ур, минная 3 медициналул элмурдал кандидат.

Халкьуннал багьу-бизу, маэшат ва культуралул даража шиная шинайн хьхьичIунмай хъанай бур.

Ш. Сулайманов

«Ххяххабаргъ»

14 ноябрь 1963 ш.

ЖАГЬИЛССА РИЗКЬИЧИТАЛ

Жул колхозрал яла хъунмур аваданшиву яттия ва гъаттарая дур. ЖучIа яла хIурмат бумур давугу хIухчушиву дур.

43 азарва яттил ва 3000-нния ливчусса гъаттарал хIайван ябуллалиминнал 70% комсомолтурал ва жагьилтурал бур. Учин бучIир, Ккуллал жагьилтурал колхозрал ятту-гъаттара цала кIунттихьхьун лавсун бур, куну.

КолхозрачIасса комсомол организациялуву 220 член ур, миннава 120 – яттичIа ва гъаттарачIа. АцIния цара гъаттарал фермалувату 5 сакин хьуну дур комсомолтурая ва жагьилтурая.

Дояркахъул, Ш. Пидуриевал, Р. Аьлиевал, Х. МахIаммадовал, К. Пирузиевал, К. Мусиевал цимирагу шин ларгунни, цачIавасса гьарца оьлин бярчгу хъунма бувну, гьарца оьлища литра накIлилгу ттизлай.

Колхозрал 20 яттил бригадалува ва 10 марцIну комсомолтурал ва жагьилтурал бур. Управлениялива машгьурну бур.

Цинявппагу ризкьилухасса къуллугъ буллалаву – комсомолтурал ва жагьилтурал цала намусрал ишну ккалли буллай бур.

А. МахIаммадов,

КСМ-организациялул комитетрал член

ТТУЛ ДУС МАХIАММАДХIАЖИ

ХIусайнов АбдурахIман Лакрал райондалий 1-ма секретарьну зий ия. Цал 1984 шинал му цала дуснащал, Гьарун Саэдовлул цIанийсса Ккуллал колхозрал председатель ХIажиев МахIаммадхIажинащал Москавлийн командировкалийн увкIун ия. На ми аэропортрай хьунабавкьуну, гостиницалийн биян бував. Та чIумал жулва Дагъусттанная коамндировкалийн бувкIми «Россия» гостиницалуву бацIайва. Хъиривмур зукъазисса ххуллун кьини дия. На миннайн ттучIанма шаппай хъамалу оьвкуну, щарссанихь лакку гьавккуригу бува куну, жу му кьини ххуйну бигьалавгру. АлхIат кьини кIюрххилва оьвчав, ссаха зий буру куну. КъакIулли ци дуллантIиссарув, оьккину къабикIанссия хъуншагьрулул ххуйшиву ккаккарчан, куна миннал. Миннал пикрилущал навагу рязийшиву бусав. АцIния цара ссятраву на ттулва «Волгалий» гостиницалучIан увкIра, АьбдурахIман ва МахIаммадхIажи щябивтун бавчуру. Гид хIисаврай на миннан Москавлий дур чинсса ккаккияртту (театрду, Бородинская панорама, Поклонная гора, Ленинские горы, музейрду, Третьяковская галерея) ккаккан дував. Жу лагма буклай шанна ссят ларгун дия. На навагу ялапар хъанай ура Ленинские горы тIисса райондалий. Жу смотровой площадкалийн бивсса чIумал, ссят ахттая 2 хьуну дия. Мичча ттул къатлучIан машиналий 5 минутIрайсса ххуллу бия. Миннан хъинну ххуй дирзуна на ялапар хъанахъисса микрорайон. Лавгру шаппай, ахттайнссагу жу бучIаннин хIадурну ялугьлай дия. Ахттайнссагу дуркуну, занакьалагу хьуну, на ттулва хъамал нава ялапар хъанахъисса къатрал лагма сайр буван буцав. Къатрая арх дакъа Сейунь тIисса нех дур, ганилла чIарав ца километр ва дачIи лагру дусса бяр бур. Яла-яла ва микрорайондалий 23 чил хIукуматирттал посольство дур. Мигу кунниха кув къалархьхьусса, личIи-личIийсса архитектуралул хъинну ххуйсса дурсса. Жул экскурсия къуртал хьусса чIумал ссят 7 хьуну цIан лакьлай дия. На ми гостиницалувун биян бував. Миннан Москав хъинну ххуй бивзун бия. МахIаммадхIажи Москавлий цалчин акъая. Ва шиккун хьхьичIвагу цимилагу увкIун ия КПСС-рал съездрайн делегатну совещаниярттайн, ВДНХ-лул выставкалийн. Ванал Дагъусттаннай яла хъуннамур ятти-гъаттарал колхозрал председательшиву дуллай 25 шин дурну дур. Гьарун Саэдовлул цIанийсса колхоз ца Дагъусттаннай дакъа щалвагу Ухссавнил Ккавкказнаву яла хьхьичIунмур колхозну хIисав хъанай дия та чIумал. Мунияту МахIаммадхIажи лайкь хьуну ур чIярусса орденнан ва медаллан. Ва ххишала акъа аькьлу бусса, дугърисса, шавхьсса адамина ия. Цаппара шиннардива Дагъусттаннайн увкIун уна МахIаммадхIажинал ттуйн хъамалу оьвкуна. Ванал къатри Ккулув дия, ххишаласса цичIар дакъая пахрулунсса, цайминнал куннасса. Ва цувагу, ичIуссагу хъинну дакIру тIиртIусса, хIурматрай хъамал кьамул бувайсса, дакIру хъун дакъасса бия. Щалвагу ккуллал жяматрачIа ванал хIурмат хъинну лавайсса бия. Аьпа баннав цал, ванал дард, буруккин цалла шяраваллил ва халкьуннал маэшат лавай гьаз бувансса бикIайва.

МахIаммад Якьубов

ш. Москва

ГЬАРЗАДРАВУ ЦАЛЧИНМУРНУ

Ца кутIа рахIурдугу щябивкIсса кIанттурдай ттиликIру рищун махъун бивчуну, Ккуллал ххуй душру Гъумучиял базаллувусса багьрая гъалгъа тIун бивкIуна. Куннаяр ку лахъну гъалгъатIий, гьарца хъярчирай хъяй бия. Гъумучату Ккулув бияннин щала ххуллийх ихтилатру къабавцIуна. Автобусраву мукун тIааьнну бияхха, машгьурсса доярка, кьуния шанна шинавусса коммунистка, партиялул райкомрал член, КПСС-рал обкомрал Пленумрал членшиврийнсса кандидат, Советский Союзрал Коммунист партиялул ХХVI съездрал делегат Кабират АхIмадоващал хьунтIисса хьунабакьаву тIааьнну дакIнин дагьлай дия.

На кIанищал кIул хьуссияв кIира шинал хьхьичI, АхIмадовая сакин бувсса Гьарун Сяидовлул цIанийсса колхозрал дояркахъал комсомолтурал-жагьилтурал бригадалия чичлачисса чIумал. Га чIумал Кабират чIаврдугу ятIул дирчусса, загълунсса душ бия. Цумур-бунугу суалданухьхьун жаваб дулун багьсса чIумал бригадалул члентал Кабиратлух буруглагисса куццуйнува ттун бувчIуна кIа дустурал дянив сий дуну бушиву ва давриву бакIчи бушиву.

– На фермалин дакI кIункIу тIий дуну бакъара бувкIсса, – куна кIанил ттухь га чIумал. – Даву – даву дур, – пикри бия ттун, – му чув дулларчагу ци личIишивур: къурув, фермалий ягу цехраву. Ттуща ччимур даврищал лаян бюхълай бия, фермалин на бучIавугу багьсса ишну хIисав бан бучIиссар. Амма утти ттун нава цамур иширай буну пикрилувун ласун къабюхълахъаву – му бигьасса иш бакъари. Пишалухсса ччаву ссаяту салкьи шайссарив бувчIин буллан захIматри. Бюхъай му архIал зузиминнал хъарну дикIан. Ягу жуву «жува инсантуран дуканмур дуллалиссару» тIисса пахрулийсса пикри бушаврияту хъарну дикIан...

... Инсантуран дуканмур дуллалиссару! Вай махъру учин ихтияр дусса, захIматраву ларсъсса ихтияр дусса инсан талихI бусса инсан икIан аьркинни. Дояркахъал захIмат, кIулсса куццуй, жапасса бур: къашавай хьусса оьллачIа хьхьунил дежурныйшиву давугу, каних оьллу ттизавугу, кIюрххил ччяни шания бизлазавугу.

– Так ца ина бакъара жул даврих ваца виричушиврух кунма буруглай. Так пикри баракьай: кIюрххил ссят 4-нний шания бизлан! – хъяй бия Кабират. – Му мяйжаннугу захIматну бикIан бюхъай оьрмулуву цаллагу кIюрххил чантI учаву, зунзул чани хъя учаву, ххяххабаргъ буккаву ххал къархьусса инсаннан, кIюрххилсса хьхьемай ша къабивзсса инсаннан. Му дикIай гьарцагу урттуву, бювкьсса ссихIираву, оьллал уммагьраву, накIлил кьункьаву оьрму хаснува асар хъанахъисса ссят.

На автобусраву най, хьунтIисса цIусса хьунабакьаврия пикрирдай буссияв.

«Бартнеххав» фермалий душвараща цала ичIаллил иширтталсса бан бюхъайсса кутIасса бигьа лагай чIун дия. Амма кIай Кабиратлул къатлувун бавтIун бия, на бувхсса чIумал кIай щябикIлай бия. Кабират цалчин бакъая душварахь съездрая, кIанил цила тIутIисса куццуй, оьрмулуву хьусса ххаллилмур иширая буслай. КIа вари чинну баххана хьуну бакъая. ХьхьичIва кунма цIакьну, исвагьину, чIаврдугу ятIул дирчуна бия.

– Душрув, зун Кремлилувусса съездирттал дворец цимийлагу ккавккунни телевизорданувухгу, суратирттайгу, зу Москавливгу лавгунну.

– Утти ина жухь цимурца буси гай жул яруннил хьхьичI дацIансса куццуй, – хъяй бур Кабиратлул ччянияцIавасса дус ва социалист бяст-ччалливу кIанищал данди бувксса Качар Алхасова.

– Зу хIайран хьуну так ца на бивкIсса ххай мабикIари. Циняв: Ухссавниясса бюрунттучиталгу, Узбекисттаннаясса паммачиталгу, Тюменнаясса навтчиталгу. Цинявннал ккал дуллан къахьунссар, амма цучIав нач хъанай акъая цала талихIрайсса яру, цала хIайран шаву чIалачIи дан. Лап чIявусса хъамал бия. Щаллара дунияллия. Ттун ччай бия КПСС-рал ЦК-лул Генеральный секретарь докладрал жува тIайласса ххуллих най бушиву цал уттигу цинявннан исват бувну. Нава докладрах вичIидирхьусса чIумал ттул щала дакIнин асар хъанай дия ттула чIарав щябивкIсса инсантуращалсса ттула маччашиву, ттун ччай бия чIуен дурну гьарманал ка дугьан, учин: «Шаппайн бувкIукун хъиннува ххуйну зунна». На мудан вай махъру ттухьва нава тикрал буллай буссияв. Душрув, партиялул ХХVI съездрал хIукмурдал гьарцагу хха – му жуйннасса, билаятрал экономика цал хъачIунттай дусса зузалтрайнсса оьвчавур. Ххишала дакъа хъунисса планну биттур даву жуятурар хъарну дусса. Агана жура оьллаща ттизайсса накI гьарцагу зуруй 1-2 литралул ххишала дуллалисса низам диширча – му щалвагу билаятрай хъуннасса аьдатрайн кIура даентIиссар.

– Кабират, – увкуссия на кIанихь, – 1970-ку шинал фермалий гьарцагу оьлища 1590 кг накIлил ттизин план дусса кIанай ина хIукму бувна 1960 кг ттизин, лавсъсса бурж биттургу бувна. ДукIу план 10 килограммрал ххишала хьуна, вилмур ккаккиярив 2000 килограмм хьунни. Мунил чIалачIи буллай бур дурмуний гьашиву дуллан къабучIиссар тIисса вил махъру тIайласса бушиву. 1981-ку шинаву вил ци планну дуссар?

– 1600 кг ттизин план дусса кIанай на буржну ласлай бура 2200 кг ттизин. На мукун оьрмулуву бачин булланна КПСС-рал ХХVI съездрал хIукмурду.

– Му жул комсомолтурал-жагьилтурал коллективрал законни. Кабиратлул дайдихьулий цинявннан дакI даркьунни, – тIий бур фермалий ччянияцIава зузисса наставница ПатIимат ХIасанова. Ларгсса шиннардий фермалий дянивну ттизайсса накI 1500 кг хъанай дия, дукIу тIурча ми 1900 килограммрайн лархъунни. Жу цимурцаннуву куннан куннал кумаг бару. Амма Кабиратлул шикку цинявннаяр ххишала дай. Ванихь кумаг ба куну тавакъюъ банвагу къабагьай. Жагьилсса дояркахъан циняв оьллу щаллуну ттизин, щин духхин цинявннаяр хьхьичI кумаг бай, цинявннаяр хьхьичI къавтIун байбишай ва балай учай. Хула, Кабират, вила гьунар ккаккан ба. Ина, Качар, гармонь бища.

Душру лавай бивзуна, гьухърайх ках куна. Кабират, исвагьину чурхгу бувгьуну, лелуххи кунма лагмава бивгьуну бавчуна, аьнтIикIану бакIгу дургьуну.

... Нагу, Кабиратгу фермалия Ккулувсса ххуллул щюллисса зуманийх най буру. Кабират махъунмай фермалух буруглайнма бур, иттав хъат дирхьуну, лага бургъихгу буруглай.

З. Жяъпарова

«Зунттал хъами»

ИСАКЬАЬЛИХЪАЛ АЬДУЛ АРС НУРМАХIАММАД

Дагъусттаннайгу, щала Союзрайгу сий дикIайссия Ккуллал Гьарун Саэдовлул цIанийсса колхозрал ризкьичитурал. Агьалиналгу, паччахIлугъралгу миннал кьимат лавайну бищайссия. Цикссагу хIухчалтрал, дояркахъал захIмат хъуни-хъунисса орденнан лайкь бувссар. Ккуллал жяматрал тарихраву мусил хIарпирдай чирчуну дуссар машгьурсса доярка, СССР-данул Верховный Советрал депутат Кьурбанова ХIалиматлул, Лениннул Ордендалун лайкь хьусса хъунхIухчу Алхулаев Мирзал, цимигу шинай колхозрай каялушиву дуллай му тIутIайх дичин дуллай ивкIсса Диччихъал МахIаммадхIажинал, дяъвилул ва захIматрал чумарт, РСФСР-данул Верховный Советрал депутат Мурачуев МахIаммадлул ва чIявусса цайминнал цIарду. Ца-цаних тIий ми чанна цIурттигу аьпалухьхьун лавгун, колхозрал тарихрал сагънурасса гьайкал куна ливчIун уссия машгьурсса хъунхIухчу, Социалист ЗахIматрал Виричу Исакьаьлихъал НурмахIаммад, Ккуллал зумуну кутIану Нуру. Бювкьун нанисса жамилува махъа-махъ уккайсса капитан куна, бугъ дурну дюркьун гьан дурсса ххаллил колхозрал рухI дуллалисса гьантрай ахиратравун оьвкунни Нуруйнгу.

НурмахIаммад ивкIссар ирсирайх нанисса ризкьичитурал тухумраясса Исакьаьлихъал Аьдул мукьилчинма арс. Ччяни буттацIа хьусса уссу-ссуннан бутташиву дан багьссар, хъуна-хъунама уссин яла машгьурсса колхозрал удаманнан Аьйнаразун. КIия уссу Щамххала ва Аскандар тIурча Хъунмасса Буттал кIанттул цIанийсса дяъвилия зана къавхьуссар.

Оьрмулул 15 шинаву 7 класс школалулгу къуртал бувну, Нурул канил дургьуссар хIухчил ттархь, итагу къадаркьуссар 50 шинал мутталий – 1957 шиналнин хIухчуну, яла 90-ку шиннардил дайдихьулий пенсиялийн укканнин, хъунхIухчуну. Нуру ивкIссар чарвит куна кьянкьасса, зирангсса, зий уххаву къакIулсса, хIакьсса зунтталчу, захIматчи.

Мунал захIматран хIукуматралгу, жяматралгу лавайсса кьимат бивщуссар. 1971 шинал апрельданул 8-ннийсса СССР-данул Верховный Советрал Президиумрал Указрайн бувну дуллуссар «Социалист ЗахIматрал виричу» тIисса бюхттулсса цIа. Ганал хъазамрай ларчIссар «Мирхь ва КьютIилу» тIисса мусил цIуку ва Лениннул орден. УвчIуну ивкIссар РСФСР-данул Верховный Советрал депутатну, партиялул Ккуллал райкомрал членну, райсоветрал депутатну. Амма ци орден-медаллал хъазам буцIирчагу, ци бюхттулсса цIардан лайкь хьуну ухьурчагу, га мудан ия аслийсса зунтталчу, захIмат оьттувух ва ттурчIавух лавгсса ккуличу. Мукун дакIнийгу личIантIиссар цимигу ялун нанисса никиран. Ккуллал жяматран Нуру хъинну ххирассия, ганая пахру хъунмассия. Цибанссар, рахIму бакъасса бивкIулул ччяни увцунни жучIатува. 50 шинал мутталий кIинттул дякъивух, гъинттул кIиришиврувух увккунасса оьрмулулгу цIуллушиву ссуссукьу дурхьунссия.

Аьпа баннав цал, гьав нурданул дуцIиннав! Цал кунна буттал шяраваллил миллатрал цIа гьаз дансса вирттал лакраву чан къахьуннав!

Киров Султанов

ЮБИЛЕЙРАЙН – ДАКI ХХАРИ КЪАХЬУНССА ХIАСИЛЛАЩАЛ

Ккуллал Гьарун Саэдовлул цIанийсса колхоз сакин дурния шихуннай ларгунни 60 шин. 1935 шинал сакин дурсса ва колхоз, шиная шинайн хьхьичIунмай ша ласлай най, экономикалул ахIвал лавай хъанай, хъу-лухччиния, лухIи ризкьилия дучIайсса продукция гьарза дуллай дирну дуссия Дагъусттаннай дакъассагу щала СССР-данийсса цIа машгьур хьусса колхозирттал сияхIравух кIицI дувайсса тагьарданийн. 1971 шинал тIурча колхоз лайкь хьуну дур «ХIурматрал лишан» ордендалун. Ва колхозрал цIа хъунмасса пахрулий кIицI дувайссия Ккуллал шяраву ялапар хъанахъиминналгу, республикалул лахъми органнал хьхьичI райондалул хъуниминналгу, Аьрасатнал хъуниминнал хьхьичI Дагъусттаннал ХIукуматрай каялувшиву дуллалиминналгу. Укун буссия 1990 шиналнин. Вай махъсса 4-5 шинал мутталий, колхоз къалирчIунни хьхьичIрасса бюхттулсса цIанин лайкьну дикIансса тагьарданий. Бюхъай, цIанасса захIматшивурттал ва диялдакъашивурттал къюмай хьусса заманалийгу бикIан тахсир колхозрал цIанил сий яларай дагьаврил, амма ца заманалийн колхозрал цIанил кьимат лагь шаврил тахсир бутлатавугу тIайлану къахьунссар. Духьунссар колхозрал вивгу сававртту колхоз пахрулий цIа кIицI дувайсса даражалий къадитан «кумаг» бувсса. Колхозрал цIа бюхттулсса чIумалсса ва цIанасса чIумалсса, ягу махъсса 4-5 шиналсса, колхозрал экономикалул ккаккияртту цачIу дирхьукун, дакIнивун пашмансса асар бухлай бур. Масалдаран: «ХIурматрал лишан» орден ласун лайкь хьусса шинал колхозраву бивкIун бур 3000 бакI лухIи ризкьилул, миннува – 1043 ттизайсса оьл. Яттил аьдад диркIун дур 43309 бакI, гьарца оьлища ттирзуну диркIун дур 1694 кг накIлил, гьарца 100 оьлия бучIан бувну бур 83 бярч, гьарца 100 ттая – 88 чIи. Ца яттил хIайвандалия дуркьун дур 3,7 кг ппалул.

ПаччахIлугъран дарххуну дур 738 тонна дикIул, 1243 тонна накIлил, 181 тонна ппалул. Ва чIумал колхозрал председательшиву дуллай уссия цIадурксса сакиншинначи ХIажиев МахIаммадхIажи. Ванал цIагу райондалий ялапар хъанахъисса цума-цанналгу пахрулий зумух ласайссия, ванал дачин дурсса колхозрал цIа кунна. Колхозраву захIмат бихьлахьиминнал маэшатрал ахIвал буссия райондалул цайми колхозирттаву захIмат бихьлахьими мяш хъанансса, гукунсса ахIвалданул бачIивагу цанма хьурдай тIунсса. Орден ласун лайкь хьусса шинаяр махъгу кьурахъул шиннардил мутталий колхозрал экономикалул ккаккиярттугу, захIматчитурал оьрмулул ахIвалгу щала райондалул цIа бюхттул дансса тагьарданул буссия. Ва чIумуву колхозрай каялувшиву дуллай уссия экономикалул элмурдал кандидат, гьунар лавайсса сакиншинначи Рамазанов ХIасан. Масалдаран: 1991 шинал колхозраву бия 2855 бакI лухIи ризкьилул, 39449 яттил хIайван, гьарца оьлища ттирзуна 1736 кг накIлил. Гьарца яттил хIайвандалия дуркьуна 3620 кг ппалул, гьарца 100 ттая лавсуна 98 чIи, гьарца 100 оьлия – 80 бярч.

ПаччахIлугъран дарххуна 776 тонна дикIул, 1520 тонна накIлил, 87 тонна ппалул.

Колхозрал кассрайн дуркIуна 4 миллиондалия лирчусса къажанжилул арцу. Та чIумал ца къурушрал гуж ца американал долларданул гужраяр ялавай бакъасса бивкIшиву хIисавравун лавсукун, чIалай бур колхозрал экономикалул авкьат цукун лавайсса бивкIссарив. Вай кьура шинал аралуву 300-нная ливчусса колхозрал хьхьичIунсса ризкьичитал ва къурнил зузалт лайкь хьуну бур паччахIлугърал чулуха личIи-личIисса орденну ва медаллу ласуне. Ванил барашинна дуллай дур колхозраву дакI марцIну захIмат бихьлахьиминнал кьадру-кьимат лавайсса бивкIшиврул, колхозрал экономика хьхьичIуннай хъит тIий най, пахру багьансса тагьарданий диркIшиврул. Райондалийсса яла хъунмур колхозравусса ларайсса ккаккиярттал щала райондалух ккаккиярттугу ларайсса тагьарданий чIалачIи дайссия.

Аьрасатнаву шяраваллил хозяйствалуву реформарду дайдирхьуния шихунмай баххана хьунни заманагу, баххана хьунни колхозрал бакI дургьуну нанимигу, даххана хьунни дарккумур чулиннай колхозрал экономикалул ккаккиярттугу, хьхьара хьунни хьхьичIра кьянкьану диркIсса колхозрал вивсса захIматрал низамгу, сийлия ларгунни хьхьичIра машгьурну ва бюхттулну диркIсса колхозрал цIагу.

1996 шинал январь зурул цаннийнин колхозраву бур 2009 бакI лухIи ризкьилул, миннува оьллу – 854, ятту ливчIун бур 20376 бакI. Ца оьлища ттирзуну дур 999 кг накIлил, 100 оьлия бучIан бувну бур 43 бярч, 100 ттая лавсун бур 30 чIи, ца яттил хIайвандалия дуркьун дур 2462 кг ппалул, ливтIуну яла лавгун бур 146 бакI лухIи ризкьилул, 5804 бакI яттил.

Вай ккаккиярттах бурувгукун, чIалай бур колхозрал экономикалул кутак яларай дагьаврил тахсир так ца заманалий бакъашиву. Ттул пикрилий, тахсир бухьунссар колхозраву захIматрал низам хIура дуккаврийгу, колхозрай каялувшиву дуллалиминнал чулуха кьянкьасса тIалавшинна дакъашиврийгу, яттиха, лухIи ризкьилуха кIантту-кIанттурдай къуллугъ буллалиминнал чулуха жаваблувшиву яларай дагьаврийгу, заманагу цIакьлин бувгьуну, аьмсса колхозрал хъуслин ка лахъи дуллалиминнащал кьянкьасса ххуллу ласун ччими бакъашиврийгу.

ЛухIи ризкьилия ва ппалуя дучIайсса продукция чан хъанахъаврин бувну, колхозраву захIмат бихьлахьиминнал захIматрал хIакьгу лагьсса бур, хьхьичIракуннасса аваданшивугу, буллугъгу захIматчитурал къатраву бакъар. Колхозраща захIматчитуран цила чIумал захIматрал хIакь (лагьсса бунувагума) булун бюхълай бакъар.

Гьалбатта, захIматчитурал дяниву ччинугу, къаччинугу рязибакъашивуртту хIасул хъанай дур. Колхоз буржлувну лирчIун дур захIматчитуран хIакь булун 50-нния ливчусса миллионну къуруширттал. Гъирагу, шавкьгу дикIантIиссар захIматчитуран дакI марцIну захIмат бишаврих, захIматрал хIакь лагьсса бушиву къагьану, мувагу цанма аьркинсса чIумал ласун колхозрая къабюхълахъини?

ХIайпъя, Дагъусттаннай дакъассагу щала Аьрасатнаву сийлий диркIсса колхозрал цIа вакссара лагь хьун.

ТIайланма учин, агарда, вай махъсса шиннардий кунмасса бущилий колхозрал экономика махъуннай дачирчан, вания тихунмайгу колхозраву лухIи ризкьилул ва яттил аьдад, миннуя дучIайсса продукция чан хъанай дачирчан, бюхъай колхоз дахьра цурда ванияр 60 шинал хьхьичI сакин дурсса чIумалсса тагьарданин дагьангу. Колхоз дахьра сакин дурсса чIумал тIурча, колхозраву бивкIун бур 1568 бакI лухIи ризкьилул, яттилгу бивкIун бур 11165 бакI.

Вих хьун ччива, дакI марцIну захIмат бишин кIулсса, захIмат ххирасса, захIматшивурттал хьхьичI ник лахIан къадувайсса Ккуллал колхозрал захIматчитураща, хьхьичIра бюхттулну, бусраврай диркIсса колхозрал цIа занаритантIишиврийн, колхозрал экономика цIа машгьурсса чIумал куннасса, тагьарданийн дагьансса ххуллийн дукканшиврийн, колхозрал цIа цIунилгу пахрулий кIицI дулланну гьаваллавун гьаз хьуншиврин.

Замана баххана хьунугу, Ккуллал захIматчитал баххана къавхьуссар, колхозрал вивсса низам тIайласса ххуттавун дутарчан, вихра, 63-65 шин шаврил юбилейрайн колхоз кьянкьану ччаннай дарцIуну, хьхьичIракунна цайминнан ххуллу ккаккан байсса даражалийн дияншиврин.

Гь. ХIасанов

«Илчи»

1 май 1996 ш.

ВИХШАЛАССА ХЪИРИВЧУ

МахIаммадхIажи колхозрал председательну зузисса чIумал цал – къутаннайсса заместительну, хъирив хъунама экономист-заместительну зий, цикссагу шинну дурссар, ку шиннардий тIурча председательну уссия экономикалул элмурдал кандидат, хъинну гьарчулуха итххявхсса, карчI дакъасса зузала, хIалимсса, тIиртIуннасса дакIнил заллу, пахру-ххара бакъасса каялувчи, пагьму бусса сакиншинначи, хъинну чIявучин бусравсса инсан Рамазанов ХIасан Асадуллагьлул арс.

Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10