Из сборника “мастерство учителя в формировании конкурентоспособной личности” ( из опыта работы педколлектива МОУ “АСШ№2” ), 2009г.
Алексеевск 2нче урта мәктәбендә язны каршылау бәйрәме.
Максат: татар халкының милли йолаларына мәхәббәт тәрбияләү; укучыларның милли үзаңын үстерү; татар халык авыз иҗаты турындагы белемнәрне тирәнәйтү.
Жиhазлау. Матур итеп бизәлгән сәхнә. Турдә, каеннар арасында, яз кызы – Нәурузбикә рәсеме. Сулъяктарак айлы Сөембикэ манарасы силуэты. Ян пәрдәләрнең бер ягында - Кояш, игенче дигән сузләр язылган. Идәндә - зур вазада каеннар, "кара каргалар", кабартылган шарлар.
Музыка яңгырый, әкренәя. Сәхнәгә алып баручылар чыга.
1 нче алып баручы. Хөрмәтле ата-аналар, кадерле кунаклар, балалар! Без буген бирегә язны – Нәурузбикәне каршы алу бәйрәменэ җыелдык. Бәйрәмдә халкыбызның дәртле җырларын, борыңгы такмакларын ишетерсез, җырлы-биюле уеннарын күрерсез, узегез дә дәртләнеп биерсез.
Бәйрәм тамашасына рәхим итегез!
Музыка.
2нче алып баручы Нәурүз... Бу исем безгә ят та, таныш та. Нәурүз - борыңгы әби-бабаларыбыз уткәргән язны каршылау бәйрәме ул.
Мәгьлум булганча, XVIII гасырга хәтле татар халкы Яңа елны март аеның 21 ендә - көн белән төн тигезләшкән вакытта каршы алган. Бу көн Иран календаре нигезендэ "Нәурүз" дип аталган. Иранда hэм аңа күрше илләрдә яңа елны хәзер дә март аенда каршы алу гадәте яшәп килә.
"Нәурүз" сузе фарсы-таҗик телендэ "Яңа көн" дигән мәгънәне аңлата. Борыңгы бәйрәмне атна буе дәвам иткәннәр, hәр көннең уз гадәте, үз тәртибе, язылмаган кануннары булган: 7 көн буена гайбәт сөйләмәгәннәр, каргыш теләмәгәннәр, туган-тумачага, курше-күләнгә миhербанлык кылганнар, ата-баба
каберенә барганнар, сугышлар тукталып торган. Бу көнне яшьләр шәкертләр, балалар, өйдән өйгә кереп, бэет, шигырь әйткәннәр, йорт хуҗасына исәнлек-саулык, иминлек-байлык, бәхет, унышлар теләп йөргәннәр.
Бу шәкертләрнең күңел ачу чарасы гына булып калмаган. Шулай йөреп, алар авылдашларының күңелен күтәргәннәр, асылда салкын кышлар бетеп килүгә бергәләшеп шатланганнар, язны каршылаганнар.
Хөрмәтле әти-әниләр, укучылар! Сезне халкыбызның иң изге йолаларыннан берсе - Язгы яңа ел – Нәүруз бәйрәме белән котлыйбыз. Саулык-сәламәтлек, бәхет, уңышлар телибез. Барлык өметләрегез дә чынга ашсын! Язгы Яңа ел котлы булсын! Нәүрүз мөбарәкбад! Музыка. 
Алып баручы. Борын уткән заманнан,
Болгар белән Казаннан,
Жаек белән Иделдән
Бу бәйрәм безгә килгән.
Нәүрүз мөбарәкбад!
"Әссәламәгаләйкем " җыры (Р. Ахиярова музыкасы, Р. Корбанов шигыре).
1 нче укучы. Әйдә, кояш, сип нурыңны,
Кызганма бер дә,
Зур бәйрәм, куңелле бәйрәм
Нәүрүз бүген бездә.
2 нче укучы. Тизрәк кил безгә, җылы яз,
Тизрәк-тизрәк кил!
Куяннар туңып беткәндер,
Иссен җылы җил.
3 нче укучы. Урманда бит җылы өй дә,
Җылы мич тә юк.
Куяннарнын әбиләре
Бәйләми оек.
4 нче укучы. Тизрәк кил безгә, җылы яз,
Тизрәк-тизрәк кил!
Чыпчыкларга җырлар өйрәт,
Уйна, сайра, көл.
5 нче укучы. Урманда бит пешермиләр
Түгәрәк калач.
Песнәкләрнең туннары юк,
Тамаклары ач.
6 нчы укучы. Тизрәк кил безгә, жылы яз,
Тизрәк-тизрәк кил!
Балыкларны коткар берук,-
Боз астында күл.
7 нче укучы. Чәчәкләр белән күмелсен
Без яшәгән ил.
Тизрәк кил безгә, җылы яз,
Тизрәк-тизрәк кил!
"Яз житә" җыры (Җ.Фәйзи музыкасы, Ф. Кәрим шигыре ) башкарыла.
1 нче укучы. Әй, малайлар, кызлар!
Әйдәгез, Нәурүзбикә килгәнче, өйдән өйгә йөреп, нәүрүз әйтик, сый-хөрмәт җыйыйк.
2 нче укучы. Башланган Яңа ел мул hәм тыныч булсын!
3 нче укучы. Йорт хуҗаларына, барлык кешеләргә исәнлек-саулык, иминлек-байлык телик! (Чыгып китәләр.)
Музыка.
Сәхнәгә бер төркем балалар керә. Кулларында чиләкләр, анда йомыркалар, бүләкләр.
1 нче укучы. Ач ишегең, керәбез,
Нәүрүз әйтеп киләбез,
Хәер-дога кылабыз,
Аш-сый көтеп торабыз,
Нәүрүз мөбарәкбад!
2 нче укучы. Аягым җинел булсын,
Яна ел котлы булсын,
Ашлыгыгыз мул булсын,
Башагы биш карыш булсын,
Нәүрүз мөбарәкбад!
Түтәй, керегез, кер, балакайларым, без сезне күптән көтэбез инде (Сөлге белән күмәч бирә). Нәүрүз котлы булсын!
3нче укучы. Мал-туарыгыз артсын,
Колыннарыгыз чапсын.
Игеннәрегез уңсын -
Нәүрүз котлы булсын!
4 нче укучы. Корымасын колегез,
Боек Болгар илегез,
Мон - коегез, телегез,
Нэуруз мобарэкбад!
5нче укучы. Сыерыгыз сотле булсын,
Атыгыз кочле булсын.
Абыстайлар, тутэйлэр,
Чыгарыгыз кукэйлэр.
(Булэклэрне тамашачылар арасыннан йореп жыярга момкин.)
2 нче тутэй. Мэгез-мэгез, балалар!
Нэуруз котлы булсын.
(Кукэйлэр тарата.)
6 нчы укучы. Нэуруз эйттек без сезгэ,
Хакын бирегез безгэ.
Яшегез житсен йозгэ,
Малыгыз артсын козгэ,
Нэуруз мобарэкбад!
Чыгып китэлэр. Балалар музыка астында сэянэгэ килеп керэлэр.
1нче алып баручы. Балалар, курсэтегез эле, купме жыйдыгыз.
2 нче алып баручы. У-у, куп булган, булдыргансыз.
1нче алып баручы. Эйдэгез эле, барыбыз да аны шушы табакка салыйк. (Берэм-берэм китереп салалар, уртага куялар.)
2нче алып баручы. Алъяпкычын чигуле,
Узен чиккэн тугелме?
Жырлап-биеп, уйнап-колеп
Кутэриек кунелне.
1нче алып баручы. Эйдэгез берэр уен уйныйк.
2 нче алып баручы. Нинди уен уйныйк икэн?
Балалар ( бергэ). "Там, там, тамчы, там!" уенын уйныйк.
Балалар кулга-кул тотынып ике түгәрәккә басалар. Алар хор белән түбәндәге җырны җырлыйлар һәм бию хәрәкәтләре ясыйлар:
Там, там, тамчы, там ( уртага баралар)
Тамганыңны яратам. ( артка таба чигәләр)
Тамган тамчыларга карап,
Мин җырларга яратам.
( Балалар “ Туган тел” җырын башкаралар).
Уен дәвам итә. “Йөзек салыш “ уены.
Катнашучылар барысы да бер рәткә утыралар. Бер катнашучы йөзек салучы була. Уен барышында музыка яңгырый. Катнашучы йөзекне салгач, әйтә: “Йөзек кемдә- сикереп тор!” Сикереп тора алса, уенны ул дәвам итә, ә аны тотып алсалар, уеннан чыга.
Нишләтәбез? Яз турында җыр җырлатабыз.
“Умырзая” җыры башкарыла ( Ә. Фәйзи сүзләре, татар халык көе).
Алып баручы. Балалар,
Нэуруз килсэ генэ яз була бит.
Эйдэгез, яз гузэле
Нэурузбикэне чакырабыз.
Балалар. Кил, Нэуруз, кил тизрэк!
Кыз. Нэуруз килэ яшэреп,
Яшэреп тэ теш ярып.
Дуслар, безне кетэмсез,
Табак-савыт бирэмсез?
Малай. Нэурузгэ табак кирэк,
Табакка кабак кирэк.
Май, кукэй, калак кирэк,
Майланган коймак кирэк.
Шау-гор килеп, Нэуруз, чэчэклэр керэ. Нэуруз яшел киемнэн.
Нэурузбикэ. Эссэламегалэйкем, кадерле дусларым!
Агымсулар кичтек без,
Сезгэ килеп життек без,
Нэуруз эйтеп уттек без,
Нэуруз мобарэк булсын!
Алып баручылар:Хуш килэсен! Турдэн уз, Нэуруз!
Нэурузбикэ. Гайбэт бетсен телегездэ,
Орыш бетсен илегездэ,
Ачу китсен йозегездэн -
Шулай икэн, килэм сезгэ!
Алып баручылар: Нэуруз килде, яз килде!
Нэуруз, мобарэкбад!
Алып баручылар Нэурузбикэгэ солге белэн ипи-тоз тапшыралар.
Нэурузбикэ. Мине сагынып котеп алганыгыз очен рэхмэт сезгэ!
Әйдәгез, тикшерик әле сезнең белемнәрегезне. Мин сезгә яз турында табышмаклар әйтәм, ә сез аларның җавапларын әйтерсез.
( Җәен иртә уяна, кышын иртә югала.( Кояш). Йомры, түгәрәк, Йомшак сары йомгак, йөгереп йөри чирәмдә.( Чеби). Лампа түгел-яктырта, Мич түгел-җылыта.( Кояш)
Яз килсә, киенә,көз килсә чишенә.( Агач).Өй артында дөп-дөп кое казый. (Тамчы). Колга башында йорты, эчендә яши җырчы.( Сыерчык).
Нәүрүзбикә: Менә минем арттан сыерчык үзе дә очып килеп җитте.
Алып баручыга сыерчык телеграмма китерә. Телеграммада “ Тиздән килеп җитәрмен. Көтегез. Кыш бабай.” дип язылган.)
Кыш бабай килеп керә.
Кыш бабай. Бу нинди тавыш монда, кем эле минем билэмэлэремэ баш булмакчы?
Алып баручы. Кыш бабай, юкка ачуланасын. Синен коннэрен утеп бара бит инде. Билэмэлэренне язга - Нэурузбикэгэ тапшырырга вакыт житте. Кара эле тэрэзэгэ, горлэп-шаулап яз килэ.
Кыш бабай. Туктагыз эле, туктагыз, узе белэн сойлэшэм. (Нэурузбикэ каршысына басып.)
Мина эйтми килгэнсен,
Кышны жинэм, дигэнсен,
Ха-ха-ха, ха!
Бер орермен - жил исэр,
Шыткан чэчэкне кисэр.
Ике орсэм - кар ятар,
Елга, кулгэ боз катар.
Кит, Нэуруз, кит!
Нэурузбикэ. Шып, дисэм - жилен тынар,
Елмайсам - карын елар.
Узен кит, Кыш!
Кыш бабай. Кар, яу, яу -
Нэуруздэн яса зур тау!
Нэурузбикэ. Кояш, чык, чык!
Тэти кашык базарда,
Ботка пешэр казанда,
Батыр карны елак ит,
Жылын белэн кунак ит!
Елмаеп, Кояш килеп керэ. Кыш бабай, куркып, артка чигенэ.
Кыш бабай. Коела бара тешлэрем,
Ямьсез керэ тошлэрем,
Ай, еладым, еладым -
Эле яшэп туймадым.
- Юк, юк, мин китмим. Тартышмыйча гына язга - Нэурузбикэгэ билэмэлэремне биру юк.
Нэурузбика. Синен ботен шартларына да кунэм мин.
Кыш бабай. Эйдэ, биюдэ ярышабыз.
Биилэр. Кыш бабай егыла. Балалар торгызмакчы булалар.
Кыш бабай. Узем генэ жинэ алмам, ахры, Нэурузбикэне.
Чык, Дию ахирэт, ярдэмгэ,
Нэуруз белэн корэшкэ
Дию сэхнэга кутэрелэ.
Дию. Баш осте! Нэурузбикэ. Эй, халыкнын асыл улы Алпамша!
Син Дию явыз белэн керэшкэ эзерме?
Алпамша килеп чыга.
Алпамша. Эзер, гузэл Нэурузбикэ!
Дию. Алыштанмы, салыштанмы?
Алпамша. Алыш атан башына, эйдэ салыштан!
Дию белэн Алпамша арасында каты корэш башланып китэ. Ниhаять, кин бэдэнле Алпамша четерексез буынлы Диюне жиргэ кугэреп бэрэ.
Алып баручылар: Ура! Нэуруз жинде, кыш китте, яз килде! Нэуруз мобарэк булсын!
Кыш бабай. Уф, арыдым, сусадым,
Харап булдым, жинелдем, Эредем бит, эредем.
Егыла. Кесэсендэге шешэсеннэн су ага башлый.
Алып баручылар. Балалар, эйдэгез, тизрэк ярдэм итик. Кыш бабайны торгызыйк, монда эреп бетэр бит ул.
Балалар Кыш бабайны торгызалар.
Алып баручылар. Салкын кышны яз жинде,
Моны барчагыз курде.
Кулны кулга тотынышып
Бэйрэм итик кон буе.
Бию.”Чеп-чеп- чебиләрем”.Башкаралар 3нче сыйныф укучылары.
Нэурузбикэ (балаларга кучтэнэчлэр олэшэ).
Котлап сэлам бирдегез,
Мине котеп алдыгыз.
Тук булсын малларыгыз,
Мул булсын балларыгыз.
Инде мине тынлагыз -
Уйнагыз да колегез,
Биегез дэ жырлагыз. 
2 нче сыйныф укучылары. Кызлар, кызлар, тынлагыз,
Нэуруз житте, уйнагыз.
Каз, кукэй, коймак, май
Эзерлэек без, давай.
Эйдэгез, эйдэгез,
Коймак пешерик!
Ботка пешерик!
"Коймаклар" уен - жыры уйнала.
Балалар, кулга-кул тотынышып, тугэрэк ясыйлар,
Нэурузбикэ уртада.
Буген Нәүрүз бәйрәменә
Без чакырдык кунаклар;
Кунакларның килүенә
Без пешердек коймаклар.
Коймакларга карасаң,
Менә шулай купергән,
Менә шулай җәелгән,
Менә шулай кысылган.
Коймагынны майлап ал,
Теләгэнеңне сайлап ал
«Ак каен» җыры. Башкаралар 7В сыйныф укучылары.
“Матур булсын”җыры. Башкаралар 4А сыйныф кучылары.
1нче алып баручы. Хөрмэтле дуслар! Бәйрәм тамашасы ахырына
якынлашты. Әллә нинди авыр елларда да үз йөзен югалтмыйча, әнә шу
лай шат куңелле, сау рухлы булып калган ул безнен халык. Моның
өчен мең рәхмәт аңа. Мәңге шулай зирәк акыллы булсын, имин яшәсен!
2 нче алып баручы.
Бүгенгенең гүзәл мизгелләре
Күңелләрдә калсын уелып.
Тагын шулай, дуслар, бергәләшеп,
Очрашырга язсын җыелып.
Бергә. Хушлашмыйк без, дуслар,
Бары саубуллашыйк.
