Тема: Сыфат

Тема: Сыфат

Дерсни мураты: окъуучуланы сыфатны юсюнден билимлерин ёсдюрюу; сыфатла бла хайырланыргъа юйретиу.

Дерcде керекли затла: сыфатны юсюнден таблица, карточкала, суратла, малкъар халкъны эрттегили затларындан къуралгъан кермюч.

Дерсни барыуу:

I. Юй ишни тинтиу:

Тюшюмде да айтама сезлеринги,

Акъ къарлагъа ушаш бийик тилибиз.

Тереги, кырдыгы болдунг жеринги,

Аналаны еню кибик тилибиз.

Къулийланы Къ.

1) Сабийле, бу тизгинлени ким жазгъанды?

2) Сиз Къулийланы Къайсынны юсюнден не зат билесиз?

3) Бу назмуда поэт окъуучуну не затха чакъырады?

4) Адам кесини ана тилин нек сюерге керекди?

5) Малкъар тил тюрк тиллени къайсы къауумуна киреди?

6)Малкъар тилни баш белюмлерин айтыгъыз?

7)Морфология белюмюнде не зат окъулады?

8)Тилни кесеклерин айтыгъыз.

Энди энчи ишлеригизге къарайыкъ.

1-чи группагъа юйде атны юсюнден билгенигизге план салыргъа эмда ол планны 1 пунктун ачыкъларгъа берилген эди.

2-чи группа атны къайтарыргъа берилген соруула бла ишлени толтурургъа керек эди.

3-чю группа берилген сезлени морфология жаны бла айырыргъа керек эди.

Энчи иш: атны юсюнден билдириу этерге.

II. Сезлюк жаздырма.

Сын таш, жаз башы, Бекболат, Таусолтан, къаштюй, кекташ, ташкемюр, Бештау ( Пятигорск, Лермонтовну юсюнден айтыргъа, Къулийланы Къ. Лермонтовха сюймеклигин ачыкъларгъа), бел бау, къол жаулукъ, къол аяз.( жорукъну къайтарыргъа: эки тамырлы сез бир энчи атны къурасала, басым экинчи сёзге тюшсе, бирге жазылады; басымлары сакълана эсе уа, ала башха-башха жазыладыла)

III. 3.Карточкала бла ишлеу( 3-чю группа –къарыусуз билимери болгъан сабийле)

1-чи карточка.

Бир тамырлы сёзлени энчи жазаргъа

Тау, суулу, адам, мал, мен, сен, адамлыкъ, суулукъ, тауча, манга, санга, сууча, малчы, суусап, малчылыкъ.

2-чи карточка.

Бу сёзлени бёлюмлеге бёлюгюз, басымларын белгилегиз.

Терезе, суулукъ, Омар, сюеди, союм, акъыллы, тёппе, кетди.

3-чю карточка.

Айтымны синтаксис тинтиу этерге:

Малкъар тил тюрк тиллени къыпчакъ къауумуна киреди.

4-чю карточка.

Берилген сёзледен хапарчыкъ къураргъа:

Жай, каникулла, чууакъ, кюн, ойнайбыз, игиди, ариу, тюрлю-тюрлю, гюлле. тенгле, барабыз, къууанчлы.

IV. Жангы дерсни ангылатыу.

Устаз: Сабийле, элбер деп неге айтадыла?

Берилген элберледе нени юсюнден айтылады?

Къара бауда акъ къозула.

Жол жанында жаулу къайиш.

Юй башында ала кийиз.

1)Къаллай? Нелляй? Къайсы? деген соруулагъа жууап этген сезлени табыгъыз.

2) Ала айтымда нени къуллугъун толтурадыла?

3) Тилни къайсы кесегидиле?

4) Сыфатлагъан сезлерини аллындамы огъесе ызынданмы жюрюйдюле?

5) Сыфат деп неге айтадыла? ( окъучула кеслери оюм этселе тюз болур).

V. Дерсликде сыфатны юсюнден жорукъну окъургъа.

VI. Текст бла ишлеу.

Ар…у жазгъы эрт…нлик. Къыз…у кюн жарыкъ ти…ди. Кём-кёк кёк…е же…ил акъ туманчыкъ ж…зеди. Биз, би…ик, терен кырдыкны ичинде сю…лип, узакъ…а къарайбыз. Арлакъ…а таза кёлню керебиз. Къатыбызда сабан…ан ки…ик бап…ушла кетюрюлдюле. Ала къамишли кел таба учдула.

1) текстге ат атаргъа;

2) текст къаллай стильде жазылгъанды?

3) андан сора къаллай стилле бардыла?

4) керекли харфларын сала жазаргъа.

5) текстде сыфатланы табаргъа. Алагъа соруула салыргъа.

6) сыфатла къайсы сезлени ышанларын ачыкълайдыла?

7) ариу деген сезге синоним табыгъыз.

8) С +

9) ыфатла тилде неге керекдиле? ( сыфатла суратлау мадарладыла, бегирек ала бла жазыучула эм поэтле хайырланадыла)

VII. Устаз къурагъан кермючде ( эрттегили затла) затлагъа сыфатла къошуп жазаргъа.

VIII. Берилген суратха кере хапарчыкъ къураргъа. Хапарда сыфатла бла хайырланыргъа.

1. Сайлама жаздырма. (сыфатланы айырып жазаргъа, къалай къуралгъанларын айтыргъа).

a) Асыллы киши аз селешир, кеп тынъылар.

b) Ахшы адам сезюн бир айтыр, аман адам минг айтыр.

c) Насыплы адам намыслы болур.

d) Батыр абам бир елюр, къоркъакъ адам минг ёлюр.

e) Сабыр тюбю сары алтын.

Бу нарт сезледе антонимлени табыгъыз.

Антоним деп не затха айтадыла?

Ахшы адам деген сез тутушну болушлада тюрлендиригиз.

Б. б. – ахшы адам;

И. б. – ахшы адамны;

Б. б. – ахшы адамла;

Т. б. – ахшы адам;

О. б. – ахшы адамда;

Б. б – ахшы адамдан.

ü Оюм: ат бла бирге келсе, сыфат не болушлада, не бетледе тюрленмейди.

Ахшы деген сёзню болушлада тюрлендиригиз, кеплюк санны жалгъауун къошугъуз ( ахшы + ла ), иелик жалгъауну къошугъуз ( ахшы + сы ).

ü Оюм: бу заманда сыфат атны магъанасында жюрюйдю.

2. Берилген сез тутУшладан хапарчыкъ къураргъа:

Алим сабийни къутхарды.

Къышхы эрттенлик, жукъа буз, сиркиу сабий, уллу къычырыкъ, айырма окъуучу.

3. Дерслик бла ишлеу.

Жорукъну окъургъа. 98-чи ишни толтурургъа ( сыфатланы табып, соруула салыргъа, тюплерин ызларгъа ).

XII. Дерсни бегитиу:

a) сыфат деп неге айтадыла?

b) cыфатла къаллай соруулагъа жууап этедиле?

c) айтымда нени къуллугъун толтурадыла?

d) сыфатны грамматика ышанлары.

XIII. Юй иш:

Жорукъну келден билирге, 99-чу ишни толтурургъа.

XIV. Дерсни итогу.