Эссе «Тγрэл хэлэмнай – тγшэг хэшэгнай»
«Жэнхэни буряад хэлэеэ жэгγγртэй,
далитай болгожо, тγбеэр дγγрэн
зэдэлγγлжэ байхамнай болтогой!»
Бγмбэрсэг дэлхэй дээрэ ажаhуудаг ямаршье арад зон ѳѳрын хэлэтэй, ѳѳрын ёhо заншалтай, ѳѳрын литературатай, ѳѳрын тγγхэтэй болоно.
Хγн бγхэн тγрэhэн эхэтэй, тγрэл хэлэтэй, тγрэл арадтай гээшэ ааб даа. Эдэ гурбан зγйлнγγдэй алинииньшье хγнэй ажабайдалда таhаршагγй холбоотой.
Буряад хэлэн болбол буряад арадай эртэ урда сагhаа хойшо hанал бодолоо ойлголсожо ябаhан γндэhэн хэлэниинь юм. Манай эхэ эсэгэнэр, тэдэнэй уг гарбалнууд хэдэн зуун жэлдэ ѳѳhэдынгѳѳ тγрэлхи хэлэн дээрэ хѳѳрэлдэжэ, hанал бодолоо ойлголсожо, ажахыгаа, соёл культураяа хγгжѳѳхын тγлѳѳ оролдожо, тγрэлхи хэлэеэ нягта наринаар хадагалан, мγнѳѳ хγрэтэр асарhан тγγхэтэй.
Эгээл тγрγγн γндэhэн хэлэн дээрэ эхэмнай γлгын дуу дууладаг, энэрхы дулаан γгэнγγдые хэлэдэг, эгээл тγрγγн тγрэл хэлэн дээрэ хѳѳрэлдэжэ шададаг болонобди, эгээл нангин «эжы», «Эхэ орон» гэhэн γгэнγγдые уншажа hуранабди.
Саашадаа тγрэлхи хэлэн γхибγγдые хγгжѳѳхэ, ѳѳдэнь γндылгэхэ, ажабайдал ойлгуулха, эрдэм бэлигтэй болгохо, тγрэл арадайнгаа гγн гγнзэгы сэдьхэлтэй танилсуулха ушарта гол γγргэ дγγргэдэг. Гэхэтэй хамта тγрэл хэлэн γхибγγдэй арад зонойнгоо γндэhэн соёлые мэдэхэ хэрэгтэ ехэ нγлѳѳ γзγγлдэгынь дамжаггγй. Юуб гэхэдэ, тγрэл хэлэн дээрэмнай бγтээгдэhэн дуунуудай, γльгэр домогуудай, онтохонуудай, шγлэгγγдэй, романуудай буряад γгэнγγдhээл бγридэдэгынь хэндэшье мэдээжэ. Тиимэhээ тγрэл хэлэеэ мэдээгγй, сэгнээгγй хγн тγрэл арадайнгаа сэдьхэл ойлгожо, Эхэ орондоо гγнзэгыгѳѳр дурлажа шадахагγйл гээшэ ха. Зγгѳѳр тγрэл хэлэеэ хγндэлжэ, сэгнэжэ hураhан хγн тγрэл арадтаа, Эхэ орондоо инаг дуратай байдаг.
Ямаршье сагта бγхы дэлхэйн элитэ уран зохёолшодой, эрдэмтэдэй γндэhэн хэлэндээ дуратай, тэрэнээ γндэрѳѳр сэгнэжэ, баяжуулжа, хγгжѳѳжэ байдагынь мэдээжэ. Эдэ хэд бэ гэбэл: γхибγγдые нэн тγрγγн тγрэл хэлэнэйнь γндэhэн дээрэ hургаха ёhотой гэжэ зааhан ород педагог , ородой тγрγγшын эрдэмтэ , ородой элитэ уран зохёолшод , г. м.
Манай элитэ буряад уран зохёолшод Х. Намсараев, Н. Дамдинов, Д. Улзытуев, Д. Дамбаев гэгшэдэй тγрэл хэлэнэйнгээ баялигые ашаглажа, бγтээhэн уран зохёолнуудынь ганса буряад арадай бэшэ, харин элдэб яhатанай арадуудай сэдьхэл зγрхэ хγдэлгэжэ, долгилуулжа шадаа. Yндэhэн хэлэн дээрэ арадайнгаа тγγхэ, ёhо заншал, сэдьхэлэй гγн гγнзэгые, hайн hайхан мэдэрэлые дамжуулжа шадаhан хγн эгээл золтой хγнγγдэй нэгэн гээшэ.
Уян зулгы эхын зγрхэнhѳѳ,
Урин намдуу эсэгын сэдьхэлhээ
Урдан гарадаг буряад хэлэмнай
Yнэтэ арюун баян хэшэгнайл.
Yни холын уг гарбалаймнай,
Yбгэн буурал аха заханараймнай
Урдын сагhаа химгадан ябаhан
Yлзы hайхан эрдэнимнай гээшэл.
Мγнѳѳ γедэ эрдэмтэдэй hанамжаар, хγн тγрэлтэн дэлхэй дээрэ нэгэ миллион шахуу жэл ажаhууна. Саг жэлэй ошохо бγри хγн зоной олошоржо, элдэб нютагуудаар тарахадань, олон ондоо хэлэнγγд бии болоо. Дэлхэй дээрэ хоёр мянга гаран хэлэн бии гэдэг. Эдэ хэлэнγγд уг гарбалаараа хэдэн бγлэгγγд болон хубаардаг. Жэшээнь: герман, славян, роман хэлэнγγд гэхэ мэтэ, харин манай буряад хэлэн монгол хэлэнγγдтэ ородог. Монгол хэлэнγγднай нэгэ уг гарбалтай гэдэг. Алтайн хэлэнγγдтэ хабаатай. Эдэ хэлэнγγдэй тоодо тюркскэ болон манжуур хэлэнγγд оролсодог. Халха монгол, хальмаг, дагуур, монгор, могол, дунсян, баоань болон бусад хэлэнγγдые монгол хэлэнγγд гэжэ нэрлэнэ.
Монгол хэлэнγγд тγб Азиин уужам орон нютагуудаар hуудаг монгол гарбалта арадуудай γндэhэн хэлэнγγд болоно. Ушарынь гэхэдэ, алтайн хэлэнhээ таhарhан анханай монгол хэлэн hалаатажа, хэдэн монгол хэлэнγγд бии болоо юм. Мγнѳѳ γедэ монгол бγлын арба шаху хэлэнγγд бии. Тоолобол, монгол, буряад, хальмаг, дагуур, дунсян, баоань, монгор ба могол – хэлэнγγд. Монгол хэлэтэн Халха ба Yбэр Монголой нютагуудаар, дагуур, дунсянь, баоань, монгор – эдэ дγрбэн хэлэтэн Хитадта байдаг, харин могол хэлэтэн Афганистанда бии. Эдэнэй монгол, буряад, хальмаг хэлэнγγд гол хэлэнγγдынь гэжэ тоологдодог. Юундэб гэхэдэ, тэдэ бэшэгэй литературна хэлэтэй юм.
Василий Александрович Сухомлинский иигэжэ хэлэhэн байдаг: «Хγн бγхэн дγрбэн hγгэдэхэ юумэтэй байха ёhотой: Эхэ орон, хγн зон, ном, тγрэл хэлэн».
Тγрэл хэлэн гэхэдэ – тγрэhэн эхын хэлэн, бидэндэ hаа, тγрэл буряад хэлэмнай. Хори буряадуудай яряан хэлэн буряад литературна хэлэнэй γндэhэн hуури болоно. Yндэhэн буряад хэлэмнай ямаршье яhатанай хэлэнhээ дутуу дундагγй, уран гоё нугалбаритай, хурса хурдан γгγγлбэритэй гээшэ. Тиимэhээ тγрэл хэлэндээ hγгэдэн шγтэжэ, ород хэлэ шудалха шухала, ород хэлэн – гγрэнэй, олон яhатаниие холбоhон хэлэн. Мγн гурбадахи - хари хэлэ шудалха шухала.
Дэлхэй дээрэ олон ондоо яhатан,
Дэлхэй дээрэ олон ондоо хэлэтэн.
Тэдэнэй дунда минии тγрэлхи арад,
Тэдэнэй дунда минии тγрэлхи хэлэн.
Хаанашье холын газараар ябаа хадаа,
Хаагууршье олон хэлээр хэлсээ хадань,
Тγрγγшын харгы урдам нээжэ γгэhэн
Тγрэлхи хэлэндээ hγгэдэнэб γнэн зγрхэнhѳѳ.
Олон арадуудай заншал мэдэхэшье hаа,
Олон хэлэнγγдэй баяндань обтоошье hаа,
Тγрэлхи hайхан буряад хэлэеэ хаанаш
Тγγрээжэ магтан, бγри дээшэнь γргэхэб!
Эхэ hайхан хэлэмнай
(Аша хγбγγнэй асуудал, γбгэн баабайн харюу)
Буурал сагаан толгойтой,
Бурзан сагаан hахалтай
Бушхан – γндэр баабайhаа
Бишыхан ашань асууба:
Эхэ хэлэн гэжэ юун бэ?
- Эхэ hайхан хэлэмнай
Элинсэг хулинсагаймнай хэлэн юм.
- Элинсэг хулинсаг гэжэ юун бэ?
- Элинсэг хулинсаг гээшэмнай
Эртэ урдымнай тγγхэ, домог юм.
- Тγрэлхи хэлэн гэжэ юун бэ?
- Тγрэлхи hайхан хэлэмнай
Тээбии, таабайн хэлэн юм.
- Тээбии, таабай гээшэмнай
Тγрэл гэралаймнай уг изагуур юм.
- Буряад хэлэн гэжэ юун бэ?
- Буряад hайхан хэлэмнай
Баабай, ээбиин хэлэн юм.
- Баабай, ээбии гэжэ юун бэ?
- Баабай, ээбии гээшэмнай
Балшар наhанаймнай тγшэг тулгуури юм.
- Yндэhэн хэлэн гэжэ юун бэ?
- Yндэhэн буряад хэлэмнай
Yри хγγгэдэймнай хэлэн юм.
- Yри хγγгэд гэжэ юун бэ?
- Yри хγγгэд гээшэмнай
Угаа залгаhан аша гушанар юм.
Элинсэг хулинсагайнгаа хэлые,
Ээбии, баабайнгаа хэлые
Эрхим hайнаар мэдэжэ,
Энхэ тайбан жаргаарай.
Эрдэни мэтэ шухала
Эхэ hайхан хэлэеэ
Ургажа ябаа ухибγγдтэ
Yеhѳѳ γедэ дамжуулжа байхабди.
Буряад хэлэн
Буряад hайхан хэлэмнай
Бусажа мандаа ерэг лэ!
Булагтал бурьялан хγсэтэйгѳѳр
Бусалжа дороhоо орьёлог лэ!
Ангай мγрѳѳ алдаагγй,
Хангай дайдын хγбшэдэл,
Абай Гэсэрэй хγсэндэл
Хайратай хэлэмнай мандаг лэ!
Хγγгэн нялха наhанhаа
Хγγгэн хэлэеэ нугалжа,
Ууган угсаата хэлэеэ
Уурагтал γхибγγд угжаг лэ! Ган гасуурта ядадаггγй,
Yндэhэ бγхэтэй алтарганадал
Газар дэлхэйдэ гансахан
Yндэhэн хэлэеэл мандуулаял!
