Ызбекистон Республикаси Олий ва Ырта
махсус таълим вазирлиги
номидаги
Андижон Давлат университети
Умумий физика кафедраси
А. Орти=ов
Физика ы=итишда янги педагогик технологиялар
(маъруза матнлари)
10 соат маъруза
10 соат семинар
Та=ризчи: доц. Э. Дадахыжаев
Андижон 2006
1-маъруза
Янги педагогик технологиялар ща=ида
Янги аср информацион технологияларнинг кутилмаган катта масштабли ривожланиши билан бошланди. Бу борада етук мутахасислар ва айни=са янги бошловчи-тад=и=отчилар ва ахборот технологияларини ырганувчилар щам унинг тара==иётига ва имкониятларига етиб олиш мушкул эканлигини хис этмо=далар. Ахборот технологиялари техник имкониятлари, интелектуал салощияти ва технологик кып =ирралиги билан локал ривожланишда жащон фани тара==иётига катта хисса =ышиб келмо=да. Локал, яъни алощида давлатлар ва илмий марказларда ра=обатли ривожланиши, кенг маънодаги тара==ий этиши, ыша давлатнинг ёки марказнинг том маънодаги гегемонлигига олиб келмо=да. Бундай тара==иёт щар бир давлат ва щатто щар бир мутахасисдан доимо изланишда былишга ва шу тара==иёт-ысиш пойгасида ыз ырнини топа билишини та=азо этмо=да. Бундай ра=обатни ахборот технологияларининг барча сощаларида кузатилмо=да. Компьютер техникаси ва унинг имкониятларини, тезлигини, хотирасини ва мобиллигини доимо такомиллаштириш борасида ривожланган давлатларнинг шу соща мутахасислар тыхтовсиз иш олиб бориб, кутилмаган натижаларга-юту=ларга щам эришмо=далар. Иккинчи томондан дастурлаш муаммоларини хал этиш ва бу сощанинг чексиз катта имкониятларга щам янада чу=урро= ырганилиб, информацион бозорда нищоятда самарали бизнеснинг ривожланишига щам олиб келди. Учинчи томондан интернет хизмати турларининг кенгайиши, ривожланиши ва мобиллашуви жащонда фан ва техника щамда бизнеснинг ривожига катта туртки былди. Бу юту=ларнинг барчаси санаб ытилган сощаларда кызга кыриниб турган муваффа==иятларга олиб келиши билан таълим ва тарбия сощасида щам кенг имкониятларни яратди. Таълим ва тарбия жараёнини амалга оширишда дастлаб ЭЩМ =ылланилиши =ийин ва жуда секин содир былган былсада, кейинги йиллар ичида ахборот технологияларининг таълимга интеграцияси кескин кучайди. Бунинг натижасида таълимнинг янги формалари, усуллар ва шакллари вужудга келди. Масофадан ы=итиш, таълимда кредит технологиялари ва бош=алар шулар жумласидандир. Таълимнинг принциплари са=лангани щолда унинг янги технологиялари яратилди. Бугун янги педагогик технологиялар деб аталувчи =атор таълим технологиялари педагог ва технолог олимлар томонидан таклиф этила бошланди. Аммо педагогик технологиялар амалиётга техник жараёнлар технологияларига =араганда =ийинро= =ылланилмо=да. Бунинг дидактик, психологик ва педагогик сабаблари мавжудлиги бугун сир былмай =олди. Бу технологияларни аслида барча педагоглар бир хил муваффа=ият билан таълим жараёнига =ыллай билшлари мумкин эди, аммо бундай жараён анча =ийин кечмо=да. Табиийки, нега шундай былди?-деган савол ту\илади. Ща=и=атдан щам =атор педагогик технологияларни батафсил тавсифлари бос=ичма-бос=ич, изчил ырганилиб, таълим жараёнига =ыллашга щаракат =илинсада, барча педагогларнинг бу борадаги юту=лари (муваффа=иятлари) бир хил былмаяпти.
Кейинги йиллари педагогик адабиётлар ва ма=олаларда «педагогик технология», «Янги педагогик технологиядар», «ил\ор педагогик технологиялар», «прогрессив педагогик технологиялар» каби иборалар кып =ылланила бошланди. Таълимнинг бу методлари ва йыллари =андай пайдо былди ва у ызи нима?-деган савол ту\илади.
Ытган асрнинг 90 йиллари соби= иттифо=да новатор педагоглар иш усуллари кенг тар\иб =илинди ва уларнинг юту= ва камчиликлари чу=ур ырганилди. Бу усуллар ызига хос ыша давр учун катта самара бериши кузатилади. Лекин новаторларнинг иш услублари локал таълим муассасаларидагина =ылланилди ва муваффа=иятга эришди холос. Уларни оммалаштириб былмади. Бу усулларнинг айрим элементларигина таълимда щозиргача =ылланилиб келмо=да (ыйин усули) ривожланган давлатларда эса Осборн, Гордон, Бмом кабилар томонидан эса «мия хужуми» каби «демократлашган» таълим технологияси таклиф этилди. Бу усулар щозиргача \арбда кенг =ылланилиб келмо=да. «педагогик технология» термини ёки ибораси щали барча изощли лу\атларга кириб улгурмаган былсада, щатто кундалик педагогик нашрларда щам кенг =ылланилиб келмо=да.
Педагогик технология-таълим жараёнини натижаси олдинро= тыла белгиланган (гарантияланган) ызига хос ишлаб чи=ариш технологик жараёни каби щолга айлантирувчи усуллар тыпламидир. Яъни педагогик технология таълимнинг ижобий натижасини тыла кафолатлай олувчи услублар (метод) мажмуаси деб =аралади. Педагогика тарихида, жуда =адимдан шунга ыхшаш усуллар =ылланилиб келинган. Бу борада щар бир машщур давлатлар арбоблари ва тани=ли саркардаларнинг таълим, тарбия ва интизом ща=идаги машщур низомлари ва тузуклари (инструкция) яратилган.
Педагогик технология бу таълимни амалга оширувчи маъсул шахснинг ма=сади былмай, балки таълимни амалга ошириш ма=садида амалга ошириладиган тадбирлар, усуллар ва принциплар мажмуасидир. Шундан келиб чи=иб, айтиш мумкинки, педагогик технология ы=итувчининг тажриба ва мощирлик даражасидан =атъий назар албатта бир хил даражадаги ижобий натижага олиб келувчи методик технология мажмуасидир. Педагогик технология асосини изчиллик принципи ташкил этади. Бу умумий принципсиз педагогик технологиянинг яратилиши ва муваффа=ият =озониши мумкин эмас.
Педагогик технология-ы=итиш жараёнини изчил методик ташкил этиш, =ыллаш, билимларни синаб кыриш ва бащолаш, инсон имкониятларини ва салощиятини щисобга олиш, уларни тыла ишга солиш ва =ыллашни, интелектни даражасини ани=лаш ва ундан самарали фойдаланишни ташкил =илиш, замонавий фан-техника юту=лари ва компьютер технологиялари юту=ларидан фойдаланиб, самарадорлигини энг ю=ори даражага кытаришдан иборат жараён (тадбир)дир.
Япон олими Т. Сакомото фикрига кыра «Педагогик технология-ы=итишда изчиллик ёндашувини =ыллашдир». Изчил ёндашиш (изчиллик принципи) педагогик технологиянинг бош=а усуллардан ажратиб турувчи асосий белгисидир. Шуни таъкидлаш керакки, ахборот технологияларини педагогик технологиядан ажрата билиш керак. Педагогик технология-бу таълимга замонавий инновацион ёндашувдир. Янги педагогик технологияларни таълим тизимида =илинаётган барча янгиликлар, =урулишлар. Чет эллар билан тажриба алмашишлар, бир сыз билан айтганда ислощотлар педагогик инновациядир.
Адабиётлар.
1. , «Новая педагогическая технология». Т. Изд. мед. мет. 20сах.
2. , Юдин и сушность системного подхода. М.; 1973 84с.
3. Садовский обшей теории систем. М. 1974. с35.
4. Кларин технология в учебном процессе. М. Знание, 1989, с.75.
5. «От методик-к образовательной технологии. Народное
образование (журн)». 1988, изд. №5, с.84-91.
6. Педагогик изланиш. Т.
2-маъруза
Новатор педагоглар иш усулублари ва педагогик технологиялари
ХХ асрнинг 90-йилларига келиб матбуот новатор педагоглар ха=ида =атор ма=олалар эълон =илинди. Новатор педагогларидан донишлик 5-мактабнинг машщур математика фани ы=итувчи биринчи китоби «№ бащолар =аё==а ва =андай =илиб йы=олди» номи билан 1979 йили нашр =илинди ва жуда катта муваффа=ият =озонди. 1987 йили соби= иттифо=нинг энг кызга кыринган бир неча (20 га я=ин) новатор педагоголари бир ерга йи\илиб ёзги мактаб ташкил =илгани щолда ызаро фикр алмашдилар ва бу учрашувнинг натижалари щар бир педагогнинг алощида услубий щаётий китоблари ва биргаликда (литературная газета 1987 август) ма=олалари билан эълон =илинди. Бу новаторларнинг китоблари жуда катта шовшувларга сабаба былди. Минглаб педагоглар ызларини бу новаторликни ырганишга ва фаол жараёнида уларнинг ишларини такрорлашга уриндилар. Лекин минг афсуски, барча щам бир хилда юту==а эриша олмадилар. Айрим педагоглар яхши-ижобий фикр айтса, айримлари новатор педагогларни тан=ид =илиб чи=а бошладилар.
Айрим педагоглар новаторлар услубидаги асосий \ояни тыла тушуниб етмаган холда, уларга кыр-кырона эргашдилар ва натижада жуда кыпчилик ижобий натижага эриша олмагач, хафсалалари совиб кетди. Аммо жуда кып педагоглар ыз иш услубини кескин ызгартиришиб бу сощада ызгаришлар олиб бордилар. Узо= йиллар =илинган мещнатлар кыпчиликка ыз самарасини берди. Натижада новатор педагогларнинг =уйидаги асарлари нашр =илинди.
Н, А «Ы=ув ишлаб чи=ариш комбинатида касб танлашга йыллаш», Ф «Таянч ну=таси», П нинг «Ижодкорликка ыргатамиз», Н нинг «Муносабатда былиш санъати», Н нинг «Ы=иш осон былганда», И нинг «Тарих дарслари», А нинг «Здраствуйте дети» ва «Как живёти дети» асарлари, П нинг «+амраб олиш» китоблари шулар жумласидандир. Бу новатор педагогларнинг технологиялари щар бири ызига хос былиб, алощида асосни ташкил этди. Бу асосни тушириб =олдирилса, технология ыз мощиятини йы=отади. Масалан, Ш. А Омонашвили 6 ёшли болаларни ы=итишнинг «ыйинлар усули»ни таклиф этади ва ызи шу усул билан маш\улотлар олиб боради. Бу борада олимнинг ыз шогирдлари билан келишган юту=лари бе=иёсдир. Омонашвили дарсларида ы=увчи ызини жуда эркин тутади. Щеч =андай мажбурий буйру=бозлик каби зыри=ишларни сезмайди, щудди бо\чада ыйнаётган ыйинларини мактабда давом эттираётгандай былади ва синфга «кириб» =олганини пай=амайди. Бащолаш борасида щам муаллиф зыр кашфиёт =илган. Масалан математик мисолларни ы=увчи кызи юму= щолда ечади ва ы=итувчиси кимни =ачон ра\батлнтирганини фар=ига бормайди ёки умуман бу жараённи кырмайди. Натижада щар бир ы=увчи ыз ва=тида бащоландим деб хис =илади. Ы=итувчит эса: «рахмат», «яхши», «аъло», «офарин», «тасанно» каби ибораларни ишлатиб, ы=увчилар ёнида юриб туради ва шу билан уларни бащолайди. Бунда саволга олдин ва кейинро= жавоб берган ы=увчилар =ачон жавоб берса ыша защоти бащо олгандек хулосага (хисга) эга быладилар ва уларнинг =изи=ишлари сынмайди. Агар ы=увчилар кызи очи= былиб, бащолаш жараёнини кыриб турса эди, улар кимдир олдинро= ва кимдир жавоб беришдан кейинро= бащо (та=дир) олганини сезиб, =изи=иши бир оз былсада сыниши ёки сусайиши мумкин эди. Бу педагогик усталик чинакам педагогик мащорат деб бащоланиши мумкин. Бу ызига хос технология былиб, ундан барча бир хил юту==а эришиши мумкин.
эса ызининг таянч белгилар ва таянч конспекталари билан Дцеудаги 5-мактабда барча фанларин самарали ы=итилишига эришган. Таянч белгилари жуда ихчам ва имкони борича кам сонли символлар ва белгилар ишлатилган щолда тайёрланади. Таян белгилрини ы=увчиларнинг ызлари щам тузишлари мумкин.
Масалан ушбу таянч белгидан
атмосфера ва щаво =атлами ха=ида жуда кып маълумотларин олиш мумкин. Албатта Шаталов усули фа=атгина шундай таянч белгилар билангина чекланмайди. Уларнинг манти=ий асоси, мазмуни, кенг =амровли былишини таъминлайди. Бундай таянч белгиларни тузаётган ы=увчилар албатта мавзу быйича анчагина билимга эга былиши керак былади. Акс щолда таянч белгида кып маълумот акс этмайди. П Вояков эса асосан улгурмовчи ы=увчилар билан шу\улланса-да, шогирдларида жуда кып олимлар, рассомлар, щайкалтарошлар, муси=ачилар, мухандислар ва бош=а жуда кып ихтисослик эгаллаган кишилар чи==анлар. Волковнинг услубида ы=увчининг шахсий =изи=ишлари, лаё=ати ва у=уви ривожлантирилади. Ы=увчи щар бир тайёрлаган ёки бажарган ижодий ишини «Щисоб дафтарчаси»га ёзиб боради. «Щисоб дафтарчаси» даги ижобий та=ризлар ы=увчини янада ижодга чорлайди.
адабиёт дарсларида эса ы=имайдиган (яъни китоб ы=имайдиган) ы=увчининг ызи йы=. Маслан ы=итувчи бирор шеърни Мисраларини ы=ийди ва маъносига =араб муаммони =ыяди. Муаммони устида ыйланишга «мажбур» былган ы=увчилар бутун асарни гощо эса шоир ёки ы=увчининг тыла ижодини ырганишга харакат =илади.
Азорск мактабининг соби= директори эса мактабни деярли тылалигича актёрлик театрига айлантиришга муваффа= былган дейилса хато былмайди.
Бу мактабда барча фанларнинг маш\улотлари театрлаштирилган сащналар кыринишида ытказилади. Ы=увчилар Ньютон ёки Платон даврига =айтишлари, ыша давр либослари ва мухитида, худди ыша олимлар сингари фикр алмашадилар ва бахслашадилар. Ы=увчилар ыша олимлар даврига мос сахна безакларини, кийим бош-либосларини ызлари тайёрлайдилар. Бундай дарсларга =изи=иш кескин ортади, ы=увчилар ызлари ижод =иладилар, дарс ытадилар. Маш\улотни ытишида барча ы=увчилар =атнашади.
Адабиётлар:
1. А Бугон дидактика. Т, 1975, 240 с.
2. Педагогик изланиш. Т. 1990, 604 с
3. «Точка опоры». М. 1987 с 160
4. ильин Е. Н Шаги навстречу. М, 1986, 32 с
5. Омонашвили дети. М, 1986, 32с
6. А Как живёте дети?. М, 1986, 175 с
7. П Приобшение школьников к творчеству. М, 1982, 150 с
8. +ори-Ниёзий. Хаёт мактаби, Т, 1966, 287с
3-маъруза
Информацион технологияларнинг ы=ув жараёнига =ылланилиши,
интерфейс асослари
Янги информацион технологияларнинг ы=ув жараёнларига =ылланилиши ы=итиш самарадорлиги кескин ортиб боришига олиб келмо=да. Маълумки, физик практикумларни кейинги йилларда компьютерлаштириш борасида изланишлар тобора кыпро= олиб борилмо=да. Практикумни бажариш давомида ылчанаётган барча катталиклар ты\ридан ты\ри компьютерга махсус ызгартиргичлар ор=али юборилади. Компьютерда щар =андай кичик ызгаришларни ва бу ызгаришлар билан бо\ли= былган =онуниятларни узлуксиз кузатиб бориш имконияти яратилади. Щозирги даврда ишлаб чи=аришда кескин ызгаришлар содир былмо=да, уларнинг мощияти шундаки, ривожланиш о=ибатида фундаментал фанларнинг юту=лари жуда тез амалиётга кириб келмо=да, шу сабабли ы=итиш жараёнида олдинги давр (классик) лаборатория методикасига асосланган щолда институт ёки мактаб шароитида бажаришнинг имконияти былмаган замонавий амалий ишларни бажарилиши зарур былиб =олди.
Акс щолда талаба фундаментал фанни билса щам уни амалиётга талаб даражасида умуман =ыллай олмайди. Масалан, разрядланиш конденсатор си\имига ва занжирнинг таркибига бо\ли=. Бундай щолатлар эса наинки радиотехникада, балки автоматикада катта роль ыйнайди, яъни занжирнинг озгина ызгариши билан заряд хусусиятлари кескин ызгариб кетиши мумкин. Талаба бундай щолатлар ты\рисида амалий тушунчага эга былиши керак. Ышандагина у амалиётда =ылланиладиган ю=оридагига ыхшаш жараёнларни тушуна олади, зарур былса бош=ара олади ёки ыз навбатида махсус ы=ув билим юртларида (коллеж, лицей) тыла =онли билим бера олади. Лекин бу гаплардан ва танланган мисолдан ма=сад компьютерсиз бундай лаборатория ишларини бажариш мумкин эмаслигини кырсатиш. Демак, компьютердан фойдаланадиган былсак, олдинги шароитда умуман бажариб былмайдиган ишларни щам бажариш мумкин ва лаборатория ишларини сонини, мазмунини кескин оширишимиз мумкин, яна шуни айтиш керакки, ю=орида айтилган гапларни эслатган щолда компьютер билан лаборатория ишлари бажарилганда кып щолларда улар фундаментал тад=и=отларни ранг–баранг натижаларини ыз ичига =амраб олади. Масалан: конденсатор си\имини ани=лашда талабада электродинамика фанининг зарядларнинг щаракат =онунига оид, майдонларни ызгариш =онунларига оид билимларни =амраб олади.
Интерфейс асослари
Дастурнинг асосий элементлари.
Информацияни =абул =илиш дастурини щосил =илиш учун команда =уйидаги формага амал =илиши керак.
Код операция | Выбор внешного устройства | Приказ |
Операция коди | Таш=и =урилмани танлаш | Буйру= |
Информация чи=арилаётганда таш=и =урилмага ахборотлар процессор аккумуляторидан берилган былади. Ахборот компьютерга киритилаётганда у процессор аккумуляторга ёзилади. Умумий щолатда жадвалда кырсатилгандек киритиш–чи=ариш буйру\и учта =исмдан иборат.
1. Операция коди.
2. Танлаб олинаётган масала коди.
3. Буйру= коди.
Мосламани танлаб олишда одатда компьютерга бир неча масала уланган былиши мумкин. Шунинг учун дастур ёрдамида таш=и =урилмани ажратиб олиш мумкин.
Кириш–чи=иш буйру= форматида танланиши керак былган таш=и мосламанинг формати ёзилган былади. Бир ва=тни ызида буйру= барча таш=и мосламаларга жынатилади. Таш=и мосламанинг целелтори ызининг кодини таниган щолдагина мосламани ЭЩМ га улайди. Кириш–чи=иш командасидан фойдаланган щолда ЭЩМ щар щил буйру=ларни бажариши мумкин. Бунинг учун буйру= форматида буйру= кодига жой ажратилган. Ю=орида айтганимиздек бу буйру==а танланган таш=и =урилма жавоб беради холос.
Ахборотни узатиш
Ахборотни узатиш таъсирида ЭЩМ аккумулятори билан танланган =урилмани буфер регистори орасида ахборот алмашинуви юзага келади. Бунинг учун READ 04 аккумуляторга 04–=урилмадан ахборотни узатади.
WRITE 03 аккумулятордан 03–=урилмага ахборот узатилади. ЭЩМ жуда тез ишлаш =обилиятига эга. Шунинг учун таш=и =урилмани ахборот алмашинувига тайёр эканлигини тез–тез текшириб туриши керак. Бунга таш=и =урилма байро=часи щизмат =илади.
Таш=и =урилмани байро=часини текшириш учун SKIP командаси ишлатилади. Масалан, SKIP 04. Танланган 04 =урилмани байро=часи текширилади. Агар байро=ча 0 щолатда былса, у тайёр былмаган былади. Ундан таш=ари CLEAR командаси байро=чани 0 щолатга келтириши буйру\и щисобланади, яъни ЭЩМ ызи щам таш=и =урилмани узиб =ыйиш =обилиятига эга.
Аккумуляторлар
Операция бажарилишини дастлабида аккумуляторда оперант са=ланади. Операция тугатилгандан кейин аккумуляторда натижа пайдо былади.
Бо\ланиш ва тылдириш регистри–LT
Бу регистрда битта бит былади холос ва у аккумуляторни боши ва охири билан уланган былади.
Хотиранинг буфер регистори–MD
Бу регистор хотирадан ахборотни ёзиб олишга, ахборотни ёзишга ишлатилади.
Буйру= счётчиги–PC
Бу регисторда хотирадаги навбатдаги буйру= жойлашган ячейкани адреси са=ланади. Баъзи холларда дастур ор=али буйру=лар счетчигидаги ра=ам ызгартирилиши мумкин.
Хотира адресининг регистори–MA
Бу регистор ор=алигина хотирани ячейкаларига мурожаат =илиниши мумкин. Демак, РС дан навбатдаги адрес МА га узатилади.
Буйру= регистори–IR
Бу регисторда бажарилаётган операциянинг коди са=ланади. MD га хотирадан буйру= тушади IR га операция коди узатилади. IR да бу операция декардланади ва бажариш бошланади.
Регисторлар мощияти
А–аккумулятор микропроцессорларда жойлашади. Бу аккумулятор деярли барча амалларда ишлатилади. Аккумулятор силжитилиши мумкин ёки ундаги нарса ты\ридан–ты\ри хотирага ёзилиши мумкин.
Аккумулятор ва байро=лар щолат сызи деган (PSW) регисторини ташкил =илади. Аккумулятордан таш=ари 6 та регистор мавжуд:
B, C,D, H,E ва L
Кыпинча булар алощида ёки бирга =ылланилиши мумкин, унда BC, DE ва HL дейилади. Буларни щар бири ыз щусусиятларига =араб улардан фойдаланилади.
HL да микропроцессордаги махсус М регистрга мурожаат =илиш учун адрес жойлаштирилади. Бу регистор билвосита адреслаш учун ишлатилади. Арифметик амалларда бевосита адреслашни имкони йы=. Ундан таш=ари HL даги нарса хотирага ты\ридан–ты\ри узатилиши мумкин.
HL даги нарса DE даги билан алмаштирилиши мумкин ва HL стечка ёзилиши мумкин. Ундаги нарсани DE ва BC рансалар билан =ыйиш мумкин.
BC ни хусусияти ундаги нарсани буйру= билан HL даги нарса билан алмаштириш мумкинлиги.
Демак, ундаги HL ни =ийматини ва=тинча са=лаб туриш =улай былади. PC буйру=лар счётчиги дейилади. Счётчикдаги адресга асосан ОЗУ ы=илади ва буйру= бажарилади. Унда буйру=лар счётчиги буйру= узунлигига тенг ызгаради ортади.
Шина интерфейс операцион былими
H-лар =атнашса катта регисторлар дейилади.
L-лар =атнашса кичик регисторлар дейилади.
S–лар =атнашса сегментлар деб аталади.
Дастур асослари
Таш=аридан киритилган сигнални ынлик системага ытказиб экранга чи=ариш учун =уйидаги дастур ишлатилган.
1. Дастур интерфейс.
2. Иккилик системадаги сонни ынлик системасига ытказиш дастури.
3. Иккиланган шаклдаги символ кыринишида.
4. Кириш: икки ра=амнинг бошлан\ич ын олтилик сон.
5. Клавиатурадан киргизилади.
6. Натижанинг чи=иши.
7. Регистор al
8. –
9. 0000 data segment para publis "data"; берилган сегменти.
10. 000082 A2 A5 A4 A8 E2 A5+ message db "2та ын олтилик сон киргизинг. $"
11. 20 A4 A2 A5 20E8 A5+
12. E1 E2 AD AO A4 E6 AO+
13. E2 A5 E0 A8 E7 AD EB+
14. A5A8 E4 E0 EB+
15. 2C 24
16. 0025 data ends
17. 0000 stk segment stack
18. 0* (3F) db 256 dup ("?"); сегмент стека.
19. 0100 stk endsF
20. 0000 code segment para publis "code"; код сегмент боши.
21. 0000 main proc; жараённи боши main.
22. Assume cs: code, ds: data, ss: stk.
23. 0000 B8 0000 S mov ax, data; регисторга берилган сегмент адреси ax.
24. 0003 8E D8 mov ds, ax; ax b ds.
25. 0005 B4 09 mov d ah, 9.
26. 0007 BA 0000 mov dx, offset messeg**Error**Prg 3 1.asm(21) Undefined sumbol: Messag
27. 000A CD 21 int 21 h.
28. 000C 33CO xor ax, ax; регисторни тозалаш ax.
29. 000E B4 01 mov oh, Ih;Ih регисторга oh.
30. 0010 CD 21 int 21h;номер билан ажралиш генерацияси 21h
31. 0012 8A DO mov dl, al; регистор тузилмаси al регисторга dl.
32. 0EA 30 sub dl, 30h; чи=ариш; (dl)=(dl)-30h
33. 0017 80FA 09 cmp dl,9h; тенглаш (dl)c9h.
34. 001A 7E E4 jle MM; M1 белгига ытиш, агар dl<9h ёки dl=9h былса, **Error**Prg 31.asm (29) Undefined sumbol: MM.
35. 001C 80 EA 00 sub dl, 777h; чи=ариш: (dl)=(dl)-7h **Error**Prg 31.Asm (30) constant too large.
36. 001F M1; ;M1 белгини ани=лаш.
37. 001F B1 04 mov cl, 4h;4h ни регисторга кычириш cl.
38. 0021 D2 E2 shl dl, cl; dl тузилмасини 4 разряд чапга силжиши.
39. 0023 CD 21 int 21h; 21h номер билан ажралишни ча=ириш.
40. 0025 2C 30 cub al, 30h; чи=ариш: (dl)=(dl)-30h
41. 0027 3C 09 cmp al,9h; тенглаш (al)c9h 28
42. 0029 7E 02 jle M2;M2 белгига ытиш, агар al<9h ёки al=9h былса.
43. 002B 2c 07 sub al,7h; чи=ариш: (al)=(al)-7h
44. 002D M2: ;M2 белгини ани=лаш.
45. 002D 02 DO ad dl, al; жамлаш; (dl)=(dl)+(al).
46. 002F B8 4COO mov ax, 4cooh; 4cooh ни регисторга кычириш ax
47. 0032 CD 21 inh 21h; 21h номер билан ажралишни ча=ириш.
48. 0034 main endp, main жараённинг тугаши.
49. 0034 code ends; сегмент коди охири.
50. End main; программа охири.
Дастурни интерфейс билан ишлаш асосини 27 буйру=даги узилиш оператори бажаради. Бу оператор тыртта амални тыла бажаради. Таш=аридан сигнал келганда компьютер щисоблашдан тыхтатилади. Бажарилаётган буйру=нинг номери стекка ёзилади. Таш=аридан келаётган сигнал dx-регисторга ёзилади ва сынг яна таш=аридан сигнал =абул =илиш тыхтатилади ва яна стекдан навбатдаги буйру= номери олиниб дастурни бажариш давом этади. (int 21h)
Компьютер технологияси
А) Компьютер технология асослари.
Физик катталикларни электр сигналларга айлантирувчи ызгартиргичлар автоматика системаларини ва ылчаш тизимларини энг асосий элементлари щисобланади. Функционал ылчов асбобларини яратиш автоматика, щисоб техникаси, радиоэлектроника, ахборот ылчов техникаси ва метрология юту=ларига таянади. Физик катталикни узатувчи ахборот канали таркибига кетма–кет =уйидаги асбоблар киради. Электр сигналини щосил =илувчи ызгартиргич, электр сигналини функционал ызгартиргичи, масштабли ызгартиргич ва сигнални фойдаланишга =улай щолатга келтирувчи ызгартиргич. Буларнинг щаммаси ызгартиргич деб аталади. Ызгартиргичнинг умумлашган таркиби 6–расмда кырсатилган.
Бу ерда СЭ–сезгир элемент, ДЫ–дастлабки ызгартиргич, ФЫ–функционал ызгартиргич, ИЫ–иккиламчи ызгартиргич.
Функционал ва масштабли ызгартиргичлар баъзида орали= ызгартиргичлар щам деб аталади. Ызгартиргичнинг асосий тенгламаси, бу ызгартирилаётган x(t) ва ызгартирилган y0 (t) орасидаги бо\ланишдир. Бу бо\ланишга ызгартириш функцияси дейилади:
, табиий шароитда y(t), x(t) дан таш=ари бош=а параметрларга щам бо\ли=, яъни
–буларни ностабилловчи факторлар дейилади. (атмосфера босими, намлик, температура, ёритилганлик ва щоказо).
Демак,
Ызгартиргичданчи==ан сигнални =уйидагича ёзиш мумкин.
![]()
Бу ерда
–ызгартирилган =иймат
–ностабилловчи факторлар
–динамик таъсиридаги хатолик (ылчанатган катталик ылшчаш давомида ызгариши мумкин)
–асбоб хатолиги.
Ностабилловчи факторларни ажратиб =уйидагича замиз:
![]()
бунда
![]()
ва

Бу ерда :
] –ностабилловчи факторни ызгартирувчи функцияси.
Ностабилловчи факторларни таъсирида щосил былган хатоликни одатда структуравий ёки консерватив усулларда йы=отишга щаракат =илинади. Бу диплом ишида эса ил\ор усул =ылланилган былиб, буни дастурий усул деса былади. Ызгартиргичлар анологли ёки анолог сонли былиши мумкин. Бизда анолог сонли ызгартиргичлар =ылланилган.
Физик катталикларни ызгартиргичларни =уйидаги йыналишларжда юксалиб бормо=да. Сезгирлик даражаси ва тезлиги ортяпти. Таш=и шароитга чидамлилиги ортиб бормо=да.
1. Диплом ишида =ылланилаётган методика деярли сезгир элементни ызгартирмасдан щар хил физик катталикларни ылчаб жараённи бош=аришга имкон беради. Бу методикага щозирги замон ахборот техникасида кып функционал ахборот инфармацион техникаси дейилади.
Функционал ызгартиргичларнинг турлари:
Мазкур диплом ишида ностабилловчи факторларни яъни,
таъсирини йы=отишни дастурий усули =ылланилган. Бу эса функционал ызгартиргичларни ва=т быйича сигналларни ажратиб олиб =айд =илувчи имкониятларини кескин орттириб юборади. Буни икки нурли осцелограф билан та==ослаш мумкин.
Функцтонал ылчов =урилмаларида сигналларнинг сони ынлаб былиши мумкин. Функционал =урилмалар бу сигналларни =айд =илиши билан бир =аторда буйру= ва бош=арув сигналларни чи=ариб физик катталиклар иштирок этаётган жараённи бош=ариб туриши мумкин. Натижада =уйидаги тенглик амалий ну=таи назардан ыринли былиши мумкин.
яъни ![]()
2. Сигналлар фазода ажратилган былса, щам функционал ахборот системалари =айд =илиш имкониятига эга. Бу щолатда щам ылчаш жараёнида дастурий усул ёрдамида ностабилловчи таъсирларни ажратиб олиш мумкин, яъни ылчаш натижасида
![]()
келтириш мумкин. Албатта бу щолатда щар бир фазовий канал учун ностабилловчи факторни мос дастур ёрдамида ажратилади. Масалан, диплом ишида масофа канали ва ёру\ликни интенсивлигини ылчаш канали алощида былиб, улар учун мос дастурлар тузилган. Шанга ыхшаш Юнг модулини ани=лаш стендида масофа ва вазн канали алощида былиб, улар учун щам мос дастурлар ишлаб чи=илган.
3. Ю=орида кырсатилган иккала усул учун щам сезгир элементлардан келаётган сигналлар функционал =урилмада тащлил учун =улай кыринишга келтирилган. Яъни иккала сон системага ытилган ва компьютерга киритилган. Техникада умумий щолда бу усулга текширилаётган сигнални функционал ызгартиргичлар ёрдамида алмаштиргич усули дейилади. Бу щолатда функционал тенглама =уйидаги кыринишни олади:
![]()
Бу ерда
–алмаштирилаётган
катталикни ызгартириш функцияси.
Ю=орида келтирилган тенгламаларда
ва=т орали\и, яъни
–ылчаш моменти ва
–ызгартириш ва =айд =илиш моменти орасидаги фар=, физик катталикларни сезиларли ызгариш ва=тига =араганда жуда кичик деб олиниши мумкин.
Б. М.И. даги барча катталикларнинг ызгариш ва=тлари ю=оридаги талабга тыла тыкис жавоб беради. Аввало бунга канал =ылланилган тажриба усули. Албатта, ю=орида айтилганларнинг барчаси щар бир физик параметрни сезгир элементини чизи=ли диапазони учун ыринлидир. Б. М.И. да =ылланилган сезгир элементларни назарий тахлил =илиш анча =ийин масала ва махсус изланишларни талаб =илади. Лекин тажрибада ани=ланган щатоликлар нисбатан жуда кичик, яъни функционал системанинг ани=лиги механик ани=ликка =араганда анча ю=ори эканлигини ани=ланди. Масалан, модулини ани=лаш стендида эгилиш ёйини линейка билан ылчашга нисбатан компьютерда ылчаш жуда катта ани=ликни беради.
Адабиётлар:
1. "Ассемблер" С. П. 2001 й.
2. Ращмон=улова С. "IBM PC шахсий компьютерида ишлаш" Т. 1998 й.
3. Бегим=улов У. "Физика дарсларида информацион технологиялардан фойдаланиш", "Физика, математика ва информатика журнали" 2002 й.
4. , "Мултиедиа тизимидан фойдаланган щолда физик щодиса ва жараёнларни моделлаштириш. Физика, математика ва информатика" 2002 й. №4(6), 54–с.
5. "Электрон дарслик ва электрон нашр нима?" "Физика, математика ва информатика" 2005 й. №5, 21–с.
6. Мустафа=улов Я. У. "Электрон дарсликларни яратишда тармо= технологиясидан фойдаланиш", "Физика, математика ва информатика" 2005 й. №5, 75–с.
4-маъруза
Физикани ырганишда янги информатцион техналогиялар ва интернет хизмати турларидан фойдаланиш
Кейинги йилларда компьютер техналогиясининг жадал ривожланиши я=ин информатцион технологияларни яратишга ва уларнинг хам интенсив ривожланишига олиб келди. Янги информатцион технологиялар ыз навбатида фаннинг барча сощалари и=тисод, техника, физика, математика, химия ва щатто физиология сощаларига кириб бормо=да ва =ылланилмо=да. Интернет тармо\ининг кенгайиши ва интернет хизмати турларининг кыпайиб бориши щамилмий техник тара==иёти ривожига салмо=ли хисса =ышмо=да. Янги информатцион технологиялар ы=ув жараёнларига щам кенг =ыллашда =ылланила бошланди. Жумладан, масофадан ы=итиш интернет маълумотларидан ы=ув жараёнида фойдаланиш имкониятлари пайдо былди. Бу эса янги педагогик техналогияларини щосил былишига ва ривожланишига олиб келди. Ушбу битирув малакавий иши интернет билан танишувга ва интернет хизмати турларини физика ы=итишига =ыллаш балки физикани ы=итишда интернет маълумотларидан фойдаланишга ба\ишланди. Мнг марта эшитгандан –бир марта кырган афзаллик пиринципи асосида ы=увчи ва талабага интернетда физикага оид маълумотларни олишни намойиш =илиш ва бу маълумотлар билан танишиб, уларга тащлил =илишни ыргатиш ма=сад =илиб олинди.
Щозирги кунда компъютер щаётимизнинг барча сощаларига шиддат билан кириб келмо=да. Турли мутащасислар, тадбиркорлар, ижодкорлар ыз мехнат фаолиятида компъютерлардан кенг фодаланмо=далар компъютер ёрдамида ажойиб мыжизалар яратилаётгани щам сир былмай =олди. Келажакни унингсиз тасаввур =илиш мумкун эмаслиги шу кунда барчага аёндир. Бугун кампъютерда щисоблаш, ёзиш, ырганиш, гапириш, са=лаш, чизиш, =айта ишлаш, муси=а ёзиш, ахборотни олиш ва бирор манзилга юбориш тахрирлаш, макетлар тайёрлаш, аудио ва видео маълумот яратиш мумкин.
Унин имкониятлари кундан кунга кыпаймо=да, шунинг учун у ишда, ы=ишда, уйда ва щатто дам олишда инсоннинг энг ишончли дыстига айланди.
Информатцион технология технология сызи грекча дан таржима =илинганда санъат, махорат, кыникма каби маъноларни англатади. Жараён деганда эса =ыйилган ма=садга етишиш борасидаги барча харакатлар мажмуаси тушинилади. Жараён инсан танлаган стратегия билан белгиланиши ва усуллар мажмуаси ёрдамида амалга ошириши даркор. Информатцион технология обекти жараён ёки ходисалар щолати ща=идаги маълуматларни информатцион мащсулотни бир кыринишдан иккинчи кыринишга, сифат жихатдан мутло= янги кыринишга келтирувчи, маълумотларни тыплаш, =айта ишлаш ва узатишнинг 6 асосий ва усуллари мажмуасидан фойдаланиш жараёнидир. Моддий ишлаб чи=ариш технологиясининг ма=сади инсон ёки тизим эхтиёжларини =ондирувчи мащсулот чи=аришдан иборат былса, информатцион технологиянинг ма=сади-тащлил =илиш, бирор бир хулосага келиш ва =арор =абул =улиш учун зарур былган маълумотларни амалга ошириш учун дастгохлар, асбоб-ускуналар ва шу каби техник воситалар ёрдамида амалга оширилгани каби техник воситалар ёрдамида амалга оширилгани каби информатцион тизимларда щам щудди шундай техник воситалар мавжуд. Уларга компъютерлар, тармо= воситалари ва ало=а каналлари программа ва математик таъминотлар киради. Информатцион технология ызи учун асосий былган информацион тизимлар билан бевосита бо\ли=дир. Чунки информацион технология информацион тизимларда мавжуд былган маълумотлар устида бажариладиган турли хил мураккабликдаги операциялар бажаришдан иборат былган тартиблаштирилган жараёндир.
Янги информацион технологиялар жамият информацион ресурусларидан о=илона фойдаланишнинг энг мущим усулларидан бири былиб, щозирги ва=итга =адар у бир неча эвалюцион бос=ичларни босиб ытди. Бу бос=ичларнинг алмашинуви аксари илмий техникавий прогреснинг ривожланиш, маълумотларнинг =айта ишлашнинг янги техник воситалари пайдо былиши билан белгиланади. Ривожланган жамиятда ахборотни =айта ишлашнинг асосий техник воситаси сифатида шахсий компъютерлар иштирок этади. Бу маълумотларни йи\иш, =айта ишлаш жараёнларига ва фойдаланиш усулларига сезиларли таъсир кырсатади. Информацион доирага шахсий компъютерларни жорий =илиниши, телекомуникацион ало=а воситаларини =ылланиши информацион информационтехнологияни ривожланишида янги бос=ичбелгилаб берди. Натижада «янги» ва «замонавий» каби синонимлар щосил былди. Янги сифатли бу технологиянинг эвалюцион эмас, новаторлик характерини ифодалайди. Унинг тадби= этилиши, шунинг учун щам янгиликни яратди. Бу муассаса ва корхоналар фаолияти мазмунини сезгиларни ызгартиради. Янги информацион технология тушунчасига камуникацион технология щам =ышилади, чунки бу технология маълумотларни турли радио, телефон, космик ало=а каналлари ёрдамида узатишни таъминлайди. Информацион технологияни ривожланиши ты\рисида бир неча ну=таи назар мавжуд. Уларнинг щар бири учун асосий мезонлар шахсий компъютернинг пайдо былишива маълумотларнинг тармо=ланган =айта ишлаш услубини кашф этилиши. Бу эса информацион технология тара==иётида янги бос=ич бошланганини англатаби. Хозирги кунда мутащасислар, гурухлар йирик ишлаб чи=ариш корхоналари ва муассасаларнингфаолияти кып жихатдан уларнинг =ай даражада зарурий маълумот билан тыла таминланганлигига, щамда ушбу маълумотлардан =ай даражада самарали фойдалана олаётганликларига бо\ли= былиб =олмо=да. Бундан таш=ари интернетнинг кириб келиши ва унинг ызига хос йыли фан цивилизациясининг юксак чы==иларидан биридир. Шу кунгача келиб бирор бир маълумотни олиш, янгилик билан танишишда турли щил ахборот воситалари ор=али (узо= ва=итлар давомида) фойдаланар эдик. Энди былса, маълум да=и=алар ичида ызининг истаганча маълумотга эга былишинггиз мумкин. Бундан таш=ари интернет щизматидан фойдаланиш ор=али чет эл билан ало=а =илишингиз, конференцияларда =атнашиб (шу ернинг ызида) илмий салохиятингизни оширишингиз мумкин.
Интернет 20 – асирнинг энг буюк кашфиётларидан бири щисобланади. Ушбу кашфиёт туфайли бутун жахон быйлаб ёйилиб кетган юз милионлаб компъютерларни ягона инфармацион мущитда бириктириш миконияти ту\илди.
Фойдаланувчи ну=таий назардан тащлил =иладиган былсак интернет бирнчи навбатда тармо= жищозларига ызаро маълумотлар алмашиш виртуал муло=от =илиш имконини яратиб берувчи инфармацион магистрал вазифасини ытайди. Иккинчидан эса унда мавжуд былган маълумотлар базази мажмуаси дунё билимлар омборини ташкил этади. Ундан таш=ари интернет бугунги кунда дунё бозорини ырганишда маркетинг ишларини ташкил этишда замонавий бизнеснинг энг мухум воситалридан бирига айланиб бормо=да. Интернет ва унга бо\ланишнинг умумий шакли келтирилган. Унга асосан интернетга бо\ланиш ва ундан фойдаланишнинг асосий техник воситасини шахсий компъютерлар ташкил этади. Унинг имкониятларини кенггайтириш учун унга микрафон, видео камера, овоз чи=аргич, ва бш=а =ышгимча =урилмалар уланиши мумкин. Интернет хизмати интернет правайдрлари ёрдамида ало=а каналлари ор=али амалга оширилади. Ало=а каналлари сифатида телфон тармо\и, кабелли каналлар, радио ва космос ало=а тизимларидан фойдаланиш мумкин. Интернет тармо\ининг асосий ячейкалари бу шахсий копъютерлар ва уларни ызаро бо\ловчи локал тармо=ларидир. Интертен алощида компъютерлар ыртасида ало=а ырнатибгина =олмай, балки компъютерлар гурухини ызаро бирлаштириш имконини хам беради. Агар бирон бир махалий тармо= бевосита интернетга уланган былса, у щолда маскур тармо=нинг щар бир ишчи станцияси интернетга уланиш мумкин. Шунигдек. Интернт га муста=ил равишда уланган компъютерлар хам мавжуд. Уларни хост компъютерлар (host-рахбар) деб аталади. Тармо==а уланган щар бир компъютер ыз адресига эга ва унинг ёрдамида жахоннинг исталган ну=тасидаги исталган мижосзини топа олиши мумкин. Интернет ыз-ызини шакллантирувчи ва бош=арувчи мураккаб тизим былиб, асосан 3- таркибий =исмдан ташкил топгандир.
-техинк
-программавий
-инфармацион
Интернетнинг техник таркибий =исми хар-хил турдаги ва типдаги компъютерлар, ало=а каналлари (телфон, спудник, шиша толали ва бош=алар турдаги тармо= каналлари) хамда тармо= техник воситалари мажмуидан ташкил топгандир. Интернетнинг ушбу техник воситаларининг барчаси доимий ва ва=тинчалик асосда фаолият кырсатилиши мумкин улардан ихтиёрий бирининг ва=тинчалик ишдан чи=иши интернет тармо\ининг умумий фаолиятига асло тасир этмайди. Интернетнинг программавий таъминоти тармо==а уланган щар хил компъютерлар ва тармо= воситаларини ягона стандарт асосида (ягона тилда) муло=ат =илиш, маълумотларни ихтиёрий ало=а канали ёрдамида узатиш даражасида =айта ишлаш, ахборотларни =идириб топиш ва =айта са=лаш, щаммда тармо=да информацион щавсизликни таъминлаш каби мущим вазифаларни амалга оширувчи программалар мажмуидан иборат. Интернетнинг информацион таркибий =исми интернет тармо\ида мавжуд былган турли электрон хужжат, график, расм, аудио ёзув, видео тасвир ва хокозо кыриишдаги ахборотлар мажмуасидан ташкил топгандир. Ушбу таркибий =исмнинг мущимхусусиятларидан бири, у бутун тармо= быйлаб та=симланиши мумкин. Масалан, шахсий компъютеримизда ы=иётган электрон дарслигингизнинг матни бир манбадан, расмлари ва товуши иккинчи манбадан, видео тасвири ва изощлари эса учунчи манбадан йи\илиши мумкин. Шундай =илиб, тармо=даги электрон хужжатни ызаро мослашувчан гипербо\ланишлар ор=али бир неча манбалар мажмуаси кыринишда ташкил этиш мумкин экан. Натижада милионлаб ызаро бо\ланган электрон хужжатлар мажмуасидан ташкил топган информацион мухит щосил былади.
Интернет аввалом бор унинг фойдаланувчиларга информацион щизмат кырсатиш учуняратилгандир. Умуман олганда интернет щизмати турлари нищоятда кып ва хилма хил былиб янги хизмат тирлари кун сайн пайдо былиб, баъзилари йы=олмо=да. Уларни =уйидаги гурухларга ажратиш мумкин:
- WWW электрон сахифо хизмати.
- Электрон почта хизмати
- Телеконференция (usenet)
- Файилларни узатиш(FTP)
- Домен исмли системалар хизмати(DNS)
- Telnet хизмати
- IRC хизмати ёки Chat конференция
- Маълумотларни излаш хизмати.
Интернетда =идирувчи системалари интернетда маълумотларни топишнинг =улай усуллари мавжуд. Бу вазифани =идирув системалари бажаради. Бу =идирув системалари маълумотлар каталогига ва махсус =идириш системасига эга. Улар ёрдамида маълумотни тезда тапиш мумкин. =уйида оммабоп =идирув системалар рыйхатини келтирамиз:
YAHOO http:// WWW. /
Тани=ли ва фойдаланишга =улай =идирув системаси шунинг учун фойдаланувчилари кыпчиликни ташкил этади.
YAHOO http://www. ./
Энг оммавий сервер. жуда бой, турли хил мавзудаги танланган иловаларни ыз ичига олади.
Open Text http:// www. open /
www хужжатлардан =идирув олиб боради.
Lycos http:// www. lycos.com/
1994 йилнинг охиридан ишлаётган =идирув системаси. Энг кекса оммавий =идирув системаларидан бири былиб, кенг фойдаланувчилар доирасига ега.
Россия оммавий =идирув системалари
Rambler http:// www/*****
Россия энг катта =идирув системаси. 10500 Россия серверида =идирув олиб боради.
Yandex http:// www. *****/
9000 та Россия серверини ыз ичига алган =идирув системаси.
Tela http:// www. tela. *****/
1000 та Россия серверини =амрав олган DUX компаниясининг =идирув системаси.
Щозирги кунда интернетда ишлашни осонлаштирувчи ынлаб провайдерлар мавжуд. Бу провайдерлардан энг машхури «Рамблер-Пров» провайдеридир. Бу провайдердан фойдаланиш учун « Rambler» провайдерига кириб, ызингизга керакли сайт ёки маълумот номини ёзишингиз бас, бир неча сония ичида сизни =изи=тирувчи масала быйича интернетда нечта сайт борлигини, бу сайтларда =анча хужжатини са=лашини ани=лаб оласиз. Бу провайдерда маълумотларни уч хил усулда саралаш мумкин. Хусусан сайтлар быйича, сахифалр быйича ва маълумотни киритиш ва=ти быйича саралаш амалга оширилади. Бунинг учун сортировка белгиси остидан «сайты», «страницы» ёки «по дате» сызларидан кераклиси ажратиб олинадияъни сич=он белгиси шу сызлардан биронтаси устига =ыйиб чап тугмачаси босилади. Масалан сайтлар быйича оптика былишини ы=итиш услубиёти ты\рисидаги маълумотлар излайлик. Шунда сайтлар быйича «методика преаодавание оптика» сызларига таалу=ли 1003 та сайт бор еканлиги ани=ланади ва бу сайтларда 2977 та хужжат са=ланаётганини кырсатилади. Худди шундай сахифалар быйича хам ёки маълумотларнинг киритилиш ва=тлари быйича щам топиш мумкин. Бу провайдер интернетда янги иш бошлаётганлар учун жуда =улайдир. Шу йыл билан биз оптика былимини ы=итишга доир бир =анча услубий материалларни олишга муоффа= былдик. Бу маълум отларни ёру\ликнинг ты\ри чизи= быйича тар=алиши, ёру\ликнинг =айтиши, ёру\ликнинг тыла ички =айтиши каби ходисаларни тушунтиришда фойдаландик. Бундан таш=ари электромагнит тыл=инлар мавзусига доир щам жуда кып материаллар олишга эришдик интернетдан олинган маълумотлар ва янгиликлар асосида дарслар ытилди. Бунда электромагнит тыл=инларининг умумий щоссалари, тыл=инларни щарактерловчи асосий тушунча ва катталиклар тыл=ин щаракатининг тезлиги, тыл=иннинг синиши, =айтиши мавзуларини ытишда фойдаландик. Электромагнит тыл=инлар мавзусини ытишда максвелл назариясига кыра, электромагнит тыл=инларининг тезлиги ёру\лик тезлигига тенг былиши керак. Ёру\лик тезлигини билиш нафа=ат физика учун, балки бутун табиатшунослик учун мущим ащамиятга ега. Тыл=инларнинг тыси=лардан =айтиши уларнинг табиатига бо\ли= былмаган умумий щусусиятидир. =урилмалар ёрдамида тыл=инларнинг =айтиши =онунларини ырганиш мумкин былган. Бунинг учун иккита янги тушунча – тушиш ва =айтиш бурчаги тушунчаларини киритамиз ва шу билан бир =атордаинтернетдан олинган маълумотлар щам ы=увчиларга етказилди. Тыл=ин узунликлари агар 400-800 км гача былса, уни кыз билан кыриш мумкинлигини ва бу нурлар щар бири ыз рангига ега былишини айтиб ытилди. Катта тыл=ин узунликдаги нурларни (инфра=изил) исси=лик нурланиши деб =абул =иламиз. Бу материаллардан фойдаланиш билан бир =аторда ы=увчиларни дарсга =изи=ишини оширишга эришдик. Олинган маълумотлар ы=увчилар билан биргаликда тащлил =илинди. Бундан таш=ари интернетдан фойдаланиш, интернет щизмати ва провайдерлари ты\рисида щам маълумотлар берилди. Ы=увчиларни =изи=ишларига оид маълумотлар олиш мумкинлиги айтиб ытилди.(инфра=изл) исси=лик нурланиши деб =арашимиз мумкин. Бу материаллардан фойдаланиш билан биргаликда ы=увчиларни дарсга =изи=ишини оширдик. Олинган маълумотлар ы=увчилар билан биргаликда тащлил =илинди. Бундан таш=ари интернетдан фойдаланиш ва интернет провайдерлари ты\рисида щам маълумотлар берилди. Ы=увчиларни жалб =илишга оид маълумотлар олишга эришдик
Адабиётлар
1. Рахмон=улов С IBM PS компъютерида ишлаш Т. 1998.
2. Рахмон=улов С, З «Витуал кутубхона» Т.2000.
3. , Рахмон=улова С. «Интернет ва ундан фойдаланиш усули».
4. физика, математика ва информатика журнали.
5-маъруза
Ривожланган давлатларда =ылланиладиган педагогик технологиялар
Педагогик технология дастлаб А+Шда машхур олим ва педагоглар Б. Блум, Д. Кражвол, Н. Гронхунд, Дж. Кералл, Дж. Блок, Л. Андерсон, , ва бош=алар томонидан ишлаб чи=илди ва ривожлантирилди. Таклиф =илинган янги педагогик технология педагогик жараённи натьижаси кафолатланган «ишлаб чи=ариш» жараёнига айлантиришни ма=сад =илиб олган былиб, 70 йиллари деярли бутун ривожланган давлатларга тар=ала бошлади. Таклиф этилган янги метод «изчил ёндашиш» (системный подход) ва фанларни математиклаштириш ор=али амалга оширилиши мумкинлиги кырсатиб берилди.
Янги педагогик технологияларнинг методлари ичида «мия хужуми» усули хозирги кунгача барча педагоглар ва ихтирочилар томонидан кенг =ылланилиб келмо=да. Мия хужуми-маълум муаммони хал =илиш учун турли-туман \ояларни умумлаштириш ва ривожлантириш усулидир. Маълумки ижодий тафаккур =илишнинг жиддий тыси=ларидан бири кыпинча берилаётган \ояни тан=ид =илиш ва \ояни беришда хадиксираш хисобланади. Мана шу тыси=ни бартараф этиш ма=садида Америка психологи ер юзида кенг тар=алган «мия хужуми» усули (Brain storming) ни ишлаб чи=ди. Бу усулнинг мохияти шундаки унда щар =андай тан=ид таъ=и=ланади. Таклиф =илинаётган щар =андай фикрлар ва \оялар албатта эътиборга олинади. Бирор муаллиф томонидан берилган \оя иккинчи бир киши томонидан ривожлантирилади. Унинг барча ижобий ва салбий жищатлари, келиб чи=иши ва кутилаётган ёки олиниши мумкин былган натижалар тахмин =илиб кырилади. Бу усулда иш юритиш \арб олимлари «мия хужуми» самарали усул эканлигини тан олишига олиб келди. Хатто хазил =илиб берилган ёки ноты\рилиги ани= деб хисобланган \оялар хам, тахмин этилганда ажойиб натижалар учун замин была олиши кузатилди. Бундай «ноты\ри» ва «хазил» \оялар ыз навбатида реал ва =имматли назария ва кашфиётлар, амалий =ылланишлар яратилишига олиб келиди.
фикрича тад=и=отчиларни икки гурухга ажратиш мумкин экан. Бир гурух кишиларда \ояларни яратиш, илгари суриш ва топа билиш =обилиятлари ривожланган былса, бош=а бирларида шу \ояларни тахлил =илиш учун =обилиятлари ю=ори былиши ани=ланди. Бундай кишиларнинг биргаликда иш олиб боришлари бир-бирларига хала=ит бериши мумкин. Шунинг учун Осборн бундай «\оячи» ихтирочиларни икки гурухга «фантазёрлар» ва «тан=ид =илувчилар»га ажратишни таклиф этди.
«Мия хужуми» усули иштирокчилари вазифасига яъни «фантазёрлар» га фа=ат \ояларни бериш киради. Холат барча \ояларни эркин беришга мылжалланган былиши керак. Бунда тан=ид =илишгина эмас, балки щар хил =или= =илиш, =и=ирлаб кулиш ва шу кабилар хам =атиян ман =илинади. «Фантазёрлар» гурухи 5-10 кишидан иборат былиб, маълумоти, мутахассислиги турлича былган кишилардан ташкил топгандир. Улар =ис=а ва=т давомида (5 мин-60 мин) бир нечта, хаттоки ынлаб фикрларни бера олишлари керак. Янги фикрлар бериш билан бирга, берилган фикрларга ызгартириш киритиш щам ахамиятга эгадир. Берилган барча \оялар ва таклифлар инобатга олиниши шарт. «Мия хужуми» усули натижалари кып холларда гурух бошли\ига бо\ли=. Шу йыл ор=али йи\илган \оялар экспертлар гурухига берилади. Улар биринчи навбатда амалга ошириш мумкин ва мумкин былмаганларига ажратишади, сынгра энг яхши деб щисобланганларини ажратиб оладилар. Шу билан бирга щар бир \ояни синчиклаб текшириб «рационал ма\из»ни топишга щаракат =илишади.
«Мия хужуми» усулини =уйидаги асосий =оидаларга амал =илган щолда олиб борадилар:
1. Муаммони ани= кырсатиш;
2. Алохида мия хужуми олиб бориш (бунда щар бир киши ыз \оясини ёзиб боради);
3. Гурухда (групповой) мия хужумини олиб бориш:
- берилаётган барча \ояларни ёзиб бориш ;
- фикрларни навбати билан баён этиш;
- берилаётган \ояларни тан=ид =илмаслик;
- щар бир \ояни мухокама =илиш;
- ызгалар \ояларига =уло= солиш, эътибор бериш;
- \ояларни ижобий =абул =илиш.
4. Щар бир \ояни ижобий тахлил =илиш
- ани=лаб олиш ва яхши тушуниш учун;
- бирлаштириш ва асосийсини ажратиш.
Педагогикада бу усулни ривожлантириш, таълимини самарасини, ы=увчиларнинг муаммога =изи=ишларини ортишини таъминлайди.
Синектика
«Мия хужуми» усулини ривожлантириб ва такомиллаштириб, Америка олими «синектика»ни таклиф этди. Гордон фикрига кыра «синектика» гурухи аъзолари 5-7 кишидан иборат былиши мумкин. Бу кишилар турли касб эгалари ёки турли фанлар вакиллари, турли ёшдаги ва махорати щам турлича былган кишилардан тузилади. Синектиканинг асосида мия хужуми ётади, фа=ат у доимий гурухлар томонидан ытказилади, чунки ушбу гурухлар махсус усулларни ызлаштирган ва тажриба орттирган щолда тасодифий йи\илган одамлардан унумлиро= ишлайдилар.
Ихтирочилик вазифаларини хал этиш, нотаниш нарсани таниш нарсага, одатдаги нарсани одатдан таш=ари нарсага айлантиришга асосланади, яъни мазкур муаммо юзасидан янги ну=таи назар излага щолда психологик инерцияни камайтиришдир. Нотаниш нарсани танишга айлантириш-бу муаммони ырганиш ва унга кыникишдир. +арама-=арши жараён, яъни одатий нарсани одатдан таш=ари нарсага айлантириш =уйидаги тыртта ыхшашликлар ёрдамида амалга оширилади.
Ты\ри ыхшашлик (аналогия)да вазифани бажариш учун ыхшаш объектлар, вазиятлар, техника, педагогик, психологик ва жонли табият принциплари ишлатиди. +адимдан одамлар кыприк =уриш учун дарё тубига ырнатиладиган тиргакдан фойдаланишган. Агар дарё жуда чу=ур былса ёки кыприкни жарлик устидан олиб ытишга ты\ри келса нима =илиш керак? Ихтирочилар ушбу муаммо устида жуда кып мехнат =илдилар. Кунлардан бир кун инглиз инженери Самуэль Броун Твид дарёси устида =урилаётган кыприк лойихаси устида ишлаётиб бо\ томонга чи=ади ва у ерда даражларга тортилган ыргимчак уясини кыриб =олади. Ушбу манзара уни осма кыприклар =уриш \оясига олиб келади. Хозирги кунда кыприк =ыришнинг бундай усули нихоятда кенг тар=алган.
Шахсий ыхшашлик (аналогия). Бунда ихтирочи ызини =андайдир муаммоли вазиятнинг бир =исми, ырганилаётган объект ёки унинг бир =исми, масалан, машина =исмлари, механизмнинг харакатланувчи =исми билан тенглаштириш, бир хил деб хисоблашдир. Бунда вазифани ечаётган киши ырганилаётган предмет ичига кириб боради ва уни ани=лашга, кыз олдига келтиришга, тушунишга хис =илишга харакат =илади. Айтайлик у ызини турбина парраги, соат тебрангичи ёки поезд ытаётган кыприкнинг темир конструкцияси вазифасини бажараётгандай хис =илиши керак былади.
Консерва идишини очиш йылларини излашда, масалан, у ызини идиш ичида беркитилган холатда кыз олдига келтириши мумкин.
Рамзий ыхшашлик (аналогия). Бу умумлаштирилган ва мавхум ыхшашликдир. Бу ерда кыпро= шоирлик =иёфаси, киноя ва солиштириш, яъни маълум бир жисм ёки жараён хусусиятлари билан тенглаштириш учун ишлатилади. Ушбу ыхшашлик одатда техник жихатдан ноани= щолатда намоён былади.
Хаёлий ыхшашлик (аналогия). Бу ыхшашлик муаммоларини хаёлан ечишга имкон беради, яъни «эртакдаги каби» мумкин былмаган \айри табиий жараёнлар (масалан, ерни тортишиш кучини ычириб =ыйиш, ёру\лик тезлигини ызгартириш) ёки \аройиб мавжудодлар (жин, шайтон, дев) ни хохлаган иш моделига айлантириш ва щоказо.
Хаёлпарастлик (фантазия) барча ижодий йыналишларда мухим ахамиятга эга, шунингдек техник сощаларда щам. Шунинг учун унинг ривожланишига хисса =ышаётган эртаклар, илмий хаёлий адабиётлар рационализаторлар, айни=са бошловчи рационализаторлар учун ёрдам воситасини ыташи мумкин.
Жуда кып давлатларнинг педагоглари томонидан педагогик технологияларнинг =ылланилиши, ы=увчиларнинг ызлаштиришларини кескин кытарилишига олиб келди. Кореяда педагогик технологияларнинг =ылланилиши натижасида 50 минг ы=увчидан 15% ырнига 75% и яхши ызлаштиришга эриша бошлагани кузатилди. Бу усул =ылланилганида ыртача ы=ийдиган ы=увчилар щам яхши («сифатли») ызлаштирувчилар =аторига =ышила бошлагани кузатилди.
/арбда кенг тар=алган технологиялардан бири Б. Блумнинг «таксономия» деб аталувчи усулидир. Бу усул объектлар, во=еалар, ходисаларнинг табиий бо\ланишлари (ызаро таъсири)ни щисобга олиб классларга ажратиш ва системалаштиришни англатади.
Адабиётлар:
1. «Новая педагогическая технология» Т. 2002, 118 стр.
2. Osborn A. F. “Brainstorming...” N. Y. 1979.
3. Gordon V. D. “The sinektics and brainstorming” N. Y.
4. Парпиев +. «Хорижда олий таълим» А. 20с.


