Тываныё К\р\не университеди
Тыва болгаш ниити дыл эртемнериниё кафедразы
Тыва дыл болгаш тыва чогаалга
кирериниё экзаменнериниё
программазы
КЫЗЫЛ – 20__
Программаны ТывКУ-нуё тыва болгаш ниити дыл эртемнериниё кафедразыныё доцентизи, филология эртемнериниё кандидады Доржу Клара Б\рб\лдеевна белеткеп тургускан.
Рецензентилери:
ТывКУ-нуё тыва болгаш ниити дыл эртемнериниё кафедразыныё профессору, филология эртемнериниё кандидады
-Сюрюн;
ТывКУ-нуё тыва фольклор (аас чогаалы) болгаш литература кафедразыныё улуг башкызы М. А.К\ж\гет.
ã Тыва болгаш ниити дыл эртемнериниё кафедразы, 2010
Тыва дылга экзамен айтырыглары
Лексика дугайында билиг. С=ст\ё уткалары. Чаёгыс болгаш х=й уткалыг с=стер. Дорт болгаш к=ж\рген уткалар.
Синонимнер болгаш антонимнер, оларныё ужур-дузазы.
Омонимнер, оларныё хевирлери.
Табу болгаш эвфемизмнер (хоруглуг болгаш ойзу адаан с=стер), оларныё кол б=л\ктери, ужур-дузазы.
Ниити ажыглалдыё с=стери. Профессионал лексика, терминнер. Диалект с=стери. Эргижирээн с=стер, оларныё хеиврлери. Чаа с=стер (неологизмнер).
Ниити т\рк лексика (с=стер), оларныё кол б=л\ктери болгаш демдектери.
Моол дылдан болгаш моол дылды дамчыштыр \легерлеп алган с=стер.
Орус дылдан \легерлеп алган с=стер, б=л\ктери.
Хуу аттар, оларныё б=л\ктери, тургустунары. Хуу аттарныё шын бижилгези.
Фразеологизмнер (быжыг с=с каттыжыышкыннары), оларныё чугула демдектери, ужур-дузазы.
Фонетика дугайында билиг. /н болгаш \ж\к. Ажык болгаш ажык эвес \н.
Ажык \ннер, оларныё б=л\ктээшкини.
+к-биле адаар ажык \ннер, оларныё \ж\ктериниё шын бижилгези.
Ажык \ннерниё аяннажылгазы. Аяннажылгага чагыртпайн баар таварылгалар.
Ажык эвес \ннерниё б=л\ктээшкини.
Т-Д, П-Б деп \ннерниё \ж\ктерин шын бижиири.
Й \нн\г \ж\ктерни шын бижиири.
Алфавит. Орфография, ооё ==ренир ч\\лдери, орфографтыг кол д\р\мнер.
Орус дылдан \легерлеп алган чамдык с=стерни шын бижиири (ыыткыр болгаш чымчак демдек-биле т=нген с=стер).
Орус дылдан \легерлеп алган чамдык с=стерни шын бижиири (с==л\ нк, рт, ск, тд, тт дээн чижектиг \ннер каттыжыышкыннары-биле т=нген с=стер).
С=ст\ё уткалыг кезектери (морфемалары). Т=рел с=стер. Д=с, ооё хевирлери (укталган, укталбааны).
Нарын с=стер, оларныё кезектериниё каттыжары. Нарын с=стерни шын бижиири.
Дагыннаан (дакпырлаан) ажык эвес \ннерниё \ж\ктерин шын бижиири.
Грамматика, Ооё кезектери, ==ренир ч\\лдери.
Морфология, ооё ==ренир ч\\лдери. Чугаа кезектери, оларныё б=л\ктери, морфологтуг демдектери.
Ч\ве адыныё дугайында билиг. Ч\ве адыныё бичеледир, чассыдар хевирлери. Ч\ве адыныё сан хевири. Х=йн\ё саныныё кожумактарын шын бижиири. Ч\ве адыныё падеж хевирлери, синтаксистиг функциязы. Ч\ве адыныё хамаарылга хевири, ооё кожумактарын шын бижиири.
Демдек адыныё дугайында билиг. Шынарныё демдек адыныё чадалары, тургустунары, илередир уткалары.
Сан ады, уткалыг б=л\ктери. Сан аттарыныё шын бижилгези.
Кылыг с=з\н\ё дугайында билиг. Тургузуунуё аайы-биле б=л\ктери: б=д\\н, нарын болгаш составтыг.
Деепричастие дугайында билиг, хевирлери, домакка ролю.
Причастие дугайында билиг. Причастиелерниё хевирлери, домакка ролю. Причастиелиг б=л\глел.
Наклонениелер. Болуушкун наклонениези, \е хевирлери. Шагда болгаш чоокта эрткен \елер, тургустунары. Тодаргай болгаш тодаргай эвес амгы \елер, тургустунары. Келир \е (-ар кожумактыг), тургустунары.
Дужаал, ч=пшээрел, даар, кызыгаарлаар наклонениелер.
Наречие, б=л\ктери, домакка ролю.
Ат орну: арынныё, айтылганыё, айтырыгныё, тодаргай (тодарадылганыё) болгаш тодаргай эвес. Ат оруннарыныё домакка ролю.
Эдеринчилер болгаш дузалал аттар, оларны шын бижиири.
Эвилелдер, оларга бижик демдектери.
Артынчылар, оларны шын бижиири
Аян с=стери. Аян с=стерин шын бижиири.
Синтаксис, ооё ==ренир ч\\лдери. С=с каттыжыышкыннары: аттыг, кылыг с=ст\г с=с каттыжыышкыннары, Оларныё холбаалары: башкарылга, хамааржылга, каттыжылга.
Домак дугайында билиг. Домактыё хевирлери: б=д\\н болгаш нарын.
Домактыё чугула кежиг\ннери, илереттинери. Кол с=с биле с=глекчиниё аразынга бижик демдээ.
Немелде, ооё хевирлери: дорт болгаш доора немелде. Оларныё илереттинери.
Тодарадылга, ооё илереттинери.
Байдалдар: \ениё, туруштуё, кылдыныг аргазыныё, чылдагаанныё болгаш сорулганыё.
Адалга, аёаа бижик демдектери. Чаёгыс аймак кежиг\ннер, тускайлаан кежиг\ннер, киирилде, оларга бижик демдектери.
Нарын домак дугайында билиг.
Чагырышкан нарын домак дугайында билиг. Тодарадылганыё, немелдениё, \ениё, туруштуё, чылдагаанныё тайылбыр домактары.
Чагырышпаан нарын домак, ооё кезектериниё холбажыр аргалары.
Тыва чогаалга экзаменнер айтырыглары
Тыва улустуё аас чогаалы, ооё жанрлары, оларныё нептерээни, ужур-дузазы.
/легер домактар, оларныё ужур-утказы, кол темалары, уран-чечени.
Тыва тывызыктар, кол б=л\ктери болгаш темалары, уран-чечени.
Тыва улустуё ырлары, кол б=л\ктери болгаш темалары, уран-чечени.
Тыва улустуё кожамыктары, кол б=л\ктери болгаш темалары, уран-чечени.
Алгыш-й=рээлдер, оларныё б=л\ктери, темалары, уран-чечени.
Тоолдар, оларныё б=л\ктери. Дириг амытаннар дугайында тоолдар, кол темалары, уран-чечени. Хуулгаазын тоолдар, оларныё кол темалары болгаш овур-хевирлери, уран-чечени. Анаа (кара) тоолдар, оларныё кол темалары болгаш овур-хевирлери, уран-чечени.
Маадырлыг тоолдар (эпос), оларныё кол темалары, тургузуу, кол маадырларныё овур-хевирлери.
Тоолчургу болгаш т==г\ чугаалар. Оларныё кол темалары.
Чечен чогаал, ооё аймактары оларныё тус-тузунда ылгалдыг демдектери.
Проза чогаалы, ооё жанрлары. Тыва прозачылар.
Поэзия (ш\л\к чогаалы), ооё жанрлары. Ш\л\к аяннажылгазы (аллитерация), ооё хевирлери. Ш\л\кт\ё тургузуу, ажыглаттынар уран-чечен аргалар. Тыва ш\л\кч\лер.
Шии чогаалы, ооё жанрлары, кол темалары. Тыва шиичилер.
Ш\л\глел, ооё тургузуу. Тыва ш\л\глелдер
Уран-чечен (чурумалдыг) аргалар (троптар): эпитет, метафора, диригжидилге, деёнелге, гипербола, аллегория, литота..Оларныё ужур-дузазы.
Тыва литератураныё х=гж\лдезиниё \е-чадалары. Тыва литератураныё \ндезилекчилери, оларныё кол-кол чогаалдары.
В. К=к-оол «Хайыраан бот» болгаш «Самбажык», жанры, тема, идеязы, кол маадырларныё овур-хевири, кол утказы.
С. Тока «Араттыё с=з\», бирги болгаш ийиги номнары, тема, идеязы, кол маадырларныё овур-хевири, кол утказы.
С. Сарыг-оол «Аёгыр-оолдуё тоожузу», бирги болгаш ийиги ному, кол темалары, кол маадырларныё овур-хевири, уран-чечени, улустуё аас чогаалыныё жанрлары-биле байлаа..
С. Сарыг-оол «Ол-ла Маскажык», «Белек», жанры, тема, идеязы, кол маадырларныё овур-хевири, кол утказы.
С. Сарыг-оол «Саны-М=ге» болгаш «Алдын-кыс», жанры, тема, идеязы, кол маадырларныё овур-хевири, кол утказы.
С. Сарыг-оол «Авамныё ынак оглу», «К\с», жанры, тема, идеязы, кол утказы.
С. Пюрбю «Чечек», жанры, тема, идеязы, кол маадырларныё овур-хевири, кол утказы.
С. Пюрбю «Кызыл кош», тема, идеязы, кол утказы.
М. Кенин-Лопсан «Ч\г\р\к-Сарала», жанры, тема, идеязы, кол маадырларныё овур-хевири, , кол утказы.
К-Э. Кудажы «Тараа», тема, идеязы, кол маадырларныё овур-хевири, кол утказы.
К-Э. Кудажы «Уйгу чок Улуг-Хем». Бирги (кара) тому, тема, идеязы, кол маадырларныё овур-хевири, кол утказы.
К-Э. Кудажы «Долуманыё хуулгаазыны», тема, идеязы, кол маадырларныё овур-хевири, кол утказы. «Кым эё ажыктыгыл?», жанры, темазы, кол утказы.
Ч. Куулар «Шораан», тема, идеязы, кол маадырларныё овур-хевири, кол утказы, уран-чечени..
Ю. Кюнзегеш «К=к-Эл», жанры, тема, идеязы, кол овур-хевирлер, оларны к=рг\скени, уран-чечени.
О. Сеглеёмей «Нина Салчак каникулда», бижиттинген \ези, кол маадырларныё овур-хевири, кол утказы.
А. Даржай «Авамга чечээм», жанры, тургузуу, кол утказы, аваныё овур-хевирин к=рг\скени, уран-чечени..
А. Даржай «Игил ыызы», жанры, тургузуунуё онзагайы, кол овур-хевирлер, кол утказы, уран-чечени..
М. Эргеп «+д\генде чайлаг», тема, идеязы, кол маадырларныё овур-хевири, кол утказы, уран-чечени.
М. Доржу «Тыва аъттар», «Ава с\д\». жанры, тема, идеязы, уран-чечени.
Х. Ойдан-оол «Эзир», темазы, идеязы, кол маадырларныё овур-хевири, кол утказы, уран-чечени.
С. С\р\ё-оол «Авазынга даёгырак», жанры, тема, идеязы, кол маадырларныё овур-хевири, кол утказы.
О. Сувакпит «Арзылаё биле Пар», «Ыылар», тема, идеязы, кол утказы уран-чечени.
Ю. Кюнзегеш «Ч==н ч\кт\ё кижизи мен», «Дыт», «Саргатчай», деп ш\л\ктери, тема, идеялары, кол утказы, уран-чечени.
Амгы салгалдыё ш\л\кч\лери, прозачылары болгаш шиичилери, оларныё кол чогаалдары.
Шээжилээр чогаалдар:
Антон /ержаа «Ие дылым», С. Сарыг-оол «Саны-М=ге» (\з\нд\), С. Пюрбю «Чечек» (\з\нд\), Ю. Кюнзегеш «Саргатчай», А. Даржай «авамга чечээм» (\з\нд\), В. К=к-оол «Хайыраан бот» (Караныё монологу), О. Сувакпит «Арзылаё биле Пар», Е. Танова «Даглар. »
Ажыглаар кол литература
1. Тыва дылдыё ==редилге номнары:
Биче-оол М. Д., Тыва дыл. 5 класстыё ==редилге ному. _ Кызыл: ТН/Ч, 2002.
, Тыва дыл. 6 _ 7 класстарга ==редилге ному, Кызыл: аттыг ном \нд\рер чери, 2007.
Биче-оол М. Д., , Ойдан-оол А. К., Бавуу- Тыва дыл. 8_9 класстарга ==редилге ному. _ Кызыл: аттыг ном \нд\рер чери, 2006.
Ойдан-оол А. К., , Тыва дыл. 10-11 класстарга ==редилге ному. Кызыл: аттыг ном \нд\рер чери, 2007.
2. Тыва чогаалдыё ==редилге номнары:
, Кызыл-оол В. С. Т=рээн чогаал. 5 класс. – Кызыл: ТН/Ч, 2004.
, Т=рээн чогаал. 6 класс. _ Кызыл: ТН/Ч, 2002.
, Ойдан-оол Х. М. Тыва чогаал. 7 класс. _ Кызыл: ТН/Ч, 2005.
С\р\ё-оол С. С., Байыр-оол С. Б. Тыва чогаал. 8 класс. _ Кызыл: ТН/Ч, 2002.
, К\ж\гет М. А. Тыва чогаал. 9 класс. _ Кызыл: аттыг ном \нд\рер чери, 2007.
, Натпий-оол С. Х., Тыва чогаал. 10 класс. _ Кызыл: ТН/Ч, 2002.
Тыва литература. 8 _ 10 класс. _ Кызыл, ТН/Ч, 1982, 1987.
Тыва чогаал. 11 класс. _ Кызыл: ТН/Ч, 2002.
Тыва улустуё аас чогаалы. _ Кызыл: ТН/Ч, 1980.
, Тыва уруглар чогаалы. _ Кызыл, ТН/Ч, 1987.
С\р\ё-оол С. С., Тыва чогаал. Башкы училищезиниё сургуулдарынга. _ Кызыл: ТН/Ч, 1987.
Хурааёгайлаашкыннар:
ТН/Ч – Тываныё ном \нд\рер чери.


