Партнерка на США и Канаду по недвижимости, выплаты в крипто
- 30% recurring commission
- Выплаты в USDT
- Вывод каждую неделю
- Комиссия до 5 лет за каждого referral
С. МИРЗАЕВА
Ф О Л Ь К Л О Р

Андижон - 2004
Узбекистон Республикаси Олий ва Урта махсус таълим вазирлиги
номли Андижон университети
университети
Узбек адабиёти кафедраси
Ф. ф.д., доцент
Фольклор
(маъруза матни )
Андижон - 2004
Маъруза матни узбек адабиёти кафедраси карорига асосан А. Д.У. услубий кенгашининг 2001 йил 3 сентябрь куни булиб утган йи\илишида маъкулланиб, китобча холида нашр этиш учун тавсия килинган.
Тузувчи: ф. ф.д., доцент
Такризчилар: ф. ф.д. Д.Куронов
проф. Х.Солихова
Маъруза матни филолог-бакалавр йуналиши буйича таълим олаётган талабаларга мулжалланган.
СУЗ БОШИ
Фольклордан маъруза матни асосан филология-бакалавр ихтисослигига мулжалланган булиб, ундан коллеж, академик-лицей талабалари хам фойдаланишлари мумкин. Маъруза матни талабаларнинг уз устида адабиётлар билан купрок мустакил ишлашларини назарда тутиб тузилди.
Адабиётларда камрок ёритилган айрим маърузалар батафсилрок берилди. Халк афсун-дуоларининг вужудга келиши, халк уртасида амал килиши ва бадиий табиатини назарий жихатдан ёритишда дастурлик вазифасини адо этади.
Ушбу матндан укув-методик кулланмалар, битирув малакавий ишлар ёзишда, махсус курслар укишда фойдаланиш мумкин.
Мавзу: “Ызбек хал= афсун-дуолари фольклор жанри сифатида”
Режа
1. Кириш
2. Халк уртасидаги айтимларнинг тузилиши
3. Сехр-жоду (магия)нинг мухим хусусияти
4. Гомеопатик магия
5. Мулокот магияси
Хал=имиз ыртасида афсун =илмо=, дуо ы=имо=, дам солмо= каби бирикмали атамалар билан юритилувчи айтимлар борки улар фольклоршуносликда деярли ырганилмаган.
Хал= афсун-дуолари тащлилига ытишдан олдин икки о\из ю=оридаги атамалар хусусида тыхталиб ытишга ты\ри келади. Чунки айрим манбаларда ю=оридаги атамалар ноты\ри изощланган. Жумладан «Ызбек тилининг изощли лу\атида» «афсун» атамаси форс-тожик тилидан олинган дейиладики1 аслида бу атама араб тилидан олинган ва сещр, жоду маъноларини англатади2. «Дуо» атамаси щам араб тилидан олинган сыз былиб, худога ва бош=а \айри табиий кучларга си\иниш ор=али ызгаларга яхшилик ёщуд ёмонлик тилаш маъносини англатади3. «Дам» эса форс-тожик тилига мансуб сыз былиб, у нафас маъносини ифодалайди4.
Ю=оридаги =ис=ача изощлардан шу нарса маълум быладики, хал= турмушида кенг =ылланилиб келинган айтимларнинг аксарияти араб, форс-тожик атамалари билан юритилади. Бунинг энг асосий сабаблари, бизнинг назаримизда, =уйидагиларда:
Биринчидан, хал= ыртасида кенг =ылланилувчи ва махсус маросимлар таркибида ы=илувчи айтимлар щам борки, улар соф туркий тилга мансуб атамалар билан юритилади. Масалан, бадик, бурей-бурей кабилар шулар жумласидан былиб, улар Б. Саримсо=овнинг тад=и=отларида батафсил тащлил этилган5.
Иккинчидан, Ырта Осиё араблар томонидан тыла истило этилгандан сынг ерли хал=нинг щукмрон мафкураси ислом былиб =олди. Худди мана шунинг учун щам хал= ыртасидаги айтимлар билан ислом динига хос айтимлар ызаро сингишиб кетди. Мана шу сингишиш о=ибатида таомилга кирган айтимлар билан бирга арабча, тожикча айтимлар щам бевосита =абул =илинди.
Учинчидан, туркий хал=ларнинг жуда =адим замонлардан тожиклар билан ёнма-ён ва айрим жойларда аралаш яшаши, =олаверса, жуда узо= ва=тлар форс-тожик тилининг Ырта Осиё хал=ларида адабий тил вазифасини адо этиши щам хал= ыртасидаги айрим айтимларни тожикча атамалар билан номлашга олиб келган.
Умуман, хал= айтимларнинг ерли ащоли билмайдиган тилларга мансуб сызлар билан номланиши ана шу айтимларга сирлилик, \айри табиийлик ба\ишлаган. Шунинг учун щам хал= шу айтимларни ыз тилидаги сызлар билан билан аташга не чо\лик имкониятларга эга былишига =арамай, уларнинг номларини ызгартирмай келмо=да.
Афсун-дуолар хал= щаётининг ажралмас бир =исми сифатида жуда =адим замонларда вужудга келган. Чунки кишилар ызларини турли-туман касалликлардан, офат ва фалокатлардан, зиён-защматлардан, ы\ри ва =аро=чилардан, йирт=ич ва даранлардан са=лаш керак былганда, ызгаларга таъсир кырсатиш ёки зарар етказишга щаракат =илганлар. Худди мана шундай интилиш ва истак аста-секин ранг-баранг щатти-щаракатлар воситасида айтиладиган айтимларнинг яратилишига олиб келган.
Бу хилдаги айтимлар эса узо= даврлар айтилавериш о=ибатида тобора =атъий шакл ва мазмунга эга былган афсун-дуолар шаклини олган. Албатта, бундай айтим-дуоларнинг келиб чи=иши =адимги аждодларимизнинг табиат кучлари олдида ожизликлари, ночорликлари о=ибатидан бош=а нарса эмас. Чунки инсон ыз тарихий ривожининг =айси бос=ичи, ыз умрининг =айси ну=тасида былмасин, щамма ва=т тинч, со\лом, хавф-хатарсиз яшашга интилади. Афсуски бундай тинч омон щаёт щадеб былавермайди. Бир маромда о=иб ытаётган турмуш баъзан табиат рафтори, баъзан эса инсонларнинг ызлари, баъзан эса бош=а сабаблар билан бузилиб туради.
Ана шундай пайтларда эса ночор =олган узо= аждодларимиз щар хил нарсаларга, жумладан инсонни барча махлу=отдан ажратиб турувчи ызининг сызлаш и=тидорига, ани=ро\и, сызнинг сещрли кучига мурожаат =илган.
Демак, маълум быладики, хал= афсун-дуолари, фольклоршунос Б. Саримсо=ов ты\ри таъкидлаганидек, сызнинг сещр-жоду (магик) =удратига таянувчи жаннлари щисобланади.
Бу ща=да у =уйидагиларни ёзади. +адимги инсон ызини сал нохуш сезадими ёки =о=илиб-сурилиб кетадими, ёки =иличининг дами =айтадими-буларнинг барчасини у \айри табиий щаракат, ёмон кыз билан =араш ёки сыз =удратидан деб билади. Бу нарса истар-истамас инсондаги ю=орида айтилган уч жищат олдида кишиларни сажда =илишга олиб келади. Аммо щар =андай щолатда щам у щатти-щаракат ва сызнинг сещрли =удратидан нажот кутган. Чунки у ызидаги сызлаш и=тидорини илощий =удрат деб билган6.
Албатта, сыз ва унинг сещр-жоду кучи олдида сажда =илиш, унга нажот кызи билан =араш ытмишдан щозирга =адар маълум даражада са=ланиб келади. Бевосита мана шу нарса туфайли турли-туман афсун-дуолар яратилган. Мана шунга таяниб айтиш мумкинки, сызнинг жудо кучига, таъсир =удратига асосланиш афсун-дуоларнинг хал= о\заки ижодига мансуб муста=ил жанрлар сифатидаги хусусиятларидан бири саналади.
Биро= ёл\из сызнинг сещр-жоду кучи щамма ва=т афсун-дуолар учун белгиловчи жанр хоссаси была олмаган. Баъзан афсун-дуолар матнин ташкил этувчи сызларнинг сещр-жоду кучи магик =удратга эга деб =аралган нарсалар (масалан, исири=, =алампир, нон, пичо=, пул, туз ва щоказолар) кымагида кучайтирилган. Щаттоки, инсондаги щатти-щаракат щам бевосита сыз сещрини кучайтирувчи восита саналган.
Сещр-жоду ну=таи назаридан =аралса, бизнингча, щатти-щаракат сызга =араганда =адимий магик восита саналади. Чунки, инсон щали сызлаш и=тидорига эга былмаган даврларда щам щатти-щаракат былган ва у киши ночор =олган кезларда бевосита такрорланувчи щатти-щаракатдан нажот кутган. Бу нарса бизни щатти-щаракат жодуси сыз жодусига =араганда щам =адимий, щам кучли таъсир кырсатиш =удратига эга, деган хулосага олиб келади.
Демак, афсун-дуоларга хос иккинчи мущим жанр хусусияти шундаки, мазкур жанрга ало=адор айтимлар фа=ат муайян щатти-щаракат щамкорлигида ижро этилади7.
Сещр-жоду (магия)нинг мущим хусусияти шундаки у \айри табиий кучлар воситасида бирор нарсага ёки кишига таъсир кырсатиш ва шу ор=али кызланган натижага эришишни назарда тутади. Магиянинг бу жищатини яхши билган тани=ли инглиз олими Дж. Фрезер ызининг «Олтин шоха» асарида сещр-жодунинг =уйидагича кыринишларини, уларнинг таъсир кырсатишдаги ызига хосликларини алощида =айд этади, унинг кырсатишича, икки хил магия мавжуд: 1)Гомеопатик магия; 2)Муло=от магияси8.
Гомеопатик магия (гомео-юнонча ыхшаш, бир хил демакдир) талабларига кыра, ыхшаш нарсалар ыхшаш нарсаларни келтириб чи=аради.
Демак, ибтидоий кишилар тасаввурича, бирор кишининг бирор нарсасига таъсир кырсатиш ор=али унинг ызига щам таъсир кырсатиш мумкин деб =араганлар. Масалан, унинг кыйлагини \ижимлаш ор=али унинг жонига о\ри= келтириш мумкин.
Ёхуд бош=а мисол: бирор кишининг юраги деб фараз =илинган бир си=им хамирга игна санчиш ор=али ыша кишининг юрагида санчи= =ыз\аш мумкин.
Муло=от магиясида эса ызаро муло=отда былиш ор=али муло=отда былувчи томонлардан бирида былган бир хусусият иккинчисига ю=иши мумкин деб =аралган. Масалан, кинна кирган шахс олдида туриш ундаги киннанинг юки иккинчисига щам ытади деб =аралган.
Хуллас, магиянинг щар икки турида таъсирнинг кучини ошириш ёки ана шу таъсирини =айтариш ма=садида турли туман афсун-дуолар магияни ё кучайтириш ё синдириш учун хизмат =илганлар.
Щар икки щолда щам афсун–дуо махсус хатти-щаракат ва нарсалар воситасида ижро этилади. Бу нарса афсун-дуоларнинг таъсир кучини оширишга кымаклашади.
Бу ыринда бир нарсага алощида ащамият бермо= лозим. У щам былса афсун-дуолар тарихида хатти–щаракат ёки айтимлар =адимийлигини ани=лашдан иборат. Н. Познанский бу масалада алощида тыхталиб, хатти-щаракат бирламчи, айтимлар эса иккиламчи деган фикрни билдиради.9
Албатта, хатти-щаракат =адимий, аммо афсун-дуоларнинг тыла=онли изчил вазифага йыналтирилган маросим сифатида шаклланишида айтимларнинг щам роли катта. Худди шу маънода биз хал= афсун-дуоларида хатти-щаракат ва айтимлар бир хил мав=ега эга деб =аровчи фикрини тыла =увватлаймиз10.
Демак, афсун-дуоларга хос мущим хусусиятлардан бири уларнинг махсус хатти-щаракатлар ва нарсалар воситасида ижро этилиши щисобланади. Бу хусусият афсун-дуолар ижросидаги =адимий синкретик табиатнинг са=ланиб =олганлигидан далолат беради.
Хал= афсун-дуоларига хос мущим жанр хусусиятларидан яна бири уларнинг, кыпинча, ызга тилларда, яъни афсун-дуо ы=ийдиган ва унга ишонадиган кишиларга номаълум былган тилларда былиши щисобланади. Бу нарса афсун-дуоларга нисбатан кишиларнинг =изи=ишини, ихлосини оширади. Номаълум тилда айтилаётган дуо тингловчига кыпро= таъсир кырсатади, чунки матннинг мазмунидаги номаълумлик афсун-дуога сирлилик ба\ишлайди. Бу сирлилик эса афсун-дуонинг кырсатадиган таъсир кучини орттиради.
Афсун-дуоларга хос бундай хусусият ызбек материали учунгина эмас, балки барча хал=аро материали учун щам тарихий-типологик щолат саналади. Тани=ли рус фольклоршуноси =айд этишича, славян хал=ларидаги афсун-дуолар щам славянлар учун номаълум былган =адимги ящудий ва бош=а тилларда са=ланиб =олган11. Шу боис щам афсун-дуоларга хос бу умумий хусусият бевосита афсун-дуоларга хос етакчи жанр хусусияти саналади. Масалан, ча==анда ы=иладиган =уйидаги афсун-дуо парчасида =адимги ящудий, щинд, форс-тожик, араб ва туркий тилларга хос сызлар ва сыз бирикмалари учрайдики, улар умуман олганда, матнга сирлилик ба\ишлаб турадилар: »Отатурк ака, бужур сарайи, бужур банди, \унда макр, чал-чалака, муллака, зивалака, элакони бисмиллощи мущр учун, кулли =уръон юз учун, баща==и Сулаймон дами билан куф, чи=!»
Келтирилган мисоллардаги ызга тилларга хос сызлар, бирикмалар афсун-дуога сирлилик ба\ишлаш ор=али унинг таъсир кырсатиш кучини щам оширган. Дарха=и=ат, айтганидек, тушунарли былмаган тил унсурларининг таъсир кучидан =удратлиро= былади.12
Хулоса =илиб айтганда, хал= афсун-дуоларнинг ызга тилларда былиши уларнинг табиатида сирлиликни таъминлашга ва шу ор=али афсун-дуоларнинг кишилар рущиятига кырсатадиган таъсир кучини орттиришга хизмат =илиш баробарида бевосита мана шу хусусият афсун-дуоларнинг муста=ил жанрлар мажмуаси сифатида ызига хослигини щам намойиш этади.
Хал= афсун-дуоларига хос жанр аломатларидан яна бир уларнинг щамма ва=т буйру=, (императив) ощангда ижро этилиши саналади. Дарща=и=ат, ызбек хал=и ыртасида кенг истифода этиладиган исталган афсун-дуони олманг, унда щамма ва=т кескин буйру= ощанги мавжудлигини кырасиз. Масалан, =ора=урт чи==анда ы=иладиган афсун-дуодан келтирилган =уйидаги парчада щам асар матни кескин буйру= ощанги билан якунланади
Ола \ундол, бало \ундол,
Кал келди, кади келди.
Пай\амбердинг сызи билан
Худойимнинг амри билан.
Арбайтиган олим ызим,
+ыймайтиган золим ызим.
Куф-суф, чи=, куф-суф, чи=!
Афсун-дуолар ощангидаги кескин буйру= ощангининг мавжудлиги мазкур жанрнинг фа=ат шаклий хоссаси былмай, балки бевосита жанрнинг ички семантик мощияти, щаётий вазифаси билан чамбарчас бо\ланган.
Бу бо\ли=лик эса афсун-дуо асосидаги конфликт билан, яъни киши танасига кириб олган захар ва уни си=иб чи=аришга интилувчи авровчи ыртасидаги шиддатли рущий кураш билан ало=адор.
Маълумки, ибтидоий кишилар =ора=урт ёки бош=а щашорат, махлу=лар чекиши о=ибатида киши танасига киритилган защарни зиён-защмат сифатида тасаввур =илганлар.
Бу зиён-защмат эса маълум бир сещрли нафасга эга былган кишилар амрига быйсунади деб =аралган. Мана шунинг учун щам авровчилар ыз афсунлари ижросида ызи ёки бош=а авлиё, пирлар мададига быйсуниб зиён-защматни киши танасини тарк этишга даъват этадилар. Аслида эса киши танасига киритилган защар таъсир кучининг сустлашиши ёки унинг бутунлай танани тарк этиши авровчининг щатти-щаракати, рущий щолати ор=али зарар кырган иши рущиятига таъсир кырсатиши, унинг организмида защарга =арши курашувчи щолатнинг =ыз\атилиши билан бо\ли=. Бу ща=да =уйида батафсил фикр юритамиз. Биз учун эса энг мущими шундаки, афсун-дуолар ощангидаги буйру= тарзининг етакчилик =илиши мазкур жанрларга хос умумий хусусият былиб, бу нарса афсун-дуоларнинг семантикаси, уларнинг асосида ётувчи конфликт билан бо\ли= эканлигини =айд этиш щисобланади.
Мавзу: «Афсун-дуолар фольклорнинг мустакил жанр сифатида
узига хосликлари”
Режа
1. Кириш
2. Илон, кора курт, чаён ва бошка газандалари чакканда
укиладиган афсун - дуолар
3. Диний дуолар
4. Узбек халк афсун – дуолари фольклор жанри сифатида
Афсун-дуоларнинг фольклорнинг муста=ил жанр сифатидаги ызига хосликлари уларнинг образлари таркибида щам кызга ташланади. Бу образлар эса афсун-дуонинг кимга ёки нимага =арши йыналтирилганлигига =араб турлича кыринишга, сифатга эга былади. Масалан, илон, =ора=урт, чаён ёки ари каби газандалар ча==анда ы=иладиган афсун-дуоларда фа=ат икки образ-авровчи щамда газанда томонидан киши танасига киритилган ва бевосита ана шу газанда билан бир нарса сифатида тасаввур этиладиган защар образи иштирок этади. Шунинг учун щам бу хилдаги афсунлар матн бошдан-оё= шу икки образ ыртасидаги шиддатли о\заки курашдан ташкил топади. Албатта, щар икки образ щам афсунларда реал, ани= =иёфада эмас, балки ыта мавщум бир =иёфада иштирок этади.
Быри каби йирт=ич щайвонларга =арши йыналтирилган ёки ы\ри, =аро=чи каби салбий ижтимоий кучларга =арши =аратилган афсун-дуоларда эса быри ва ы\ри образлари щамда дуощон образи иштирок этиб, асар матни ана шу икки куч ыртасидаги зиддиятни, курашни ифодалашдан ташкил топади.
Кыз о\ри\и, тиш о\ри\и, =орин о\ри\и, бош о\ри\и каби хасталикларга =арши йыналтирилган афсун-дуоларда дуохон ва хасталикни келтириб чи=арган зиён-защмат образлари ыртасидаги кураш ифодаланади.
Хуллас, афсун-дуонинг нимага ёки кимга =арши йыналтирил-
ганлиги ёщуд нима ёки кимни ё=лашга =аратилганлигига =араб уларда иштирок этувчи образлар таркиби, уларнинг вазифалари щам ызгариб борадики, бундай щолат хал= афсун-дуоларига хос былган хусусият саналади.
Хал= афсун-дуоларига хос хусусиятлардан яна бири мазкур жанрларнинг махсус тайёргарликка эга былган шахслар томонидан ижро этилиши щисобланади. Мана шу хусусияти билан афсун-дуолар оммавий ижро этилувчи фольклор жанрларидан алощида фар=ланиб турадилар.
Афсун-дуоларни ижро этувчилар рущлар томонидан алощида танланган ёки махсус таълим-тарбия олган шахслардан иборат.
Хал= ыртасида бахши, =ышноч, фолбин, шомон, кинначи каби номлар билан аталувчи кишилар борки, улар ызлари мансуб былган касбларнинг пирлари, рущлар томонидан танланган ва муайян даражада рущий таъсирга учраган шахслар щисобланадилар.
Кишилар у ёки бу хасталик туфайли ёрдам сыраб мурожаат =илганларида улар ызлари танланган рущлар воситасида даволашга щаракат =иладилар. Шунинг учун щам беморларни даволаш пайтида улар ызларининг щомий рущлари ёки пирларини кымакка ча=ирадилар, улардан мадад сыраб илтижо =иладилар. Албатта, бу хилдаги афсун-дуолар, уларнинг \айри табиий рущлар билан ало=аси, умуман, афсун-дуоларнинг беморларни даволашларига хос сир-асрорлар ща=ида щозирги тиббиёт илми, рущшунослик ва биология фани конкрет, ишонарли бирор материалга эга эмас. Шу боис бизнинг щам бу борада бирор ани= фикр юритишимиз =ийин. Аммо умумий тарзда шуни алощида =айд этишимиз мумкинки, щар бир инсоннинг ызига хос биоэнергияси, биомайдони мавжуд. Био=уввати кучли кишилар эса ана шу биомайдон ор=али кишиларга таъсир кырсатишлари мумкин.
Бунда гипноз щодисаси ва шу ор=али киши рущиятига, рущият ор=али эса киши организмига таъсир кырсатади. Бизнингча, бахши (=ышноч), авровчи, фолбин, шомон, кинначи каби афсун-дуохонлар фаолияти ана шу =онуниятга асосланиб иш кырсалар керак. Щар щолда, масаланинг бу томони бизнинг тад=и=отимиз доирасига кирмайди. Биз учун эса асрлар мобайнида шаклланган афсун-дуоларни ижро этувчи шахсларнинг щомий рущлар томонидан танланганлигини эътироф этиш мущим.
Хал= ыртасида яна бир хил афсун-дуохонлар борки, улар мадрасаларда таълим олган ы=имишли кишилардан иборат. Улар ислом динига мансуб китобларда ёзилган афсун-дуоларни яхши биладилар ва ыз фаолиятларида ана шу билимларини хал= афсунгарлиги материалларига уй\унлаштирган щолда ишга соладилар. Дуохон, азойимхон, иситма-совутмачи, дам солувчи, мулла, отин каби атама билан бириктилувчи шахслар ана шулар жумласидандур.
Афсун-дуоларни ижро этувчи ю=орида зикр этилган шахсларнинг иккала тоифаси щам хал= ыртасида жуда кенг тар=алган былиб, улар ызларининг фаолиятлари билан афсун-дуоларнинг фольклорнинг муста=ил жанрлар сифатидаги щу=у=ларини таъминлайдилар. Шунинг учун щам афсун-дуоларнинг махсус тайёргарликка эга былган шахслар томонидан ижро этилиши уларнинг жанр ызгачалигини таъмин этувчи омиллардан бири дейишга тыла ща=лимиз.
Хал= афсун-дуоларининг фольклорнинг муста=ил жанрлари сифатидаги ызларига хослиги уларнинг таркибий тузилишида щам кызга ташланади.
Ызбек хал= афсун дуоларининг таркибий тузилиши ща=ида фольклоршунос Б. Саримсо=ов фикр юритиб, афсун дуолар асосан уч =исмдан: бошлама, эпик щис ва тугалланмадан иборат эканлигини таъкидлайди.13 Рус хал= афсун-дуоларининг бундай тузилишига щам =айд этишган14. Биро= тани=ли рус олими эса афсун-дуолар беш =исмдан: худоларга, рущларга мурожаат эпик =исми, лирик =исм, мистик =исм, якунловчи =исм кабилардан иборат деб кырсатади15.
Ызбек хал=-афсун дуоларининг тузилишини кыздан кечириш бу борада щамда Б. Саримсо=овларнинг фикри ты\ри эканлигини тасди=лайди, чунки барча хал= афсун-дуоларида асосан бошлама мавжуд ва бу =исмда афсунхон худога, барча азиз-авлиёларга мурожаат этиб, улардан мадад тилайди, сынг афсун-дуонинг асосий мазмунини белгиловчи матн келадики, бу =исм шартли равишда эпик =исм деб юритилади. Мана шу =исмдан сынг эса афсун-дуонинг якунловчи =исми келади.
Демак, уч =исмдан иборат тузилиш щам афсун-дуоларнинг муста=ил жанр сифатидаги щу=у=ларини белгилаб беради.
Маълумки, фольклор жанрлари щаётий вазифаларига кыра соф бадиий ва маиший ма=садларини адо этишга мылжалланган. Мана шу ну=таи назардан щам афсун-дуолар алощида ажралиб турадилар.
Ызбек хал= афсун-дуоларидаги маишийлик ва бадиийлик ща=ида фикр юритганда, дастлаб, уларнинг =ылланилиш ырни щамда шарт-шароитини щисобга олиш зарур. Чунки афсун-дуолар кишиларнинг эстетик эщтиёжларини =ондириш эмас, балки уларнинг дардларига малщам былиш, уларни турли бахтсизликлардан халос этиш учун хизмат =иладилар. Шу боис хал= афсун-дуоларидан юксак бадиийликни талаб этиш ва уларга щам соф эстетик вазифа бажарувчи жанрлар мезони билан ёндошиш мумкин эмас.
Афсун-дуолар хал= рущий муолижасининг бир кыриниши былиб, улар ыз мазмуни, ощанги ва ижроси билан кишиларни у ёки бу бахтсизликдан, хасталик ёки фалокатдан са=лаб =олишга йыналтирилган. Шунинг учун щам афсун-дуолар кишиларнинг кынгил ёзиш истакларини ту\илган пайтларда эмас, балки щаётий эщтиёж ту\илган пайтлардагина ижро этилади. Афсун-дуоларга юксак бадиийлик талабларини =ыйиб былмайди, чунки уларда бадиийлик иккинчи ыринда туради.
Хуллас: маиший (Утилитар) вазифа бажариш хал= афсун-дуоларига хос етакчи вазифа саналади.
Афсун-дуолар фольклор жанри саналишга ща=лими, деган савол ту\илади. Ушбу саволга «ща», афсун-дуолар фольклор жанри саналишга ща=ли» деб жавоб =айтариш мумкин. Чунки, биринчидан, афсун-дуолар щам хал= ыртасида дастлаб о\заки яратилиб, о\заки ижро ор=али яшайди ва авлодлардан авлодларга мерос былиб =олади.
Албатта, афсун-дуолар учун о\закилик етакчи белги экан, бевосита мана шу жараёнда яъни о\заки яратилиш ва ижро жараёнида афсунлар мазмунан щеч =андай ызгаришларга учратмасалар щам, биро= матнда муайян шаклий ызгаришлар, фар=ланишлар учрайди.
Мавзу: «Халк афсун-дуоларининг вариантлилиги”
Режа
1. Халк огзаки ижодида вариантлилик
2. Уйкуга ётишда укиладиган афсун-дуолар
3. Уйкудан сог-омон турганда укиладиган дуолар
4. Афсун-дуоларнинг тузилиши
Албатта, афсун-дуолар учун о\закилик етакчи белги экан, бевосита мана шу жараёнда яъни о\заки яратилиш ва ижро жараёнида афсунлар мазмунан щеч =андай ызгаришларга учратмасалар щам, биро= матнда муайян шаклий ызгаришлар, фар=ланишлар учрайди. Бу нарса хал= афсун - дуоларида щам маълум даражада вариантлиликни келтириб чи=аради. Биргина мисол.
Ызбекларда уй=уга ётиш ва уй=удан со\-омон туриш щам катта бахт саналади. Уй=унинг осуда ва яхши ытиши, киши щорди\ининг чи=ариши унинг мещнат фаолияти, со\ли\и учун катта ащамият касб этади. Мана шунинг учун щам хал= ыртасида уй=удан олдин айтилувчи афсун-дуолар яратилганки, аждодларимиз наздида уларни уй=у олдидан такрорлаш фа=ат фойда келтирган. Биргина уй=у олдидан айтилган афсун-дуоларнинг жуда кып вариантлари мавжуд былиб, улар шаклан хилма-хил былсалар щам, биро= мазмунан бир хилдирлар. Чунки уларнинг барчасида бир ма=сад уй=унинг тинч ва фойдали кечиши истаги билдирилади, =уйидаги афсун-дуоларни ызаро =иёслаш фикримизнинг далили была олади.
Бисмиллощир ращмонир ращим.
Ётдим тинч, ёсти\им нотинч.
Бещиштда бир туп чинор, барглари маржон
Мендан салом кырай шохли илонга.
Уй=у олдидан айтиладиган афсун-дуолардан яна бири эса =уйидаги шаклдадир:
Бисмиллощир ращмонир ращим,
Ётдим ётало=, турдим ту\ало=,
Ётдим тинч, турай омон,
Ётдим, ё обло, турай, иншолло.
Ётдим, ё обло, са=лагайсан, сен олло!
+уйидаги афсун-дуо щам фа=ат уй=удан олдин айтиладиган афсун-дуолар сирасига мансуб:
Бисмиллощир ращмонир ращим,
Ётдим, ё обло, тинч ухлай, иншолло,
Ёсти\им тагида каломулло, дейман, асто\фурулло!
Бахиштда бор бир туя чинор, барглари, гавщар,
Ызи тилло, мандан саломлар былсин икки шохли
Мыйловдор, ёлли илон подшога, куф-суф, куф-суф!
Биргина уй=у олдидан айтиладиган афсун-дуоларнинг ызи хал= ыртасида турли жойларда турлича шаклларда учрайди. Биз улардан асосан Андижон ва Фар\она вилоятларида кыпро= учрайдиган учта намуна келтирдик, холос. Албатта, бундай ва бунга ыхшаш намуналар анча кып. Уларнинг бу ыринда барчасини келтиришга щожат йы=.
Ю=оридаги намуналарни келтиришдан ма=сад шуки, бир хил вазифа бажаришга йыналтирилган афсун-дуолар шаклан неча хил былишларидан =атъий назар улар мазмунан бир вазифани ыташга йыналтирилганликларини кырсатишдан иборат. Бош=ача айтганда, афсун-дуолар щам фольклор асари сифатида о\заки яратилади, о\заки яшайди ва мана шу жараёнда вариантлашади, бу вариантлар шаклан ранг-баранг былсалар щам, биро= бир хил вазифа бажарадилар.
Афсун-дуолар вариантлашуви =онуний щодиса экан, мавжуд вариантларини муайян туркумларга бирлаштириб турувчи нарсалар борки, улар афсун-дуолар мазмуни ва тузулишидаги бир хилликдан иборат. Агар уй=удан олдин айтиладиган афсун-дуолар мазмунига ди==ат =илинса, уларнинг барчасида тинч ухлаб, тинч уй\онишга интилиш кызга ташланади. Мана шу умумий мазмуний йыналиш мазкур туркумга мансуб барча асарларни бирлаштириб туради.
Мазмундаги умумийлик эса ушбу афсун-дуолар асосидаги эъти=одий =арашларнинг =адимий ва яхлитлиги о=ибатида юзага келган. Чунки =адимги аждодларимиз инсондаги барча физиологик щолатларга, жумладан, уй=уга щам алощида магик щодиса =араганлар. Дарща=и=ат, улар уй=уни ылим билан тенг кыришган, яъни киши ухлаганда унинг рущи танани тарк этиб, сайр =илиб чи=иб кетар эмиш. Ана шу рущнинг ёмон зиёнлардан омон-эсон ыз эгасига =айтариш жуда масъулиятли щисобланган. Кишиларнинг турли-туман тушлар кыриши щам танани тарк этган рущларнинг саргузаштидан иборат деб =аралган. Бинобарин, ухлаб ётган кишини чычитмаслик, бащосдан уй\отмаслик лозим, деб =аралган. Чунки у =ыр=итилиб уй\отилса, тарк этган рух ыз маконини топа олмайди, натижада, киши ыз рущидан ажралади ва ылишга мащкум былиб =олади деб =аралган. Шунинг учун щам уй=удан олдин уй=унинг тинч, осойишта ытиши, со\-омон уй\ониш каби истаклар худодан илтижо =илинади.
Уй=у пайтида рущнинг танани тарк этиши ща=идаги =адимий эъти=одий =арашлар дунёдаги жуда кып хал=ларда мавжуд, тани=ли этнограф Дж. Фрезернинг кырсатишича, инсон жони кичкина =ушча ёки сич=он шаклида былиб, уй=у пайтида у о\из, бурун, =уло= тешикларидан чи=иб кетади. Мана шу пайтда у бещосдан уй\отилса, жон =айтиб баданга кира олмайди уй=у пайтида =атти= =ыр=итилиб уй\отилган кишиларнинг ылиб =олиши щам жоннинг ыз танасини топа олмай =олишидан бош=а нарса эмас. Агар ухлаб ётган кишининг юзлари бош=а ранга быяб =ыйилса щам, жон =айтишда уни танимай =олиши ва у ылишга мащкум былиб =олади.
Кып щолларда, ёнма-ён ухлаган кишиларнинг жони =айтишда адашиб, бир бирларининг танасига кириб =олиши мумкин, бош=а жон кирган тана янги жоннинг талаби билан ыз вазифасини =удратини ызгартиради16.
Уй=унинг физиологик хусусияти, жон ва унинг щатти-щаракати ща=идаги эъти=одий =арашларнинг тарихан бир хилдаги ёки я=инидаги уй=у олдидан айтилувчи афсун-дуоларнинг щам деярли бир хил ёки бир бирларига я=ин мазмунда юзага келишларига замин былган. Чунки ыхшаш тасаввурлар ыхшаш афсунларни келтириб чи=аради.
Энди афсун-дуолар тузулиши (структураси)даги бир хиллик сабабларига келганда шуни айтиб ытиш керакки, афсун-дуолар йыналтирилган нарса ва щодисалар ща=идаги =арашлар бир хилдаги уларнинг таркибидаги бир хилликни щам келтириб чи=аради.
Ю=орида уй=унинг табиати ща=идаги =адимий тасаввурларнинг жуда кып хал=ларда бир хил эканлигини кырдик. Мана шундай бир хил щодисаларга йыналтирилган афсун-дуолар щам бир хил щодисаларга йыналтирилган афсун-дуолар щам бир хил тузулишда юзага келади. Масалан, келтирилган учта афсундан иккитаси-биринчиси ва учинчиси уч =исмдан иборат.
Биринчи =исм худо-таолога илтижо ва тинч, осойишта уй=у тилаш, иккинчиси =андай тинч ухланган былса, шундай тинч уй\ониш ва нищоят учинчи =исмда кишининг рущига таъсир кырсатувчи =урай шохли илонга саломлар йыллаш Дарща=и=ат, Б. Саримсо=овнинг кырсатишича, =адимги афсоналарда жаннат эшигини улкан шохли илон =ыри=лаб ётар эмиш.
Киши ущлашдан олдин афсун-дуо ы=иб, ана шу илонга салом йылласа, у дунёда унинг жаннатга кириши осон былар эмиш ва уй=уси тинч ытар эмиш17.
Албатта, ушбу афсун ва ыз илдизлари билан =адимги мажусийлик даврларида яратилган былса щам, биро= у кейинчалик ислом дини таъсирига учраган. Бинобарин, кишиларнинг кундалик фаолияти, жумладан, уй=улари щам дызах азобларини ыйлаб бещаловат ытган. Демак, жаннат дарвозасининг =ыри=чиси улкан шохли илонга салом йыллаш ва унинг мущаббатига сазовор былиш ор=али жаннатга киришга замин щозирлаш кишига рущий таскин ба\ишлайди ва унинг уй=уси тинч ытишига ёрдам беради. Ю=оридаги афсунларнинг тинч, осойишта уй=уга ёрдам беришидаги рущий таъсир кырсатиш воситаси худди мана шу деталдадир.
Иккинчи афсуннинг щам дастлабки икки =исми, яъни оллога илтижо =илиш, уй=унинг со\-омон кечиши ща=идаги истаклар =илинган =исмлари дастлабки вариантдан фар=ланмайди. Аммо жаннат эшигини =ыри=лаб ётувчи илонга салом йыллаш =исми тушириб =олдирилган.
Бизнингча, бу нарса афсун айтувчининг хотира =уввати, афсун матнини билиш, билмаслиги даражаси билан бо\ли=дир. Аслида афсун-дуолар авлодлар о\зидан авлодларга жуда катта масъулият билан анъанавий щолда ытказилади. Бунда афсунни ижро этиш ырни, щолати, тарзи, ва=ти, айтилувчи матннинг сызлари ва щоказолар жуда щам ани=лик билан, нозиклик билан ыргатилади. Чунки ю=орида айтилган шартларга риоя =илмаслик ёки уларни бузиш афсунларнинг таъсир кучини уларнинг кырсатадиган фойдасини пасайтиради
Иккинчи вариантдаги афсун матнидаги бир =исмнинг тушириб =олдирилиши эса афсун айтувчининг масъулиятсизлик билан матнга ёндашганлигидан далолат беради. Шунга =арамай иккинчи вариант щам ыз йыналиш ва мазмуни билан =олган икки вариантга ыхшаб кетади.
Демак, хал= афсун-дуолари хал=нинг у ёки бу нарса, щодисаларга былган =арашларидаги бир хиллик, уларга =арата йыналтирилган афсун-дуоларда щам бир хилликларни келтириб чи=аради.
Бу афсун-дуолардаги бир хилликни келтириб чи=арувчи жищат былса, иккинчи жищат шундан иборатки, афсун-дуоларнинг магик =удратига ишонч, бу магик олдида =ыр=иш щар бир афсуннинг бар=арор анъанавий шаклда тар=алишига сабаб былади. Натижада, бар=арор анъана бар=арор матн ва струкутарага эга былган афсун-дуоларни келтириб чи=аради.
Хуллас, бир хил анънавий таркиб, бир хил мазмунга эга былиш хал= афсун-дуоларига хос былган жанрий аломатлардан бири щисобланишига арзигулик фактдир.
Хал= афсун-дуоларининг тарихийлик принциплари щам алощидалик касб этади. Биро=, ызбек фольклоршунослигида афсун-дуоларнинг тарихийликка муносабати масаласи щозирга =адар махсус ырганилмаган. Бинобарин, бизнинг бу борадаги фикр-мулощазаларимиз афсун-дуолар тарихийлиги масаласини ырганишда дастлабки =адам, дастлабки тажриба щисобланади.
Мавзу: “Фольклоршуносликда тарихийлик принциплари”
Режа
1. Афсун дуоларининг вужудга келиш даврлари, тарихийлиги
2. Афсун-дуоларда суз ва харакатнинг узаро алокадорлиги
3. Суз ва нарса уртасидаги богланиш
4. Кишиларга зиён етказишда кулланадиган фольклорнинг мустакил жанри
Маълумки, фольклоршуносликда, тарихийлик принциплари атамаси у ёки бу жанрнинг яратилиш тарихи, унда во=еаликнинг акс этиш тарзи ва ушбу жанрнинг тарихий тара==иёти щамда =исмати каби маъноларини ызида мужассамлайди.
Биз щам атаманинг зикр =илинган маънолари ну=таи назаридан ызбек хал= афсун –дуоларга ёндошамиз.
Афсун-дуолар вужудга келиш даврлари, яратилиш давридаги тарихий шароит ва кишилар онгининг даражаси жихатидан ибтидоий жамоа тузуми бос=ичига бориб та=алади. Чунки ибтидоий инсон наздида сыз ва щаракат бир хил кучга эга былган моддий нарса сифатида тасаввур этилган. Афсун-дуоларда иштирок этувчи сыз ва щаракатга моддий нарса сифатида мурожаат этиш уларнинг генетик асослари жуда узо= ытишга, ани=ро\и, ибтидоий жамоа тузумига бориб та=алишини кырсатади.
Ушбу фикр на фа=ат ызбек хал= афсун-дуолари учун, балки дунёдаги барча хал=лар афсун-дуолари учун щам тааллу=лидир. Чунки сыз ва харакатнинг ызаро ало=адорлиги, уларнинг бир-бирларига ытиши кишиликнинг «бахтли болалиги» даврларига хос хусусият эканлиги жуда кып тани=ли олимлар томонидан алощида таъкидлаб ытилган18.
Бу ща=да тани=ли этнограф Н. Крушевский =уйидагиларни ёзганида тыла ща=ли эди: »Ибтидоий инсон тушунчасида сыз ва щаракат ыртасида щеч =андай айрим йы=, унинг учун бош=а нарсалар =ай даражада моддий былса, афсундаги сыз щам шу даражада моддийлик касб этади19.
Ю=оридаги =айдлардан шу нарса маълум былдики, афсун-дуоларнинг дастлабки вужудга келиши даври ибтидоий жамоа тузуми былиб, бевосита ана шу ва=тларда инсон ызини табиатнинг бир парчаси сифатида тасаввур =илган, щар бир нарсага, =исимга у ызидаги каби жони рущи бордек муносабатда былган. Афсун –дуолар мазмунидиги бундай ибтидий муносабат кейинчалик башарият бошидан кечирган турли-туман ызгаришлар таъсирига озми –кыпми берилган щолда ызининг етакчи ибтидоий мазмунини асосан са=лаб =олди. Шунинг учун щам муайян афсун-дуо матнига мурожаат =илинганда уларда =адимий рущлар ща=идаги анимистик, аждодлар ща=идаги тотемистик, \айри табиий илощийлаштириш каби фетемистик тасаввурлар бар=арор са=ланиб =олганлигини кырамиз.
Бу табиий, албатта. Чунки бундай тарихий =адимиятсиз афсун-дуоларнинг ызи щам, уларнинг келтирадиган фойда ва зиёнлари ща=идаги тасаввурлари щам йы=. Бу нарса шундан далолат берадики, афсун дуоларнинг тарихийлик принциплари узо= ытмишга хос тасаввурларга таянган щолда исталган даврларда кишиларга табиатга таъсир кырсатиш =удрати мавжудлигини намойиш этишга асосланади. Мана шунинг учун щам щар бир шахс афсун дуога мурожаат этар экан, унинг кырсатажак таъсирига тыла ишонади. Бордию, у афсун-дуолар щам, уларнинг сещр-жоду =удратига ишонмас экан, у щолда афсун-дуолар щам, уларнинг сещр-жоду =удрати ща=идаги тасаввурлр щам ыз-ызидан йы==а чи=ади.
Ызбек хал= афсун дуоларининг жуда ктта =исми кейинги даврларда илм-фан, техника тара==иёти таъсирида ыз ащамиятни йы=отди. Уларнинг асосан кексалар хотирасида са=ланиб =олишлиги сабаблари щам шунда.
Афсун-дуоларнинг жуда щам =адимдан яратилганлигини тасди=ловчи фактлардан бири уларда сыз ва у ифодалаган нарса ыртасидаги бо\ланишнинг характери щисобланади. +адимги инсон нарса ва уни ифодаловчи сыз ыртасида я=инлик =урган, бош=ача айтганда, сызда нарсани, нарсада эса сызнинг ызини =урган. Шунинг учун щам бирор нарсанинг номини келтиришдан =ыр=иб, уни бош=ача номлар билан атаган. Чунки нарсанинг номи унинг ызини ча=ирган ва ча=ирлган нарса кишига зиён етказади., деб тасаввур =илинган. Хал= ыртасида чаён дейиш ырнига «сари= эшак», илон дейиш ырнига «щунук нарса» дейиш каби таъ=и=лар бевосита ана шундай =арашлар билан бо\ли=дир. Хал= афсунлар-дуоларида бундай тад=и= ва ызгача номлашлар муайян даражада са=ланиб =олган. Масалан, ари ча==анда ы=иладиган =уйидаги афсун-дуода ана шунда йтабуация излар мавжуд. «Зард щасти залил, фанг щасти щумор, миён баста щалол забур, мо бадахан мегазем, ту бакунат магази, куф-суф, чи=, чи=!»
Келтирилган мисолдаги биринчи гапда ари дейиш ыринига «зард щасти залил» деб унинг ранги ва зашщарли эканлигига ишора =илинган. Иккинчи гапда эса ари «замбур» деб айтилмо=да, аммо у ызбеклар учунттушунарли былмаган тожик тилида ифодаланган, кейин унинг бели =иси=лигига ишора =илинган. Учинчи ва тыртинчи гапларда эса арига хос ор=аси билан найза санчиш хусусияти ща=ида ща=ида сыз юритилган.
Демак, афсун-дуоларидаги сыз ва у ифодалаган нарса билан узвий бо\ли=лик тушунчаси ибтидоий кишилар тафаккури, онгми ва дунё=араши билан бо\ли= щолда шаклланган.
Бундай =арашлар эса ыз мощиятини са=лаган щолда щозирга =адар етиб келганки, айрим кекса кишилар ыртасида «жин, алвасти, быри, илон, =ора=урт, ы\ри» каби номларни келтиришга монелик =илиш истаги узо= ытмишдаги аждодларимиз дунё=арашининг таъсири сифатида са=ланиб =олган.
Айтилганлардан =ал=иб чи=адиган асосий хулоса шуки, =адимги анимистик, тотемистик тасаввурлар таъсирида вужудга келган афсун-дуолар ыз тарихий тара==иётининг барча бос=ичларида ызларининг дастлабки эъти=одий тасаввурларини бар=арор са=лаб =оладилар. Бундай тасаввурларнинг сыниши эса афсун-дуоларнинг щам =адрсизланиши ва унутилишига олиб келади.
Афсун-дуоларнинг тарихийлик принциплари ыта тур\ун ва мустащкам эканлигини даврлар ытиши туфайли уларнинг таркибига янги тарихий даврларга хос унсурларнинг киритилиши =адимги афсун-дуолар таркибида янги даврларга хос =атламларнинг вужудга келишига тыси= была олмайди. Дарща=и=ат, ибтидоий жамият даврида яратилган айрим афсунлар таркибида Сулаймон. Мущаммад Пай\амбар каби улу\ зотлар номларининг кириб =олиши, бевосита уларнинг номларини келтириш ор=али афсун-дуо кырсатадиган таъсирнинг кучини ошириш талабидан келиб чи==андир.
+ора=урт ча==анда ы=иладиган афсун-дуолар таркибида жамики щайвонот, щашорат ва паррандаларнинг тилини биладиган, уларни ыз щукмига быйсундириб олган Сулаймон пай\амбар номининг келтирилиши фикримизнинг ёр=ин далилидир:
Баща==и Сулаймон дами билан,
Худонинг амри билан
Куф-суф, куф-суф, чи=!
Кыриниб турибдики,=адимги афсун матни, унинг мазмуни ислом дини таъсирида бойиган. Бундай бойиш эса ызбек хал= афсун-дуолари матнида алощида =атламларни ташкил этади. Улар афсун-дуоларнинг мазмунига, уларнинг сещр-жоду =удратига салбий таъсир кырсатмай, аксинча, уларнинг таъсир кучини оширишга хизмат =иладилар.
Афсун-дуоларнинг тарихийлиги масаласи уларнинг тарихий та=адири масаласини щам ыз ичига олади. Шу жищатдан ызбек хал= афсун-дуоларига мурожаат =илинса, щали улар хал= ртасида жуда узо= даврлар яшайдилар, деб ыйлаймиз. Чунки хал= ыртасида сыз ва бир хилда такрорланувчи щатти-щаракат мегиясига, шунингдек, бироз таъсир кырсатиш хусусиятига эга былган нарсаларнинг =удратига ишонч рущи щали щам кучли. Демак, хал= афсун-дуолари щали яшайди. Уларнинг яшаш даврининг охирги чегараси эса ю=орида айтилган сыз, щаракат ва айрим нарсалар табиатидаги магия ща=идаги тасаввурларнинг суииш даври билан белгиланади.
Афсун-дуоларнинг жанр хусусиятлари уларнинг ызига хос =ылланилиш ырни мавжудлигида щам намоён былади. Чунки кыпгина фолькклоршуносларнинг якдиллик билан эътироф этишларича, ёзма адабиёт жанрларидан фар=ли ыларо= фольклор жанрларининг турмушда ыз =ылланилиш ырни бор. Масалан, кинна матнини уй=удан олдин ы=иладиган афсун-дуо ырнида былмаганидек, чаён ча==анда, кыз о\риганда ы=иладиган афсун-дуони ы=иб былмайди. Мана шундан келиб чи=иб айтиш мумкинки, ягона тасвир ёки ифода принципи, ягона поэтик хусусият, ягона =ылланилиш ырни ва ягона вазифа бажариш хал= афсун-дуоларининг фольклорнинг муста=ил жанрлари деб щисоблашга тыла щу=у= беради.
Хуллас, хал= афсун-дуолари кишилар ночор щолларда ёрдам бериши ёки, аксинча, кишиларга зиён етказишда =ылланиладиган фольклорнинг муста=ил жанрлар туркуми щисобланадилар.
Адабиётлар руйхати
1. Астахова образ и мирово зеренческий элемент в
заговорах. М., 1964
2. Богатиров теории народного искусства. М., 1971
3. К изучению поэтики устних заговоров \\Русская народная
проза. Русский фольклор. т. XIII. Л., 1972
4. Древние обряди и мифологии у таджиков долини Зарафшане.
Душанбе, 1979
5. Саримсоков обрядовий фольклор, его жанровий состав,
генезис и поэтика. АДД. Тошкент, 1987
6. Ахмедов Аброрхон. Наманган вилояти Уйчи туманидаги Кизилработ
кишлоги
7. Болтаева Ханифа. Бухоро вилояти Кушработ туманидаги Жигачи
8. кишлоги
9. Хужакулов Юсуф. Жиззах вилояти Фориш туманидаги Илонли кишлоги
1 Ызбек тилшининг изощли лу\ати, икки томлик, I том, М., 1981, 63-б. т
2 Фарщанги забони тоцики. Т-I, М., 1969, сащ.102
3 Фарщанги забони тоцики. Т-I, М., 1969. Сащ. 400
4 Фарщанги забони тоцики. Т-I, сащ. 317
5 Саримсоков обрядоый фольклор, его жанровый состав, генезие и поэтика. АДД, Ташкент, 1987, с. 27-35
6 Саримсо=ов маросим фольклорининг жанрлар состави генезиси ва поэтикаси. Филология фанлари доктори илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. Тошкент. 19бет
7 Петров \\Из истории русской советской фольклористики. Л., 1981, с.79
8 Фрезер Дж. Золотая ветво. Выпуск. I. Магия и религия. М., 1929. С. 37-38.
9 Заговоры, опыт исследования происхождения и развития заговорных формул. Пг., 1917.с.142-143
10 Заговоры. Кырсатилган манба, 79-бет
11 Мегическое действия, обряды и верования, Закарпатье \\. Вопросы теории народного искусства, М., 1971.с., 189
12 Богатырев асар, 188-190 бетлар
14 К. изучению поэтики устных заговоров \\Русская народная проза, русский фольклор. т. ХП. Л., 1972,с.194-201; Заговоры и историческая действительность Историческая жизнь народной поэзии. Русской фольклор. т.XVI, Л., 1976,с.200-207
15 Словесные формулы обряда\\Из истории русской советской фольклористики. Л.,1981.,с.75
16 Фрезер Дж. Золотая ветвь, кн. Табу-замреты. М. 1928.с.23-33
17 Саримсоков обрядовый фольклор, его жанровый состав, генезие и поэтика. Диссертация…Ташкент, 1987, с. 231
18 О. народной поэзии и древней русской литературе \\Исторические очерки русской народной словесности и исскусства СПб, 1861, т-2, 31-32; Афанасьев воззрения славян на природу-I, М., 1865, с. 43-44
19 Заговоры как вид русской народной поэзии. Варшава, 1876, с.37.


