Урок теми: Валерий Туркай=н «Ниме», Юрий Сементер\н «Пакшапа чакак» хайлав\сенчи тема, с=нлан= \ёсен й\рки.

Урок т\с\: лирика хайлавне вуласа тишкермелли хут=ш урок.

Сап=рл=х т\ллев\сем:

1) этем\н ё\р ёинче виё\ тив\ё пулнине =нлантарасси (йыв=ё лартни, ёурт туни, ача п=хса ъстерни);

2) ушк=нпа тун= \ё хавасл=хне, \ё ъс\мл\хне туйма пул=шасси;

3) «п\ччен ёурт т=васси ансат маррине», «п\ччен п=т= ёиме, йышпа ав=н ёапма лай=х» тен\ ваттисен с=мах\н п\лтер\шне =нлантарасси.

П\лъ т\ллев\сем:

1) лирика хайлав\сен темине пал=ртма в\рентесси;

2) с=нарл\ ч\лхепе с=нланн= \ёсен й\ркине =нланма, туйма х=н=хтарасси.

Илемл\х (аталантару) т\ллев\сем:

1) с=вва илемл\, пал=ртулл= вулама в\рентесси;

2) ниме й=ли ёинчен в\ренн\ май хал=х мешехисене юратма хавхалантарасси.

Урок мел\семпе меслеч\сем:

- учител\н илемл\ вулав\;

- ыйту-хурав;

- цитат=лл= план туни;

- словарь \ё\;

- танлаштарулл= характеристика т=васси;

- т\п шух=ша уёса паракан й\ркесене вулаттарни;

- с=вва тишкересси;

- проблем=лл= калаёу ирттересси (п\ччен ёурт тума йыв=рри, ушк=нра – в=й);

- к\неке выставкипе паллашни;

- слайдпа, с=н ъкерч\кпе ус= курни;

- фонохрестоматипе \ёлени.

Пуплеве аталантарамалли х=н=хусем:

– с=вва илемл\ вулама х=н=хтарасси;

– с=в= тыт=мне пал=ртма х=н=хтарасси;

– ёавран содержанине калама в\рентесси;

– цитат=лл= план тума х=н=хасси;

– тем=на уёса паракан й\ркесене тупма в\рентесси;

– илемл\х мел\сене туптарасси.

Словарь \ё\:

а) =нлантармалли с=махсем:

ниме – ял-йышпа уйр=м ёынна пыс=к \ё тума йышпа укёас=р пул=шни;

НЕ нашли? Не то? Что вы ищете?

таса хута хурат – хут ёине ёыр;

тар т=к – тарличчен \ёле;

ансат мар – ё=м=л мар;

хыр=м кайн= хыр т=рне – хыр=м хыт= выён=;

пуёа тай – м\н те пулин ыйт;

х\л хыр=м\ асл= – х\л каёма апат-ёим\ё нумай кирл\, х\ле хат\рленмелле;

юлн= тиръпе ш=мму к=на – начарланса кайн=;

таклушах – ахалех, ус=с=р.

=) ёырма в\рентмелли с=махсем:

апла-т=к;

м\нле-т\р.

Литература теорий\:

тема – хайлавра м\н ёинчен каласа к=тартни;

т\п шух=ш – автор с=в=ра ёырса к=тартн= с=нл=хсем урл= м\н каласш=н пулни;

састаш – с=в= в\ё\сем п\р пек черетленсе в\ёленни;

ёавра – рифм=лл= с=в= строфи.

Илемл\х мел\сем:

эпитет – куё=мл= п\лтер\шл\ определени;

ассонанс – предложенири уё= сас=сен ян=равл=х\;

аллитераци – хуп= сас=сен ян=равл=х\.

Кур=мл=х хат\р\сем:

В. Туркай, Ю. Сементер портреч\сем, поэтсен к\некисем, С=мах илемне туйсан. Шупашкар, 1980, фонохрестомати («Нимене» ч=ваш хал=х юрри), мультимеди проектор, слайдсем, . Ч=ваш уяв\семпе мешехисем, Шупашкар, 1991.

Урок эпиграф\:

П\ччен сурать – типсе пырать,

хал=х сурать – къл\ пулать.

Ваттисен с=мах\.

Урок юх=м\:

I. Класа урока й\ркелени.

II. Урок=н темипе, т\ллев\семпе паллаштарни (1, 2 слайдсем).

III. 1) М\н в=л калав? Ун=н т\с\семпе т\п паллисене пал=ртни (3 слайд).

2) В. Туркай ёинчен каласа х=варни. С=нъкерч\кне к=тартни, к\некесен выставкипе паллаштарни (4, 5 слайдсем).

3) Ниме й=ли ёинчен =нлантарни, «Нимене» хал=х юррине (фонохрестомати) итлени (6 слайд).

4) «Ниме» с=вва в\рентекен илемл\, пал=ртулл= вулани.

В\ренекенсен вулас =стал=хне аталантарас т\л\шпе \ёлени, с=махсене т\р\с те уё=мл= вулама с\нни, сасса кирл\ ё\рте ул=штарса вулама ыйтни.

5) Ачасене вулаттарни.

6). Словарь \ё\ туса ирттерни (7 слайд).

ниме – помочь (коллективная помощь кому-либо)

таса хута хурат – хут ёине ёыр

тар тăк – тарличчен \ёле

ансат – ё=мăл

апла тăк – апла пулсан

мĕнле-тĕр -

7) С=в= темине пал=ртни (с=в=ра поэт ч=вашсен ниме й=ли ёинчен ёырса к=тартн=).

8) С=в= ёаврисенчи шух=ша калаттарни: (8 слайд)

1-м\ш ёаврара - автор ниме хал=х\н хавасл= \ёне с=нани ёинчен ёырать.

2-м\ш ёаврара - ниме ёыннисем ёурт туни ёинчен п\лтерет.

3-м\ш ёаврара - поэт хал=х ыр й=лана манманш=н сав=ннине пал=ртать.

4-м\ш ёаврара - с=в=ё та йышпа п\рле \ёлесш\н пулни пал=рать.

5-м\ш ёаврара - автор х=й те нимен х\ръ \ё шавне хутш=нни ёинчен п\лтерет.

IV. 1) В\рентекен литература теорий\н п\л\вне ыйтусем парса т\р\слени:

*  С=в= састашне (рифмине) пал=рт=р. (састаш – с=в= в\ё\сем п\р пек черетленсе в\ёленни). (9 слайд)

Абаб, х\ресл\ рифма.

*  Ассонанснпа аллитераци т\сл\х\сене туп=р (ассонанс – предложенири уё= сас=сен ян=равл=х\; аллитераци – хуп= сас=сен ян=равл=х\). (9 слайд)

1-м\ш ёаврари 3-м\ш й\ркере («Й=таёё\ кирп\ч. Т=м ё=раёё\») аллитераци Ё сас=ран й\ркеленн\, ассонас вара +, / сас=сенчен пулн=.

*  С=в=ра миёе ёавра, ёаврасене миёе й\рке ёине пайлан=? (ёавра – рифм=лл= с=в= строфи). (10 слайд)

5 ёавра, в\сем пил\к й\ркерен т=раёё\.

*  Ёавра т\сне пал=рт=р? (10 слайд)

Ёаврара 5 й\рке, =на пеон теёё\.

*  С=в= ёаври п\р пек пуёланнине м\н тесе калаёё\? (10 слайд)

Рефрен – с=в= ёаври ум\н е хыёё=н п\р пек с=махсем т\л пулни.

2) Ч\лхе мел\сене тупса пал=ртни, м\нле т\ллевпе ус= курнине =нлантарни (11 слайд).

*  обращенипе междомети ёых=н=в\:

«Эй, патт=р хал=х!» – с=в=ё=н хал=хпа \ёе хутш=нас к=м=л\ пал=рать.

*  риторик=лл= ч\нъ (к=шк=рулл= предложени):

автор=н к=м=л\ ё\кленълл\, хавасл= пулнине пал=ртать.

*  фразеологизмсем:

«таса хута хурат», «тар т=к».

V. Ачасем с=вва м\нле =нланнине цитат=лл= план туса т\р\слени. (Цитата – шух=ша ёир\плетме п\р-п\р текстран ул=штармас=р илн\ ют ёын с=мах\, =на яланах кавычк=ра илеёё\). (12 слайд).

Цитат=лл= план:

1. «Ялта ниме. Х\ръ \ё шав\».

2. «Ёурт т=васси ансат \ё мар в=л».

3. «Пур=насш=н, пур=нать ман хал=х».

4. «Йышпа п\рле эп тар т=касш=н».

5. «Эпир пурнас тесе пур=натп=р».

VI. Кану саманч\ (физкультминутка). (13 слайд)

VII. 1. Юрий Сементер\н с=н ъкерч\кне к=тартни, к\некисен выставкипе паллаштарни. (14 слайд).

2. «Пакшапа чакак» с=в=лла юмах\пе паллаштарни. Учитель хайлава пал=ртулл= вулани. (15 слайд).

3. Словарь \ё\: (16 слайд).

хырăм кайн= хыр тăрне – хыр=м хыт= выён=

пуёа тай – м\н те пулин ыйт

х\л хыр=м\ асл= – х\л каёма апат-ёим\ё нумай кирл\, х\ле хат\рленмелле

тиръпе ш=мму к=на юлн= - начарланса кайн=

таклушах – ахалех, ус=с=р

4. Ачасем рольсем т=р=х вулани: автор, пакша, чакак.

5. Литература юмах\пе хал=х юмах\ хушшинчи уйр=мл=хсене таблица мел\пе уёса пани. (17 слайд).

Чăваш литературинче пур ёыравё= та чылай чухне хал=х с=махл=х\нчен в\ренсе пырать. Юмахсем, халапсем, хал=х с=ввисемпе юррисем, тупмалли юмахсемпе ваттисен с=мах\сем – т=ван ч\лхен икс\лми пуянл=х\.

Хал\ литература юмах\пе хал=х юмах\н уйр=млах\сене п=хса тухатп=р.

Литература юмах\

Хал=х юмах\

1. Автор\ палл=. Ку т\сл\хре Ю. Сементер.

2. Проз=па та, с=в=па та ёыраёё\. Пичет т=р=х сар=лать.

3. Илемл\ литература ч\лхипе ёыраёё\.

4. «Тет» с=мах пулмасан та пултарать.

1. Автор\ палл= мар. Хывакан\ хал=х.

2. Ытларах чухне проз=па ёыр=нать, хал=х каласа парать.

3. Калаёу стил\пе ёырн=.

4. «Тет» с=мах яланах пулать.

6. Ыйтусемпе ус= курса танлаштарулл= характеристика туни: (18 слайд).

а) пакшапа чакак с=нар\сем ёынн=н м\нле ен\сене уёса параёё\?

=) пакшапа чакак х\ле м\нле хат\рленеёё\?

б) сив х\л ёитсен чакакпа пакша м\нле пур=наёё\?

7. С=нарл= ч\лхене тишкерни: (19 слайд).

*  «чакак ч\лхипе пит хастар»;

*  «хыпар ярать ян та ян»;

*  «хыр=м кайн= хыр т=рне»;

*  «ш=ммипе тир\ анчах юлн=».

8. Суяпа \ёченл\х ёинчен ваттисен с=мах\сене туптарса в\сен п\лтер\шне уёса пани: (20 слайд).

*  Паян т=вас \ёе ырана ан х=вар.

*  Куё х=рать те ал т=вать.

*  Кая юлсан каю ш=тать.

*  /ё ал ёумне ёыпё=нмасть.

*  Ал=ра \ё в\ремесен хуранта яшка в\рем\.

*  Аллу \ё тумасан хыр=м т=ранасса ан шан.

*  +сл= ёынн=н \ё нумай, ухмах=н – с=мах.

VIII. Ачасене валли ыйту: 2008-м\ш ёул Ч=ваш Республикинче м\нле ёул? (ЧР Президенч\н 2007 ёулхи раштав уй=х\н 14-м\ш\нче к=ларн= хуш=в\пе кил\шълл\н, к=ёалхи 2008-м\ш ёул Ыр= \ёсен ёултал=к\ шутланать). (21 слайд).

М\н шутлаёё\-ши кун пирки ачасем? (Ачасен хурав\сем).

IX. Килти \ё: 1) Ю. Сементер\н «Пакшапа чакак» хайлав т=р=х инсценировка ёырмалла. 2) Виё\ енл\ дневник тумалла. (22 слайд).

Ёак с=в=сенчен м\н ё\нни илт\м?

Манш=н чи кирли в=л…

Эп\ ёакна =нланса илт\м

Х. Урока п\т\млетни.

Урока п\т\млетме синквейн т=ватп=р. (23 слайд).

XI. Ачасен п\л\вне хаклани.

ТЕСТ №1

1. Ниме ёыннисем х=ёан ах=лтатса кулса яраёё\?

а) т=м ё=рн= хыёё=н;

=) п\р хуш= ш=п \ёлен\ хыёё=н;

б) х\ръ \ё шав\ хыёё=н.

2 С=в= автор\ ёынсене м\н тума ч\нет?

а) ниме хал=хне мухтама;

=) пул=шмашк=н васкама;

б) аякран п=хса т=ма.

3. Ниме камсен й=ли?

а) выр=ссен й=ли;

=) тутарсен й=ли;

б) «асаттесен ыр й=ли».

4. «Йышпа п\рле эп тар т=касш=н», – тесе кам калать?

а) хресчен ёынни;

=) ниме хал=х\;

б) с=в= автор\.

6. С=вв=н т\п шух=шне пал=рт=р:

а) ниме ыр= й=ла тесш\н автор;

ё) ял ёынни хавасс=н пур=нать тесе каласш=н автор;

б) ч=ваш хал=х\ авалхи й=ласене ёухатмас=р малалла аталанать.

7. С=в=ри т\п с=нар м\нле ёын?

а) ниме ёинчен с=в= ёыракан ёын;

ё) т=ван хал=х\ пур=насш=н пулниш\н сав=накан ёын;

б) хал=х \ёленине аякран с=накан ёын.

8. «Мана та \ё хушсам, тархасш=н!» й=ркесенче автор=н м\нле чун турт=м\ пал=рать?

а) ниме хал=х\пе п\рле х\ръ \ёе хутш=насш=н;

=) п=хса т=ма аванмарланни;

б) ытахальтен калани.

ТЕСТ №2

1. «… п\рмай т=рмашать, Т\рл\ ёим\ё пуётарать».

С=мах кам ёинчен пырать?

а) чакак

=) пакшапа чакак

б) пакша.

2. Шартлама сив\ре кам=н ш=ммипе тир\ к=на юлн=?

а) пакшан

=) пакшапа чакак=н

б) чакак=н.

3. Х\лле чакакш=н м\нле самана ёитет?

а) ир\кл\ самана;

=) йыв=р самана;

б) телейл\ самана.

4. Юмах=н темине х=ш ваттисен с=мах\ уёса парать?

а) /ёрен х=раман ё=к=р ёин\.

=) Вун икк\н ав=н ёапма лай=х, п\ччен – икерч\ ёиме.

б) /ё тар к=ларать.

5. Хайлав шух=шне уёса паракан ваттисен с=махне пал=рт=р:

а) /ё хыёё=н канма лай=х

=) /ёчен хирте, кахал т\л\кре

б) /ё ё=к=р ёитерет, ъркев – ъкерет.

6. Юмахри с=нарсем ёын к=м=л\н м\нле ен\сене уёса параёё\?

а) тусл=хпа курайманл=х

=) сав=н=ёпа тар=ху

б) ъркевпе \ёченл\х.

7 Юмах=н юлашки 4 й\рки м\нле п\тер\шл\?

а) п\тер\ш\ ёук

=) =са в\рентсе калаёё\

б) пакшан к=м=лне уёса параёё\.

8. «Хыр=м кайн= хыр т=рне» предложенире ассонанс т=вакан сас=сене туп=р.

а) х =) р б) =.