Партнерка на США и Канаду по недвижимости, выплаты в крипто

  • 30% recurring commission
  • Выплаты в USDT
  • Вывод каждую неделю
  • Комиссия до 5 лет за каждого referral

Демак вирусни нуклеин кислотаси щужайрага кириб уз-ызини щосил =илиш йыли билан кыпаяр экан. Бунда курилиш материали сифатида щужайрани нуклеотидларидан фойдаланади ва уша вирусга хос былган о=сили =оби\ни синтезида ахборотни манбаи нуклеин кислотаси былар экан.

О=сил синтези учун рибосомаларга ахборотнинг ани= нусхалари юборилади. ДНК да синтезланадиган ва унинг структурасидан ани= нусха кычирадиган РНК ахборот юборишга ёрдам беради. РНК нуклеотидларининг кетма-кет жойлашиш тартиби ген занжирларидан бирида нуклеотидларининг кетма-кет жойлашиш тартибини ани= такрорлайди. Шундай =илиб, шу ген структурасидаги ахборот гуё РНК га кычириб берилади. Бу процесс транцкрипция деб аталади. (лотинча “транскрипцио” –нусха кычириш, кычириб олиш демакдир) щар бир гендан РНК нинг истаганича нусхасини кычириб олиш мумкин. О=силлар таркиби ха=идаги ахборотни етказиб берадиган шу РНК ни информацион РНК (и РНК) деб аталади.

Гендаги нуклеотидларнинг таркиби ва кетма-кет жойлашиш тартиби РНК га =андай кычирилишини тушуниш учун ДНК нинг куш спиралли молекуласи тузилишига асос былган тылдириш принципини эслайлик. Бир занжирдаги нуклеотидлар иккинчи заржирдаги карама-=арши ётган нуклеотидлар щарактерини белгилаб беришини ю=орида айтган эдик. Агар бир занжирда А нулеотид турса, иккинчи занжирнинг уша жойида Т былади. Г нинг =аршисида эса щамиша Ц туради. Бош=а комбинациялар былмайди. Информацион РНК синтезида щам бир нуклеотид =аршисида информацион РНК нинг тылдирувчи нуклеотиди туради. Шундай =илиб, Г ДНК =аршисида –Ц РНК, ЦРНК =аршисида – Г РНК, А ДНК =аршисида – У РНК, ЦДНК =аршисида –А РНК туради. Натижада щосил булувчи РНК занжири уз нуклеотидларининг таркиби ва кетма-кет жойлашиш тартиби жищатидан ДНК занжирларидан биридаги нуклеотидларнинг таркибидан ва кетма-кет жойлашиш тартибидан кычириб олинган ани= нусха щисобланади. Информацион РНК молекулалари о=сил синтезланадиган жойга, яъни рибосомаларга боради.

НЕ нашли? Не то? Что вы ищете?

- 31 -

мадесма каналлари деб щам аталади. Ысимлик =оби=лари щам биринчи навбатда махани= функцияни бажаради. Худди скелет каби ысимликни мустащкам таянчи былади. Сувни кып порланишидан ва инфекцияни киришидан са=лайди.

Фагоцитоз

Фагоцитоз процесси цитоплазматик мембрананинг актив фаолияти ва щаракатланувчанлиги билан бо\лик.

Фагоцитоз ходисасини томонидан топилган. Фагоцитоз-бу щужайраларни нисбатан =атти= доначаларни актив ютишидир (гр-phagos-емо=, kytos-щужайра).

Фагоцитоз табиатда кенг тар=алган былиб, щайвонот дунёси тара==иётини, содда щайвонлардан бошлаб щамма пагоналарида учрайди. Жуда кып содда щайвонлар, айникса, амёбалар учун фагоцитоз ов=атланиш усулидир. Амёба танасини истаган =исми билан ов=атликни ушлайди. Бунда амёба ов=атликни атрофини окиб ытади ва ов=атлик цитоплазмага кириб =олади, у ерда хазм былади.

Фагоцитоз ва щужайра ичида хазм =илиш, тубан умурт=асизларда катта роль ыйнайди. Юкори даражада тара==ий этган, хазм органларига эса былган организмларда фагоцитоз процесси химоя вазифасини бажаради. Организмга тушиб =олган ёт таначаларни чи=ариб ташлайди. Бундан таш=ари фагоцитоз парчаланаётган (дегенерацияга учраётган) ты=ималардаги улган щужайраларни йы=отишда щам катта ащамиятга эга. Масалан: амфибийларни метаморфозида итбаликни думини йы=олиши процесси фагоцитоз йыли билан боради.

Сут эмизувчиларда фагоцитоз вазифасига о= =он таначалари ва макрофагларга кирувчи бириктирувчи ты=има гистиоцитлари, суяк миясининг ретикуляр щужайралари ва шунингдек, жигарни ва гипофизни эндотелия щужайралари эга. Шунинг учун бу щужайраларни фагоцитоз фаолияти организмни унга тушган ёт таначалардан ва зарарли микроор-ганизмлардан са=лашда катта ащамиятга эга.

Лейкоцит ва макрофагларни фаолияти туфайли организм кыпчилик касалликларга берилувчи былмайди. Бу асосда иммунитетни фагоцитар назариясини яратди.

Щужайралар нисбатан катта таначалардан таш=ари анча майда былган коллоид табиатли таначаларни щам ушлаши ва

- 32 -

хазм =илиши мумкин. Бундай майда таначаларни фагоцитозини электрон микроскоп текширишларида ани=ланади ва ультрафагоцитоз деб аталади. Бунга мисол =илиб макрофагларни тирик щолда быёвчи быё= моддаларини ушлаши ва цитоплазмада туплашини олиш мумкин.

Пиноцитоз

Содда щайвонлар ва кып щужайрали организмлар фа=ат =атти= заррачаларни ушлашгагина эмас, балки таш=и мухитдаги сую=лик томчиларини ютиш хусусиятига щам эгадирлар. Буни биринчи былиб Люис 1831 йилда макрофаг ва фибробластларни ысишини ырганаётиб кузатган эди.

Суюклик томчиларини ушлаш ва ютиш процесси ичишни эслатади, щужайралар атрофдаги сую=ликларни худди ичади. Шунинг учун Люис бу ходисани пиноцитоз (гр-pino - ичаман, kytos-щужайра) деб номланган.

Макрофаг ва фибробластларда сую=ликни ютиш цитоплазмани таш=и =исмидан дунг ёки ысимта щосил былишидан бошланади. Бу ысимта псевдоподииларга ыхшайди. Улар дастлаб майда томчиларни кырайди, кейин ю=ори =исмлари бир-бири билан ёпишади, томчилар цитоплазма ичида =олади.

Амёбаларда сал бош=ачаро= былиши мумкин. Дастлаб цитоплазмада конуссимон дунг щосил былади. Уни учида кичкина воронкасимон ботик щосил былади. Кейин у ингичка канал шаклини олади. Суюклик томчилари канални тубидан ичкарига ажралиб киради. Пиноцитоз томчилари катталиги 50 оА дан бир неча мк гача былади. Хамма ысимлик ва щайвон щужайраларида пиноцитоз кузатилган.

Пиноцитоз ходисасини электрон мироскоп билан нозик текширишлар шуни кырсатдики щужайрага кирувчи томчи мембранани бир =исми билан ыраб олинади. Пиноцитоз томчи ажралганда мембрана четлари бирлашиб кетади. Шундай =илиб, пиноцитоз томчисини щосил былишидан таш=ари цитоплазматик мембра актив катнашади ва щар бир пиноцитоз томчисини девори мембранани бир кимсидан щосил былади. Пиноцитоз йыли билан щужайрага щар хил моддалар эриган щолда, коллоид эритма щолида ва суспензия щолида киради.

- 89 -

Маълум былишича вирусни фа=ат о=силли =исми щужайрага хеч =андай таъсир килмас экан, нуклеин кислотасини ызи эса щужайрага кириб, бир бутунлиги бузилмаган вирус пайдо =иладиган процессни щосил килар экан. Энг щарактерлиси шуки, щужайра бузилганда ундан о=силли =оби=ка уралган нормал вируслар чи=ади.

Нуклеин кислотаси иштирокида ана шу вирусга хос о=силли =оби= щосил былиши учун намуна нуклеин кислотаси былади. Шу билан бирга щужайрани о=сил танаси билан зарарлашни эффектсизлиги уни бош=а о=сил молекуласини щосил былиши учун намуна була олмаслигини кырсатади. Демак, о=сил уз копиясини ызи ярата олмайди.

Экспериментаторлар томонидан бундан щам =изи=ро= тажрибалар ытказилди. Жуда нозик методларни =ыллаб вирусларни икки штамми-А ва В лардан о=силли ва нуклеин кислота =исмларини ажратилди, улардан эса турли комбинацияда, масалан, А штаммини нуклеин кислотаси В ни о=силли =оби\идан иборат ва бунинг аксича комбинацияларда янги гибрид вируслар щосил =илинди.

Ана шу вируслар билан щужайра зарарлантирилса, щар бир штаммга хос былган касалликлар бунда =андай содир былар экан? Зарарланган щужайра бузилганда ундан =андай янги щосил былган вируслар чи=ар экан? деган саволлар пайдо былади.

Маълум былишича касалланишни щарактери нуклеинли =исмга бо\лик экан, яъни биринчи щолда А штаммга хос былар экан, чунки нуклеин кислотали =исм ана шундан олинган эди. Хамма янги щосил былган вируслар А штамига хос былади.

Олимлар ыртасида яна бош=а савол ту\илди. Агар нуклеин кислотаси нуклеотидларни жойланиш тартиби о=силдаги аминокислоталарни тартибини белгиласа, у щолда нуклеин кислота молекуласининг таркибини ызгариши янги щосил быладиган о=силни щам таркибини ызгаришига олиб келадими? Буни щам тажрибада исбот этилди.

Тамакини мозаика касаллигини тар=атувчи вирусни о=силини дастлабки структураси щозирги ва=тда ани=ланган. Бу вирусни нуклеин кислотаси ажратиб олинди. Олимлар унга нитрат кислота таъсир этдирдилар ва унинг цитозин нуклеотидини урацилга айлантирдилар. Кейин тамакини зарарлантирилди. Зарарланган щужайраларда бу вируслар

- 88 -

цитоплазмадаги жуда майди структуралар- рибосомаларда синтезланиши ани=ланган. ДНК да фа=ат о=силлар структураси ха=идаги ахборот( информация) былади ва са=ланади.

Махсус о=силлар щужайрада нуклеин намунаси билан синтезланади. Щужайраларни былинишида киз щужайрадари ана шу намунани оладилар. Улар эса ДНК репродукцияси да щосил былади. Худди мана шу тахминни фан тасди=ламо=да. Буни тажрибаларда исботланди. Ана шу тажрибалардан бири вируслар устида ытказилди. Маълумки вируслар жуда ажойиб тузилмалар былиб улар тирик билан улик чегарасида туради. Вирус о=силли =оби= билан уралган, бир молекула нуклеин кислотасидан иборат. Вирусларнинг катталиги 16-300 мк гача былади.

Хамма вируслар =андай щужайраларни зарарлашига =араб 3 та катта группага-бактериал, ысимлик ва щайвон вирусларига былинади. Бактерияларлда паразитлик =илувчи вируслар фаглар деб аталади.

Фаг бактерия билан тукнашганда унинг о=силли =оби=и таш=арида колиб, нуклеин кислотаси бактенриянинг ичига киради. Бу нишонли атомларни =ыллаш ор=али ани= исбот этилган. Бактериал щужайрага вируснинг биргина нуклеин кислотаси киргандан 20-30 минут утгач щужайра бузилиб ундан 100-200 та вирус таначалари чи=ади. Бунда щужайрага кирган нуклеин кислотаси уз нусхасинигина щосил =илмай, балки фагни махсус о=силли =оби\ини щам ишлаб чи=ибди.

Шундай =илиб, вирусни о=сил =оби\и молекуласидаги аминокислоталарни жойланиш тартиби ха=идаги ахборотни щужайрага нуклеин кислотаси олиб киради.

Нуклеин кислоталарини о=сил синтезидаги ролини яна щам ишончлиро= былиши учун олимлар бир =анча тажрибалар =илдилар.

Тамаки ысимлигида мозаика касаллигини тар=атувчи вирусларни маълум усуллар билан нуклеин кислотаси ва о=силли =исмларга ажратилди. Чи=арган касалликни мана шу =исмларни щар бири билан щужайрани зарарлаш мумкинми? деган саволга жавоб беришга уриниб курилди. Бу =исмлар айрим щолда щужайрага кириб бир бутун вирус келтириб ча=ирармикин?

- 33 -

Бу йыл билан щужайрага таш=и мембрана ор=али кира олмайдиган йирик молекулали моддалардан о=силлар, нуклеин кислоталар, нуклеопротеидлар киради.

Щужайрага кирган моддалар кейинчалик цитоплазмада фойдаланилади. Бу пиноцитоз томчиларини лизосималар билан бирикиши тасди=лайди. Бу энг сынги ва=тлардагини ани=ланди. Лекин улар =андай ызгаришларга учраши щозирча ани= эмас. Щозирги ва=тда бу процесслар жуда кып олимлар томонидан ырганилмо=да.

Мустащкамлаш учун саволлар.

1.  Элементар мембрана нима?

2.  Цитоплазматик мемрананинг вазифаси нималардан иборат?

3.  Усимлик хужайраси кобигининг тузилиши кандай?

4.  Фагоцитоз нима?

5.  Пиноцитоз нима?

Таянч иборалар

1. Мембрана

2. Щужайраларнинг бир-бирлари билан бирлашиши

3. Ысимлик щужайраси =оби\и

4. Фагоцитоз

5. Пиноцитоз

Адабиётлар

1. Общая цитология. М. Изд. МГУ. 1984.

2. И. Алов и др. Основы функционалной морфологии клетки. М. Мед. 1966 г.

3. . и др. Цитология М, Изд. “Просвешение” 1970 г.

4. Т. Бой=обилов, в б. Ы=итувчи, 1980 г.

4-5- маърузалар.

Цитоплазма.

Режа.

1. Цитоплазманинг тузилиши.

1.1. Гиалоплазма.

1.2. Щужайранинг кимёвий ызилиши.

2. Щужайра органоидларининг тузилиши.

- 34 -

2.1. Щужайра маркази – центросома.

2.2. Митохондрилар

2.3. Ички тырсимон аппарат - Голджи аппарати.

2.4. Эндоплазматик тур.

2.5. Рибосомалар.

2.6. Лизосомалар.

2.7. Микронайчалар.

3. Махсус органоидлар.

3.1. Тонофибриллар

3.2. Миофибриллар

3.3. Неирофибриллар

3.4. Пластидлар.

3.5. Хивчин ва киприклар.

4. Адабиётлар.

5. Таянч иборалар.

Хамма организмларнинг щужайралари щаёт фаолиятининг барча томонларини ызида намоён =илувчи ягона тузилиш планига эга.

Щар бир щужайра бир-бири билан мустахкам бо\лик былган икки =исмдан, цитоплазма ва ядродан иборат. Буларнинг щар иккаласи щам мураккаб ва муайян тузилишга эгалиги билан щарактерланади. Уларни таркибига маълум функцияни бажарувчи щар хил бирликлар киради.

Француз биологи Феликс Дюжарден 1835 йилда содда организмларнинг протоплазмасига эътибор бериб, уни “саркода” деб атади. Чех анатоми ва гистологи Ян Пуркинье 1840 йилда тухум ва щайвонлар эмбриони щужайраларидаги тирик моддани (ядродан таш=ари) аташ учун “протоплазма” терминини биологияга киритди.

В. Вул (V. Vohl, 1844) щужайрани щужайра =оби\идан таш=ари барча =исмларини протоплазма деб щисоблади.

Страсбургер протоплазмани нуклеоплазмага (ядро плазмаси) ва цитоплазмага былади.

ГИАЛОПЛАЗМА.

Гиалоплазма цитоплазманинг асосий моддаси былиб, “матрикс” деб ном олган. Бу щужайранинг ярим сую= мухити сифатида ызида ядро ва щужайранинг барча органоидларини тытади. Электрон микроскоп остида гиалоплазма майда доначали структура щолида кыринади.

- 87 -

олмайди. Кибернетикада шундай бир объектларни (щарфларни) бош=а объектлар (импульслар) ор=али ифодалашни кодлаш деб юритилади. Шартли =ис=артмалар йигиндиси код ёки шифр деб аталади. Морзе алифбеси кодга мисолдир. Морзе кодини биладиган киши мусбат ва манфий импульслар туширилган телеграф лентасини кулга олиб, ундаги ёзувларни маъносини билади, шифр (код) ни очиб беради.

ДНК молекуласи кетмаккет жойлашган бир неча мингта 4 хил нуклеотиддан иборат былиб, о=сил структурасини белгилаб берадиган код щисобланади. Морзе кодида щар бир щарфга мусбат ва манфий импульсларнинг муяйян бирикмаси мос келгани каби, ДНК кодини щар бир аминокислотага кетма-кет бо\ланган нуклеотидларни муайян бирикмаси мос келади.

3.ДНК коди.

Морзе кодида 2 та белги бор, барча щарфларни ифодалаш учун ю=орида айтганимиздек бу белгиларни 5 тадан комбинацияси ишлатилади. ДНК коди эса оддийро=. ДНК молекуласини ташкил этган нукле-отидлар тырт хил. Буларни учтадан мумкин былган комбинацияларини сони олтмиш тыртта, турли аминокислоталар эса атиги 20 хил. Шундай =илиб, барча аминокислоталарнинг кодини топиш учун нуклеотидларнинг щар хил учликлари етиб ортади. Бу учликларни триплетлар деб аталади.

ДНК кодининг маъносини деярли бутунлай тули= ани=лаш мумкин былади. ДНК кодининг мохияти шундан иборат: щар бир аминокислотага ДНК занжирининг ёнма-ён турувчи учта нуклеотидидан тузилган =исми мос келади. Масалан, Т-Т-А дан иборат былган ДНК занжирининг =исми лизин деган аминокислотага, А-Ц-А =исми цистеинга, Ц-А-А =исми валинга мос келади ва хоказо. Генда нуклеотидлар: А-Ц-А-Т-Т-Т-А-А-Ц-Ц-А-А-Г-Г-Г тартибда жойлашган дейлик. Бу =аторни триплетларга ажратиб, о=сил молекуласида кайси аминокислоталар =андай тартиб билан жойлашганини дарров ани=лаймиз: А-Ц-А-цистеин; Т-Т-Т лизин А-А-Ц лейцин; Ц-А-А валин; Г-Г-Г пролин.

4.ТРАНСКРИПЦИЯ.

О=сил синтезида ДНК нинг ызи бевосита катнашмаслиги, щужайра ядросида ДНК борлиги, о=сил эса

- 86 -

синтезлаш хоссаси ирсият йыли билан щужайрадан щужайрага утиб, умрбод са=ланади.

Жуда йирик мураккаб молекула былган о=сил молекуласи =андай синтезланади, зарур аминокислоталар =андай танланади, улар =андай =илиб жой-жойига =уйилади. Муайян ва катъий тартиб билан бирлаштирилади деган саволлар якин ва=тгача ечиб былмайдиган мусбат щисобланарди. Эндиликда бу масалалар асосан ойдинлаштирилди, уларнинг щал =илиниш XX-аср биологияси билан биохимиясининг энг катта муваффакиятидир.

Соби= Совет биохимикларидан А. Н Белозерский, А. С Спирин ва бош=аларни хизматлари натижасида о=силларнинг биосинтезида ДНК нинг роли очилди. ДНК молекулаларининг жуда йирик эканлигини биламиз. Улар о=силнинг энг йирик молекулаисидан щам унларча ва юзларча марта узун; унларча, хатто юзларча о=сил молекулаларини ДНК занжири буйлаб кетма-кет териб чи=иш мумкин. щозирги ва=тда щар бир молекула ДНК бир неча хил о=силларни синтезлашда катнашиши исбот этилган.

2.Ген ва кодлаш.

ДНК нинг бир молекула о=сил синтезини белгилаб берадиган щар бир =исми ген деб аталади. Щар бир ген ДНК куш сиралининг бир =исми былиб, унда =андайдир бир о=сил структураси ха=идаги ахборот бор. Шундай =илиб, ДНК молекуласи бир =анча генларга былинади, уларнинг сони ДНК да ёзилган о=сил молекулалари структураси ха=идаги ахборотлар сонига тенг былади.

О=сил структурасини ДНК структураси =андай =илиб белгилаб беришини тушуниш учун шундай мисол келтирайлик. Сигналларм ва телеграммалари юборишга ёрдам берадиган Морзе алифбесини кыпчилик билади. Морзе алифбесида алфавитнинг барча щарфлари =ис=а ва узун сигналларнинг бирикмалари - ну=та ва тирелар билан кырсатилади. Хозирги ва=тда телеграфияда бош=а белги ишлатилмо=да. Щар =андай щарф мысибат ва манфай электр импулислари билан берилади. Бунда бир импульс битта щарфни белгила олмайди, шунинг учун телеграфчилар уларни турли комбинацияларда ишлатади. Масалан А щарфи +----+, Б щарфи --++-, В щарфи эса -++-+ билан кырсатилади ва хоказо. Демак, щар бир щарф 5 та импульс билан берилади, бундан оз импульсли комбинация эса щамма щарфларни белгилай

- 35 -

Гиалоплазма таркибига о=сил табиатли моддалар киради. Кыпчилик щужайраларда, масалан, амёбаларда, турли эпителийларда гиалоплазма жуда ингичка иплар тытади, улар эса бир-бири билан чирмашиб кетади ва кигизсимон структурани щосил =илади. Бу фибрилли структуралар механи= функцияни бажарувчи щужайрани ички скелетини щосил =илади. Гиалоплазма фибриллари доимий структура эмас. Улар турли физиологик щолатларда пайдо былиши ва йы= былиб кетиши мумкин.

Гиалоплазмада турли-туман ферментлар, жумладан гликолитик ферментлар былади. Уларнинг былиши гиалоплазмани щужайранинг биохимик фаолиятида актив ролини кырсатади.

Гиалоплазманинг энг мущим хусусиятларидан бири шуки, у ярим сую= мухит сифатида щужайранинг барча структураси бирлаштиради, уларни бир-бирлари билан химиявий таъсирлашишини таъминлайди. Факат гиалоплазма ор=али сувда эриган турли моддаларнинг доимо щужайрага кириш ва щужайрадан чи=иш диффузияси амалга ошади. Гиалоплазмага фагоцитоз йыли билан =атти= заррачалар, пиноцитоз йыли билан эса сую= томчилар киради. Бу моддалар гиалоплазмада щаракатланади ва ызгаришларга учрайди.

ХУЖАЙРАНИНГ ХИМИЯВИЙ ТАРКИБИ.

Содда щайвонлар, ысимлик ва щайвон щужайралари ыхшаш моддаларни уз таркибида тытади. Бу уларни келиб чи=ишини умумий эканлигини кырсатади.

Щужайранинг таркибида 60 га якин химиявий элемент борлиги ани=ланган. Щужайрада фа=ат тирик табиат учун хос деб щисобланиши мумкин былган элемент топилган эмас.

Щужайранинг таркибида химиявий бирикмалардан сув-75-85% ни, о=силлар-10-20% ни, ёглар-1-5%ни, карбонсувлар-0,2-2,0% ни, нуклеин кислоталари-1-2%ни, паст молекулали органи= моддалар –0,1-0,5% ни ва аноргани= моддалар-1,0-1,5% ни ташкил =илади.

Щужайра таркибидаги сув йы=отилса, у кам актив былиб =олади ва барча щаётий белгиларни йукотиши ва анабиоз щолатига тушиши мумкин.

Щужайрадаги барча реакциялар фа=ат сув иштирокида былади. Масалан, о=силларни, ёгларни ва карбонсувларни

- 36 -

парчаланиши сув билан былади. Бундай реакциялар гидролиз дейилади.

Щужайрадан сувни чи=ариб юборилганда микдор ва ащамият жищатидан биринчи уринни о=силлар эгаллайди. О=сил щужайрани =уру= щолдаги о\ирлигини 50-80% ни ташкил этади.

О=силларни яна протеинлар деб щам аталади (protos-биринчи, асосий). Бу унинг щаётдаги биринчи даражали ащамиятини ифодалайди.

О=силларни молекуляр о\ирликлари жуда щам каттадир. Тухумни о=сили альбуминн молекуляр о\ирлиги 36000 га, мускулни о=сили актомиозинники эса 1,5 млн га тенг.

О=сил молекулаларини тузилишида минглаб атомлар иштирок этади. Шунинг учун уларни макромолекулали моддалар дейилади. О=силлар полимерлар щисобланиб, уларни щосил =илишда одатдагидек, бир хил мономерлар иштирок этмайди, балки 20 хилдан орти= аминокислоталар иштирок этади. Уларни таркибида аминогруппа - NH2 ва карбоксил группа - COOH былганлиги учун аминокислоталар деб аталади.

Мономерлар бир-бирлари билан пептид бог NH-CO - щосил =илиб бирлашадилар. Хосил былган бирикма пепитид деб аталади. Шу йыл билан бир неча аминокислота бирикади. Шунинг учун щар ыандай о=сил полипептиддир.

Щар хил таш=и факторлар таъсири остида о=сил молекуласини тузилиши ва унинг ызгариши денатурация дейилади.

Щужайранинг щаётида о=силларни роли жуда катта ва хилма хилдир. Щужайрада быладиган реакциялар щужайра катализаторлари ёрдамида боради. Бундай биологик катализаторлар о=силлар, ферментлар ёки энзимлар деб аталади.

Бундан таш=ари о=силлар сигнал функциясига эга. щужайрани щар хил ички ва таш=и мухитни ызгаришига жавоби щужайраичи реакциялари ёрдамида былади.

Щужайрани щамма щаракат реакциялари махсус =ис=арувчи о=силлар ёрдамида былади. Юкори щайвонларни мускулларида, содда щайвонларни хивчинларида ва бош=а щар =андай =ис=арувчи =исмларда о=силлар былади. Улар аденозинтрифосфат кислотаси (АТФ) билан таъсирлашиб уни емиради, ызлари эса =ис=арадилар. Шундай =илиб, о=силлар =ис=ариш функциясига эгадирлар.

- 85 -

10-МАЪРУЗА

О+СИЛЛАРНИНГ БИОЛОГИК СИНТЕЗИ

РЕЖА

1. О=силлар синтези щужайранинг мущим функцияси.

2. Ген ва кодлаш

3. ДНК коди

4. Транскрипция

5. Трансляция

6. Генлар репрессияси

7. О=сил биосинтезида ферментларнинг роли

8. О=сил биосинтези энергетикаси

9. О=сил биосинтези ва рационал озикланиш

10. Адабиётлар

11. Таянч иборалар.

О=силлар синтези щужайранинг мущим функцияси.

О=силлар щаёт процессида жуда мущим рол ыйнайди щужайраларнинг таш=и кыриниши щам, уларнинг барча биохимиявий ва функцианал хоссалари щам о=силларга бо\лик. Нормал щаёт фаолияти давомида о=силларнинг молекулалари аста - секин эскиради, уларнинг структураси ва функцияси бузилади. Ферментлар каталитик активлигини йу=отади, =ис=арувчи о=силлар =ис=армай куяди ва хо=азо. Шундай ызгарган, чала кимматли былиб =олган о=силлар пировард натижада щужайрадан чи=иб кетади, уларнинг урнига янги молекулалар вужудга келади, айни ва=тда щужайранинг таркиби щам фаолияти щам бузилмайди.

Щар =андай тирик щужайра о=силлар синтезлай олади, бу эса щужайранинг энг мущим ва щарактерли хоссаларидан биридир.

Щужайраларнинг ысиш даврида айникса о=силларнинг биологик синтези кучли былади. Бу ва=тда щужайра ызининг органоидларини ва мембраналарининг о=силларини синтезлайди. Шуниси мущимки, щужайра щар =андай о=силларни эмас, балки шу щужайрага хос былган о=силларни ситезлай олади. Гемоглобинни кон щужайралари синтез-лайди-ю, жигар щужайралари синтезламайди; инсулинни меда ости безининг щужайралари синтезлайди-ю, мия щужайралари синтезламайди. Бинобарин, о=сил

- 84 -

хромосома былади.

3.Мейознинг биологик ащимияти.

Мейознинг мохияти таркибида ота ва онанинг щар биридан фа=ат биттадан гомологик хромосома тутган тыртта щар хил ядрони щосил былишидан иборат. Аммо, кроссинговер туфайли хромосомалар бутунлай ота ёки онанинг дастлабки хромосома материалидан ташкил былмайди, балки щар икаласини айрим =исмларидан ташкил топади.

Шундай =илиб, мейоз ирсий бирликлар (генлар) нинг та=симланиш механизми былиб, уларни тасодифий ва муста=ил =айта группаланишини таъминлайди, бу эса кроссинговер процесси ор=али амалга ошади. Мейоз процесси былмаса турларни эволюцияси ва тирик табиатни шунчалик турли-туманлиги содир былмаган булур эди. Мейозни ырганиш ирсиятнинг хромосома назариясини тушуниш учун зарурий шартдир.

Олимларнинг фикрича меойзни жуда щам ызгарган митоз деб =араш зарур. Бунда хромосомаларни коньюгация ва тикасига ажралиш ва=тлари нисбатан ызгарган былади. Мейозда профаза эрта бошланади, шунинг учун гомологик хромосомалар иккиланмай туриб коньюгацияланади.

Мустащкамлаш учун саволлар.

1.  Сперматогенез нима?

2.  Овогенез нима?

3.  Мейознинг мощияти =андай?

ТАЯНЧ ИБОРАЛАР.

1. Сперматазоид

2. Овогенез.

3. Сперматогенез даврлари.

4. Овогенез даврлари.

5. Мейоз.

5.1. Профаза I бос=ичлари.

5.2. Мейознинг биологик мохияти.

АДАБИЁТЛАР.

1. Ю. Ченцов. Общая цитология. М. Изд. МГУ. 1984

2. . и др. Цитология. М. Изд. Просвешения 1970.

3. Т. Бой=обилов. в. б. Цитология. Т. Ы=итувчи 1980.

- 37 -

Маълумки, кислород гемоглобин (=онни о=сили) билан бирикади ва танани барча =исмларига тар=алади. О=силни бу функцияси транспорт функциядир.

Агар организмга четдан ёт таначалар – моддалар тушиб колса, организмга махсус антитела деб аталувчи о=силлар ишлаб чиыарилади, у ёт таначани бирлаштириб олиб уни зарарсиз щолга келтиради. Бу о=силларни химоя вазифани бажаришини кырсатади.

Нищоят о=силлар щужайрани ва унинг структура элементларини курилиш материали щамдир.

Бундан таш=ари щужайранинг таркибида унинг активлигини таъминловчи энергияни манбаи былган карбонсувлар, ёглар ва ёгсимон моддалар щам былади. Маълумки, щужайраларнинг щаракати, секреция, биосинтетик процесслар ва бош=алар энергия сарф былиши билан былади. Бу энергияни щужайра карбонсувларни парчаланиши ва оксидланишидан олади. Бундан таш=ари, карбонсувлар щужайраларни курилишида иштирок этади. Масалан, ысимлик щужайраларини деворлари клетчаткани карбонсувидан тузилган. Ысимлик щужайраларини =уру= о\ирлигини 90% ни, щайвон щужайраларини эса 1% ни карбонсувлар ташкил этади.

Карбонсувли эритмалар щайвон щужайраларида гликоген шаклида былади. Бу модда сувда яхши эрийди ва диффузия ёрдамида осон тар=алиб кетади. Одатда, фиксаторлар уни щар хил катталикдаги зич былакчалар шаклида чыкмага туширади. Гликоген жигар щужайраларида осон топилади, бу ерда айникса ов=атлангандан сынг кып былади. Жигар щужайраларининг диффузияли гликогени электрон микроскопда кыринадиган заррачалардан тузилган. Электрон микроскопик текширишлар уларнинг щосил былиши, эндоплазматик тур билан бо\ликлигини кырсатди; гликоген микдори сунъий озайтирилганда эндоплазматик тур кыпаяди, оширилганда эса, аксинча камаяди. Гликогенннинг синтезида иштирок этувчи ферментлар шу турнинг мембраналари билан бо\лик деб тахмин =илинмо=да. Гликоген мускул толаларида жуда кып микдорда былади, бу ерда у мускул толалари бажарадиган ишлар учун асосий энергия манбаи былиб щисобланади. Мускуллардаги гликоген микдори озикланиш, иш =илиш ва бош=аларга бо\лик щолда анчагина ызгариб туради. Гликоген нерв щужайраларида щам топилди, уларда унинг былиши мумкинлиги я=ингача тан олинмас эди.

- 38 -

Ёглар щам щар =андай ысимлик ва щайвон щужайраларида былади. Кыпчилик щужайраларни 5-15% ни, ёг тыкималари щужайраларини эса 90%гача =исмини ёглар ташкил этади.

Щужайрада яна ё\симон моддалар- липоидлар ва уларнинг о=силлар билан бирикмалари липопротеинлар былади. Улар щам карбонсувлар ва ёглар каби энергетик функцияга эга. Баъзан улар химоя функциясини щам намоён =илади.

Баъзи касалликларда ёгнинг ажралишида цитоплазма ва умуман щужайранинг щамма =исми бузилади, бу унинг табиий былмаган щолатидан дарак беради ва ёгли бузилиш деб аталади. Одатда эса, цитоплазмада ёгнинг тупланиши щужайранинг нобуд былишига олиб келмайди. Уни сарфлаб булгач щужайра дастлабки щолатига =айтади.

Экскретлар - алмашинув мащсулотлари былиб, щаётий процессларда иштирок этмайди ва зарарли моддалар сифатида организмдан чи=ариб юборилади.

Секретлар – безли щужайралар фаолиятининг мащсулотларидир. Экскретларга карама-=арши уларо= булар оргагнизм учун зарур былган моддалардир. Улар щужайрада тупланиб кейинчалик эса ундан чи=арилиб юборилади. Щужайра мащсулотларининг бу категориясига ферментлар щам киритилади.

Пигментли киритмалар деб щужайрада тупланиб унга ранг берувчи быялган моддаларга айтилади. Пигментларнинг кып хили бор. Меланин деб аталувчи корамтир-жигарранг ёки кора пигментлар жуда катта ащамиятга эга. Улар, асосан, эпителиал ва баъзи бир бириктирувчи тыкима щужайраларида былади. Меланинлар химиявий жищатдан гоят чидамли гранулалар шаклида былади, улар эпителийда тупланиб, тери ва сочларга корамтир ранг беради.

Пигментларга о=сил - глобиндан ва быялган модда гемдан ташкил топган коннинг быялувчи моддаси - гемоглобин щам киради. Гемоглобин темир са=лаганлиги туфайли кислород билан осонгина мустахкам былмаган бирикма щосил =илади ва организмда кислородни ташиб юрувчи модда щисобланади.

Шундай =илиб, киритмалар гарчи цитоплазмадаги бекарор тузилмалар былсада, щужайраларнинг щаёт фаолиятида катта ащамиятга эга былади.

- 83 -

Хроматидалар метофаза бошлангунча терминал хиазмалар ор=али бириккан щолда колалди.

Прометофаза 1 да хромосомаларнинг спиралланиши максимумга етади. Кейинчалик ядро =оби\и йук былиб кетади ва Метофаза 1 ни бошланишига хромосомалар экваторга жойлашади. Бу стадияда гомологик хромосомалар центромералари билан карама-=арши =утбларга =араган щолда жойлашади. Центромералар бир-биридан борган сари узоклашади ва хромосомалар ажралиб кетишга тайёр щолга келади.

Анафаза 1 стадиясида щар бир гомологик хромосомани киз хроматидлари, центромерлар ор=али бириккан щолда жуфт былиб тегишли =утбларга щаракат =илади.

Шуни такидлаш керакки, кроссинговерда гомологик хроматидалар бир-бирларини =исмларини алмаштиради. Шунинг учун анафаза стадиясида юз берилган ажралишдан сынг ота ва она хромосомаларни таркиби ызгаради. Уларни иккита хроматидалари аралаш таркибга эга, иккитаси эса дастлабки щарактерни са=лайди.

Телофаза 1 хромосомалар карама-=арши =утбларга бориб етиганда бошланади. Хромосомалар анча ва=тчача ызларининг морфологик белгиларини са=лаган щолда =олади. Телофазадан сынг интерфаза келади ва у одатдаги мейоздагидан фар= =илмайди.

Хайвонларда менознинг биринчи былиниши натижасида иккита киз щужайралар-эркакларда иккита иккинчи тартиб сперматоцит, ур\очиларда - битта биринчи тартиб овоцит ва битта йылловчи танача щосил былади.

Мейознинг иккинчи былиниши

Етилишнинг биринчи былиниши интерфазасидан сынг =ис=агина профаза II былиб, унда веретено щосил былади ва метофаза II бошланишидан дарак беради.

Метофаза II да хромосомалар сони соматик щужайра-ларникидан икки марта кам былади. Хромосомалар экватор текислигига жойлашади, центромералар былинади ва анафаза II да иккита киз хроматидалар карама-=арши =утбларга йуналади. Мейоз иккинчи былиниши даврида она хромосомаларнинг тиккасига ёрилишидан щосил былган хроматидаларнинг ажралиши юз беради. Телофаза II да щосил былган тыртта ядрони щар бирига биттадан хроматида тушади, энди у хромосома деб аталади. Хамма 4 та ядрода гаплоид сондаги

- 82 -

Зигонема жуфт гомологик хромосомаларни коньюгациясидан - жуфтлашишдан бошланади. Баъзан дастлаб хромосомаларни =утбий учлари бирикади ва карама-=арши томонларга тар=алади, бош=а щолларда эса, коньюгация хромосомани турли =исмларида бир ва=тда былади, (локаль коньюгация). Коньюгация жуда анник ва ызига хос амалга ошади: гомологик хромосомаларни хар бирининг маълум =исмлари иккинчисининг худди шу =исмига ты\ри келади, хаттоки бир хромосомадаги хромомера иккинчасидагига ты\ри келади.

Пахинема стадиясида хромосомалар коньюгацияси тугайди. Улар =ис=ариб анча йугон ипларни щосил =илади. Махсус методлар ор=али бу ва=тда щар бир хромосомани жуфт структуралар эканини ани=лаш мумкин. Шу стадиянинг тахминан ыртасида, ядрода ярим сондаги хромосомалар былгандек кыринади, чунки щар бир бирлик тикасига бириккан гомологик хромосомалардан ташкил топган бивалеит ёки «щолида» тетрада былади.

Гомологик хромосомаларнинг щар бири уз центромерасига эгалиги туфайли бивалеитда иккита центромера былади. Пахимена стадиясининг ыртасида щар бир гомолог коньюгация текислигига перпендикуляр щолда тикасига ёрилади. Шундай =илиб щар бир бивалеит энди 4 тадан хроматидадан ташкил топади. Щар бир гомологик хромосомаларни хроматидалари киз хроматидалар деб аталади.

Хромосомаларни тиккасига ёрилиши билан бир ва=тда ажралиши ва гомологик хроматидалар уларни алмаштириши юз бериши мумкин. Хроматидаларни =исмлари жойларини алмаштириб хроматиданинг =олган =исми билан =уйилишиб кетади. Бу процессни чатишиш ёки кроссинговер деб аталади. Диплонема стадияисида ти\из бириккан хромосомалар бир-бирини итаришиб тар=ала бошлайди. Аммо, бу былиниш тыли= былмайди, чунки улар кроссниговер юз берган ну=тада, яъни хиазмада ызаро бириккан щолда =олади. Хиазма деярли барча ысимлик ва щайвонлар щужайраларида топилган. Щар бир бивалентда камида битта хиазма щосил былади, баъзиларида у кыпро= былиши мумкин.

Диакинез стадиясида хромосомаларнинг =ис=ариши кучаяди, шу билан бирга терминализация, яъни хиазмани центромерадан хромосоманинг учлари томон силжиши юз беради, бир ва=тни ызида орли= хиаземалар сони камаяди.

- 39 -

ЩУЖАЙРА ОРГАНОИДЛАРИНИНГ СУБ МИКРОСКОПИК ТУЗИЛИШИ.

Цитоплазманинг щужайрада муайян вазифаларни бажарувчи махсус дифференциаллашган =исмлари органоидлар деб аталади. Булар щужайранинг доимий =исмларидир. Щужайра маркази, митохондрийлар, ички тырсимон аппарат, эндоплазматик тыр, рибосомалар(микросомалар), лизосомалар, микронайчалар шулар жумласидандир. Ундан таш=ари, фа=ат ысимлик щужайраларига хос былган органоид – пластидлар щам мущим ащамият касб этади.

Метаплазматик тузилмалар деб номланган ю=ори дифференциалланган цитоплазматик структуралар организмда алощида уринни эгаллайди. Улар кыпчилик ысимлик ва щайвон щужайраларида учрайди. Щаракат органоидлари – миофибриллар, киприклар, хивчинлар; таянч структуралар – тонофибриллар; таш=и китикланишни кабу =илувчи органоидлар - нейрофиб-рилар шулар жумласидандир.

Щужайра органоидларининг баъзилари ёритувчи микроскоплар ёрдамида топилган. Аммо, барча органоидларнинг нозик тузилишлари фа=ат электрон микроскопни =ыллаш ор=али ани=ланади.

Биз =уйида щужайра органоидларидан фа=ат баъзи бирларини электрон микроскопик тузилишлари ва функциялари билан танишамиз.

Щужайра маркази - центросома.

Бу органоид щамма кып щужайрали щайвонларни щужайраларида, содда щайвонларда ва баъзи ысимликларда топилган. У 1888 йилда Бовери томонидан юмалок чувалчангларни тухумларини етилиш процессида очилган.

Щужайра маркази таркибига 1-2 та ёки кыпро= центриола деб аталувчи доначалар киради. Улар бевосита цитоплазмада ёки центросфера деб аталувчи цитоплазмани сферик каватининг марказида жойлашади. Щужайра марказини бундай тузилиши былинмаётган щужайраларда былади.

Щужайра былинаётганида у мураккаблашади. Бунда центросомани атрофида шуълали зона – астросфера щосил былади.

Центриолалар майда таначалар былиб, уларни электрон микроскоп ёрдамида ырганиш мумкин былади. Щар бир центриола 0,3-0,6 мк узунликдаги цилиндир шаклида былиб,

- 40 -

унинг диаметри 0,1-0,15 мк дир. Цилиндирнинг девори 9 та группа найчалардан иборат былиб, уларнинг щар бири уз навбатида 2-3 тадан найча тытади. Хамма щужайраларнинг центриолаларида найчаларни сони доимий. Центриолалар жуфт былиб, бир-бирига перпендикуляр жойлашади.

Центросомалар щужайраларда геометрик марказни эгаллайди, аммо былинаётганда периферияга сурилиши мумкин. Кыпчилик содда щайвонларда ва баъзи кып щужайралиларнинг щужайраларида центросома цитоплазмада эмас, балки ядро пыстининг остида жойлашади.

Щужайра маркази щужайраларнинг былинишида мущим рол ыйнайди. Митозни =утблари веретено – дук ва хромосомаларни жойланишини белгиловчи центриолалар тар=алгандан кейин урнатилади.

Щозирги ва=тда центриолаларни кыртакланиш йыли билан репродукция былиши яъни янгидан щосил былиши содда щайвонларда ани=ланган. 1961 йилда Д. Мэзия умурткалиларнинг щужайраларида щам центриолаларнинг шу йыл билан щосил былишини ани=лади.

Митохондриялар.

Митохондрия дастлаб, 1902 йилда Бенда томонидан очилди. Барча организмларнинг щужайраларида топилган. Уларнинг сони, катталиги ва шакли турли щужайраларда турлича. Ёритувчи микроскопларда яхши кыринади, аммо уларнинг нозик тузилишлари электрон микроскоп ёрдамидагина ани=ланди.

Митохондриялар таш=и мембрана билан копланган. Уни остида эса ички мембрана жойлашган. Щар бир мембрана 3 =аватли тузилишга эга. Ташки ва ички мембраналар орасида торгина бышли= былади. Щар иккала мембрана митохондрияни пыстини ташкил этади.

Ички мембранадан митохондриянинг ички бышли\ига =араган ысимталар чи=ади, булар таро=лар ёки кристлар деб аталади. Булар АТФ щосил =илувчи юзани кенгайтириш учун хизмат =илади. Митохондриянинг ички бышли\и гомоген модда билан тулган былиб, у матрикс дейилади. Охирги ва=тда митохондрияни матрикисида рибосомалар топилди.

Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6