МОУ «Средняя общеобразовательная школа им. пгт. Кашхатау»
АТТОЛАНЫ МАГОМЕТ
«ДОППАНБАШ БЛА ЧЫЧХАНЧЫКЪ»
5-чи классда малкъар адабиятдан ачыкъ дерс
учитель балкарского языка и литературы
1 квалификационная категория
КАШХАТАУ
2011ж
Школ ючюн окъумайбыз,
жашау ючюн окъуйбуз!
Нарт сез.
Дерсни мураты: тамсинлени юсю бла адетге, намысха, жашауну тюз
ангыларгъа юйретиу.
Дерсге керекли затла: жазыучуланы суратлары, магнитофон,
ойнагъанларына кёре юс кийимлери, жазыучуну
китаплары, тамсиллеге кёре сабийле ишлеген суратла.
ДЕРСНИ БАРГЪАНЫ
1.Низам салыу.
2.Юй ишни тинтиу.
3.Озгъан дерсни къайтарыу.
а)Сабийле сизге юйге не берилген эди?
----Бизге юйге, тамсилл не болгъанын къайтарып, келирге керек эди.
б)Андан сора уа?
-----Озгъан дерсде биз эки къауумгъа юлешингенбиз. Биринчи къауум Маммеланы Ибрахимни жашау ызын эм «Терек бла таш» деген тамсилин
Оюм халда хазырларгъа керек эди.
в)Экинчи къауум а?
----Экинчи къауум а Токъумаланы Жагъафарны юсюнден къысха билдириу
эм «Киштик бла Эшек» деген тамсилин хазырларгъа керек эди.
г)Тамсил деп неге айтадыла?
----Тамсил литература чыгъарманы бир тюрлюсюдю.
д)Энтда уа не билесиз тамсиллени юсюнден?
----Тамсилде жазыучу жаныуарланы, къанатлыланы юслеринден жазгъанлыкъгъа ол адамланы осал адетлерин, аман къылыкъларын хыликкя этеди.
е)Къошарыкъ затыгъыз бармыды?
-----Тамсилде жазылгъан чамлы затла бизни кюлдюредиле, сагъыш этгенде
уа айыплы ишлеге эм адепсиз затлагъа кюлебиз.
ж)Къаллай тил бла жазылады тамсил?
----Жазыучу жаныуарланы юсю бла адамланы хиликкя этеди, аллай
Жазылыу жашырын магъананы тутуп назму тил бла жазылады.
4. Аперим, сабийле, тюзсюз. Биринчи къауумгъа сез берейик.
Маммеланы Ибрахимни юсюнден бизге (сабийледен бири) айтады
(къангада суратны кергюзтюп айтады).
«ТЕРЕК БЛА ТАШ» деген тамсил (чапчыкъла жырлагъан макъам
Согъулады, сахнагъа сабийле чыгъып ойнайдыла).
а)Бу тамсил бизни неге юйретеди?
б)Адамла терек аунагъамы келе эдиле, огъесе ташхамы?
в)Ташны къобарып нек атдыла адамла?
г)Тамсилни ниет магъанасы неди?
д)Жашауда уа болуучумуду былай?
е)Бу тамсилге кере уа нарт сез айталлыкъмысыз?
СЕЗ ЮЧЮН: «Кюн хар кимге да бирча жарыйды»
(магъанасын ачыкъларгъа)
ж)Суратны къаллай оюм бла ишлегенсе?(терек не ташха жан берсе
суратында, анга не айтадыла деп сорургъа).
5.Энди уа экинчи къауумну ишине къарайыкъ. Токъумаланы Жагъафарны юсюнден къысха билдириуню (сабийледен бири) айтады.(суратын кергюзтеди).
Келигиз «Киштик бла Эшек» деген тамсилге къарайыкъ (сахнагъа сабийле чыгъадыла).
а)Бу тамсилни ниет магъанасы неди?
------
б)Неге юйретеди бизни?
------
в)Жашауда уа боламылла аллай адамла?
------
г)Нарт сезле уа айталлыкъмысыз?
------С/Ю: «Кесинги кеп махтасанг, сыйынгы учуз этерсе».
д)Сурат ишлеген сабий къаллай оюм бла ишлегенин айтады.
------
е)Бюсюредигизми? Ойнагъаныгъызны жаратдыгъызмы?
------
6.Бусагъатда биз сизни бла тамсиллеге къарадыкъ. Орус тилде уа билемисиз тамсилле? Каллайладыла ала? Ким жазгъанды?
7.Сиз барыгъызда тамсиллени юсюнден билгенигизни айтыгъыз. Тамсилде хар бир жигитни кесини энчи бир белгили ышаны болады:
козучукъ---къарыусузлукъну, кесин къоруулар онгу
болмагъанын кергюзтеди.
Тюлкю---аман акъыллыкъ, хыйлалыкъны ышанын
белгилейди.
Хау, тамсилледе жашауну кеп тюрлю чюйреликлери, чам сез бла къарап, бек жютю ачыкъ жазылыуду. Жамауат жашауда тюз жашамагъан чюйре бурунлагъа айып, налат берилгени ачыкъланады. Жаныуарланы юсю бла адамсызлыкъны, терсликни, къоркъакълыкъны, кезбаулукъну, намыссызлыкъны, къызгъанчлыкъны, эринчекликни, къарыулу къарыусузгъа артыкълыкъ этгени кергюзтюлюп сегюледи. Тамсиллени магъанасы уллуду, адамланы тюз ниетге, ариу халгъа юйретеди. Окъуучуну жашаугъа кез къарамын ачады. Тамсилде берилген жаныуарланы халлери эсден кетмезчады, тюз жолну сайларгъа болушадыла.
8. Тамсиллени юсюнден айтханда Бызынгылы жазыучуну Аттоланы Магометни юсюнден айтмай къояргъа жарамаз.
(къангада суратын кергюзтюп).
а) Къарачыгъыз бу суратха!!!
б) Биринчи къарап не айталлыкъсыз?
-----
в) Къаллай адамды сизни оюмугъузгъа кере?
-----
г) Кезлери къаллайладыла? Кез къарамы къаллайладыла?
-----
Аттоланы Хасанны жашы Магомет 1941 жылда Бызынгыда туугъанды. Атасы, анасы елюп ексюз къалып есгундиле. Къарындашы Аттоланы Салых «Урунууну Жигити» деген атха тийишли болгъанды. Анны аты бла колхоз аталгъанды. Бусагъатда Хасанья элде аны аты бла орам аталыпды. Магомет бийик билим алгъанды. Кеп жылланы «ЗАМАН» газетни редакциясында ишлегенди. Аны биринчи назмулары 1966 жылда «Тейри къылыч» деген жыйымдыкъда, дагъыда бир къауум жылдан жаш авторланы «Эжиу» 1974 ж. деген китапларында басмаланнгандыла. Магомет назмула, къысха чам хапарла, мардакемле жазады.
Анны хапарлары чам бла масхарадан къуру тюйюлдюле. Ол жазгъанда баш борчун окъуучуланы кюлдюриуде кермейди, аны хапар жазаргъа итиндирген.
Жашауну кемчиликлеридиле. Магомет очерк жанрла кеп ишлейди. Аны очерклери «ЗАМАН» газетде, «ШУЕХЛУКЪ» альманахда чыкъгъандыла. 1991 жылда «КЮЛЮРГЕ СЮЕМИСИЗ» деген чам хапарлы китабы чыкъгъанды. Къабарты-Малкъарны сыйлы журналистиди.
8. Бызынгыдан къайсы жазыучуну билесиз энтда? Не айталлыкъсыз аны юсюнден?
(Мечюланы Кязим).
9. Былайда мен сизге кермюч хазырлагъанма(хар китапны юсюнден къысха айтылады). Бюсюресегиз, окъугъан этебиз десегиз, бу китапланы сиз школ библиотекада табарыкъсыз.
10. «ДОППАНБАШ БЛА ЧЫЧХАНЧЫКЪ» деген тамсилге къарайыкъ. Аны ачыкълыргъа уа манга бир къауум сабий болушурукъду.(авторну сезлерин устаз окъуйду, сабийле уа ойнайдыла).
а) Бюсюредигизми?
б) Неге юйретеди тамсил бизни?
------Адамны кеси къыйыны бла жашаргъа керек болгъанын.
в) Ниет магъанасы неди тамсилни?
------Хар адамда да кеси къыйынын жаратыргъа керекди.
г) Эсигизни бургъан эсегиз нарт сезлери барды тамсилни.
д) «Уру журту-къуру»--деп нек айтылады.
е) «Тюзню етмеги тюзде жатар»-деп а?(магъаналарын ачыкъларгъа).
Кесегин рольла бла окъургъа.
11. ДЕРСНИ БЕГИТИУ.
Сабийле, дерсибизни бегите соруулагъа жууап этейик.
а) Тамсиллени айтып, ойнадыгъыз, кесигизге къаллай оюм этдигиз?
б) Бизни, неда сизни ортагъызда уа бармыды аллай адамла? Аланы халларына бюсюреймисиз?
в) Кесигиз а ойнагъаныгъызгъа ыразы болдугъузму, дерсибизни жаратдыгъызмы?
г) Бюсюремеген жерлеригиз а болгъанмыды? Не затны тюзетирик эдигиз?
д) Дерсни аллында салгъан муратыбызны толтурдукъму?
е) Эпиграфха къайтайыкъ, нек айтылады алай (магъанасын ачыкъларгъа).
12.Белгиле салыу (хар белгини не ючюн салыннганын айтыргъа).
13.Юй иш.
1. Аттоланы Магометни жашау ызын окъуп келирге.
2. «Доппанбаш бла чычханчыкъ» деген тамсилни шатык окъуп, дефтерледе къысха хапар жазаргъа.
