7-ДЖИ СЫНЫФ
УМУМИЙЛЕШТИРИДЖИ ДЕРС
МЕВЗУ: «Йигирминджи асыр дженктен эвель ве дженктен сонъ девир къырымтатар эдебияты»
МАКЪСАТ: 1) Мевзу боюнджа талебелерннъ бильгилерини тешкерюв ве баалав;
2) Мустакъиль фикир юрютювни инкишаф этюв;
3) Талебелернинъ иджадий ве мантыкъий къабилиетлерини инкишаф этюв;
4) Эдебиятымызгъа севги ашламакъ ве талебелернинъ лугъат байлыкъларыны
арттырмакъ.
ДОНАТМАЛАР: Языджы ве шаирлернинъ портретлери, эсерлер джедвели, «Шифрленген сёз»
таблосы, ракъамлы табло, индивидуаль карточкалар.
ДЕРСНИНЪ КЕТИШАТЫ:
I. Тешкилий къысым.
Оджанынъ сёзю:
- Селям алейкум балалар! Эки ай девамында биз сизлернен «Йигирминджи асыр дженкткн эвель ве дженктен сонъ къырымтатар эдебияты» мевзусыны кечтик, огрендик. Бугунь исе, алгъан бильгилеринъизге къыймет кесмеге вакъыт кельди. Дерсимиз оюн шекилинде кечеджек, оюнымызгъа жюри азалары къыймет кеседжеклер Оюнымыз III турдан ибарет. Эр бир турнынъ озь вазифеси бар.
II. Умумий къысым
I тур. Биринджи турда, кечкен мевзумызнен багълы 20 умумий суальге джевап бермеге керек. Суаллер тест шекилинде берилелер, яни эр бир суальге учь вариант джевабы теклиф этиле. Талебелер ракъамлы карточкалар вастасынен догъру джевабыны сайлап, косьтерелер.
I ТУР
Умумий суаллер
1. Неге биз къафие деймиз?
1) адисе ве предметлернинъ тасавур эткен сёзлер
2) аэнкдаш сёзлер
3) кочьме манада къулланылгъан сёзлер
2. Ы. Къадыр не ерде догъулды?
1) Тувакъ коюнде
2) Ускут коюнде
3) Алушта шеэринде
3. Ш. Алядин къайсы бир шиирнинъ муэллифи ола?
1) «Ана»
2) «Анам»
3) «Чёльде яз акъшамы»
4. «Отьмекнинъ къадири» эсерининъ баш къараманынынъ ады?
1) Мемет
2) Абибулла
3) Петро
5. «Къумру къанат керди» икяесинде къайсы девирде олып кечкен
вакъиалар тасвирлене?
1) земаневий вакъыт
2) ачлыкъ йыллары
3) дженк йыллары
6. насыл икяе язды?
1) «Унутмайджакъ»
2) «Къумру къанат керди»
3) «Далгъа»
7. Метафора дегени не?
1) сёзлернинъ догъру манасыны анълатмакъ ичюн
2)джанлы предметлернинъ хасиетлерини джансыз предметлерге
кечирюв ичюн
3) сёзлернинъ кочьме манасыны анълатмакъ ичюн
8. Къырымтатар халкъынынъ белли шаири Э. Шемьи-заде къайда
ве насыл къорантада дюньягъа кельди?
1) Кезлев ш. оджа къорантасында
2) Акъмесджит ш. эким къорантасында
3) Алушта ш. языджы къорантасында
9. Насыл эсерге басня дейлер?
1) фантастик икяелерге
2) къыскъа, кинаели, терен маналы икяелер
3) узун ве маналары толу олмагъан икяелер
10. Дж Аметовнынъ эсерлеринде энъ муим ерни ким ала?
1) къадынлар
2) къартлар
3) балалар
11. Черкез Али башлангъыч мектепни битирген сонъ къайда
окъуды?
1) Гъавр коюнде еди йыллыкъ мектепте
2) Ялтада еди йыллыкъ мектепте
3) Кезлевде орта мектепте
12. Э. Къадырнынъ балалыгъы насыл шараитте кечти?
1) гурь ве сербест
2) агъыр
3) бахтлы
13. къайсы койде дюньягъа кельди?
1) Джанкой районынынъ Къамаджы коюнде
2) Къарасувбазар р-ны Копюрли коюнде
3) Багъчасарай р-ны Махульдюр коюнде
14. Дж. Аметов насыл эсерни язды?
1) «Бабанынъ васиети»
2) «Узюльген йипнинъ багъланувы»
3) «Сербест динълейиджи»
15. Э. Алимов ким эди?
1) оджа
2) языджы ве рессам
3) маарифчи
16. Джанландырув бедий эсерде не макъсатнен къуллана?
1) предметлернинъ тюсюни косьтермек ичюн
2) джанлы предметлернинъ хасиетлерини джансыз
предметлерге кечирюв ичюн
3) предметлернинъ ерлешкен ерини косьтерюв ичюн
17. Э. Шемьи-заде насыл журналнынъ муаррири эди?
1) «Йылдыз»
2) «Козьайдын»
3) «Алем-и-субьян»
18. Ш. Алядиннинъ биринджи эсерининъ серлевасы?
1) «Теселли»
2) «Танъ бульбули»
3) «Чокърачыкълар»
19. Черкез Али «Пахыл къаргъа ве бульбуль» баснясында,
инсанларнынъ насыл чизгилерини мыскъыллай?
1) ишкирликни
2) пахыллыкъны ве кунджюликни
3) алидженаплыкъны
20. Ш. Алядиннинъ «Узюльген йипнинъ багъланувы» эсерининъ
баш къараманы ким?
1) Чауш огълу Зеверджед
2) Чауш огълу Асан
3) Чауш огълу Мустафа
II тур. Энди экинджи тургъа кечемиз. Тахтада зсерлер джедвели, категорияларгъа болюнип, ерлешкен. Сиз невбетнен, истеген категорияны сайлап аласынъыз, ве еди суальге джевап беремек керексинъиз. Догъру джевап ичюн 1 балл, янълыш джевап ичюн 0 балл къазанасынъыз
II ТУР Категориялар
I.Ы. Къадыр. Шиирлери.
1.Шаир озь аджыныкълы балалыгъына багъышлап насыл шиир яза?
2.Ы. Къадырнынъ насыл шиирлерини билесинъ?
3.Бу сатырлар Ы. Къадырнынъ къайсы шииринден алынгъан?
«Артыкъ урь ве сербест чалышкъан вакъыт,
Эпимиз иш япып корюнген вакъыт…»
4. «Ыргъатнынъ хатиреси» шиири окъуйджыда насыл дуйгъулар
асыл эте?
5. Дёртлюкни девам эт:
«Омрюни бинъ тюрлю болюкке больген,
Эвлятнынъ къайгъысын чеккен де, корьген»
6. «Тувгъан коюм» шииринде шаир озь койдешлерини насыл этип
хатырлай?
7. «Анам» шииринде шаир озь къорантасынынъ аджыныкълы ве агъыр алыны косьтерген сатырлары?
II.Э. Алимов «Къумру къанат керди».
1. «Къумру къанат керди» икяеси кимнинъ адындан тариф этиле?
2. «Къумру къанат керди» икяесинде къайсы девирде олып кечкен
вакъиалар тасвирлене?
3. Икяенинъ баш къараманы, Гулизар, къач яшында?
4. Балаларны не раатсызлай?
5. Ач олгъан балалар не ашайлар?
6. Не ичюн балалар Сеттарны севмейлер?
7. Не ичюн Э. Алимов озь икяесини «Къумру къанат керди» деп
адландырды?
III. «Далгъа».
1. «Далгъа» эсери насыл эсер?
2. «Далгъа» икяесининъ къараманынынъ ады?
3.Муэллиф эсерде денъизни насыл инсаннынъ юзюнен тенъештире?
4. Икяеде денъизнинъ далгъасы къайсы къушнынъ къанатларына
охшагъаны тасвирлене?
5. Бу манзара Ваджибке насыл тесир эте?
6. Эсерде муэллиф джансыз денъизге, джанлы предметлернинъ
хасиетлерини кечирген сёз бирикмелерини мисаль оларакъ кетир.
7. Ваджиб денъиз ялысында къач саат булунды?
IV. Эшреф Шемьи-заде. «Бабанынъ васиети».
1. «Бабанынъ васиети» парчасы къайсы эсерден алынгъан?
2. Бекбав акъайнынъ къач баласы бар эди?
3. Олар насыл диярда яшагъанлар?
4. Озь барлыгъыны Бекбав акъай насыл этип къазангъан?
5. Бекбав акъай яшайышнынъ темелини неде коре?
6.Озь балаларына Бекбав акъай насыл этип яшамагъа васиет эте?
7.Дёртлюкни девам эт:
«Терек сынса - тал къалыр,
Джуйрюк ольсе – нал къалыр…»
V. Ш. Алядин. «Ана», «Узюльген йипнинъ багъланувы».
1. «Узюльген йипнинъ багъланувы» насыл эсерден алынгъан парча?
2. Мустафа агъанынъ огълуна не олгъан?
3. Хайырлы хаберни Мустафа агъагъа ким кетире?
4. Не ичюн Мустафа агъа огълунынъ апансыздан келеяткъанына инана?
5. Вокзалда олар неге огърайлар?
6. Асылында Мустафа агъанынъ мусафири ким эди?
7. «Ана» шииринде муэллифни насыл дуйгъулары ёлгъа чыкъмагъа
меджбур этелер?
VI. Дж. Аметов. «Сербест динълейиджи».
1. Асаннынъ аилеси къач джан?
2.Оларнынъ къорантасы насыл яшай?
3. Не ичюн Асан мектепке бармагъа пек авесленди?
4. Ариф оджа Асангъа не теклиф эте?
5. Мектепке алынмагъан Асан не илян эте?
6. Кимнинъ ярдымынен Асан сербест динълейиджи оларакъ къабул этиле?
7. Дерснинъ кетишатына къошулмагъа акъкъы олмагъан Асан не япа?
VII. Черкез Али «Отьмекнинъ къадири».
1. Анасы Меметни насыл этип осьтюрди?
2. Энди баягъы оськен Меметке, анасы насыл иш буюра?
3. Ун чектирмек ичюн, невбетте тургъан арада дегирменге не олды?
4. Ачлыкъ йылы Меметнинъ аилесинде нелер ола?
5. Шу себептен Мемет не япа?
6. Мемет къач кунь ёлда ола ве къайткъанда къайда кире?
7. «Макътавгъа ким ляйыкъ?» суалине насыл джевап бермек керек?
III тур. I ве II турларнынъ нетиджелерине коре, энъ зияде балл къазангъан учь талебе III тургъа кечелер. Эвельден азырланып кельген талебелер, бу мевзунен багълы, озьлери сечкен шахсий мевзуларынен багълы суаллерине джевап бермек кереклер. Эр бир мевзугъа 9 суаль, ве даа 9 суаль умумий мевзу боюнджа. Эгер талебелер озь суаллерине догъру джевап берселер 2 балл къазаналар, эгер сышыфдашларнынъ мевзусынен багълы олгъан суаллерге джевап берселер 3 балл къазаналар, эгер умумий мевзуда суаллер сечип догъру джевап берселер 1 балл къазаналар, джеваплары янълыш олса 0 балл къазаналар.
III ТУР Шахсий мевзулар
I. Ы. Къадыр
1.Ы. Къадыр кой мектебинде насыл окъуды?
2. Бабасы ольген сонъ, Ы. Къадыр къайда чалышмагъа меджбур олды?
3. Ы. Къадыр Акъмесджиттеки педагогика институтына окъумагъа къачынджы сене кире?
4. 1929 сенеси Ы. Къадырнынъ насыл шиирлер китабы чыкъарылды?
5. Ы. Къадыр озь балалыгъында чеккен хорлукъларыны насыл шиирлерде тасвир эте?
6. 1936 сенеси Ы. Къадырнынъ насыл поэмасы басылды?
7. Ы. Къадырнынъ экинджи шиир джыйынтыгъы къачынджы сене чыкъа?
8. Ы. Къадырнынъ мешур «Къызыл аскер маршы» адлы эсери халкъта насыл белли?
9. Ы. Къадыр не ваъкыт ве не ерде вефат этти?
II. Э. Алимов.
1.Языджы ве рессам Э. Алимов къайда ве не вакъыт дюньягъа кельди?
2.Башлангъыч тасилини Э. Алимов къайда ала?
3.1933 сенеси Э. Алимов къайда окъумагъа кире?
4. сенелери Э. Алимовнынъ насыл эсерлери басыла?
5.Языджылыкътан гъайры Э. Алимов даа ненен огъраша?
6.Э. Алимов академик Самохин адына рессамлар техникумынынъ директоры оларакъ къачынджы сене таин этильди?
7. Э. Алимовнынъ насыл ресимлери газеталар саифелеринде басылып чыкъты?
8.Къайсы бир дешетли вакъиа истидатлы языджы Э. Алимовнынъ макъсат-ниетлерине кедер этти?
9.Э. Алимов къайда ве не вакъыт эляк олды?
III. .
1. къачынджы сенеси дюньягъа кельди?
2. еди йыллыкъ мектебини битирген сонъ тасилини къайда девам этти?
3.Казань университетинде къачынджы йыллары окъуды?
4.Казань университетини битирип, Къырымгъа къайткъан Чонгъарлы ненен огъраша?
5. тасиль ве окъув саасында насыл ишлер япа?
6. Акъмесджитеки 12-джи мектепте ким олып чалышты?
7.Дженк вакътында нене мешгъуль ола?
8. къачынджы сенеси вефат этти?
IV. Э. Шемьи-заде.
1.Э. Шемьи-заденинъ бабасынынъ ады?
2. Э. Шемьи-заденинъ муаррирлиги эсасында балалар ичюн чыкъкъан махсус меджмуанынъ серлевасы?
3.1932 сенеси Э. Шемьи-заде насыл окъув юртуна окъумагъа кире?
4.Э. Шемьи-заде озь биринджи шиирлерини къач яшында язып башлай?
5.Э. Шемьи-заденинъ биринджи рус тилинде басылгъан «Сайлама эсерлери» китабы къачынджы сене чыкъты?
6.Э. Шемьи-заденинъ ады Буюк Совет Энциклопедиясына кирсетильгенде шаир къач яшында эди?
7.Э. Шемьи-заденинъ «Тогъан къая» эсери къачынджы сене басылып чыкъты?
8.Э. Шемьи-заденинъ къайсы эсери халкъ эфсанеси эсасында яратылгъан?
9. «Аслыхан» дестаныны Э. Шемьи-заде кимге багъышлап язды?
V. Ш. Алядин.
1. Башлангъыч тасилини Ш. Алядин къайда алды?
2. Ш. Алядиннинъ ильк шиири «Танъ бульбули» къайда басылды?
3. Ш. Алядиннинъ биринджи шиирлер китабы къачынджы сене нешир этильди?
4.Улу Ватан дженкинде Ш. Адядинге насыл рутбе берильди?
5.Ш. Алядин тарафындан тертип этильген 9-джы сыныфлар ичюн «Эдебият христоматиясы» къачынджы сене чыкъты?
6.Сюргюнлик йыллары 1980-85 сенелери Ш. Алядин насыл журналнынъ муаррири олып чалыша?
7.Ш. Алядиннинъ «Иблиснинъ зияфетине давет» повести къайсы белли шаиримизге багъышлангъан эди?
8.Ш. Алядиннинъ соньки икяелер джыйынтыгъы къачынджы сенеси чыкъты?
9. Омюрининъ соньки йыллары Ш. Алядин насыл эсер узеринде чалышты?
V. Дж. Аметов.
1.Дж. Аметов алий малюматны насыл окъув юртунда ала?
2.Институтны битиргенинен Дж. Аметов къайда кетмеге меджбур ола?
3. Дж. Аметов сюргюнлик йыллары къайда чалыша?
4.Дж. Аметовнынъ эсерлеринде насыл джиддий вакъиалар муим ерни алалар?
5.Дж. Аметовнынъ «Топлар сускъан сонъ» джыйынтыгъы къачынджы сенеси дердж олунды?
6. Дж. Аметов «Къуршуннен токътатылгъан йыр» повестини къайсы белли инсангъа багъышлап язды?
7.Къачынджы сене Дж. Аметов Украина языджылар бирлеш-месининъ азасы олды?
8.Дж. Аметов языджы Энвер Арифовнен берабер язгъан весикъалы повестьнинъ серлевасы?
9.Дж. Аметов сюргюнлик девринде халкъымызнынъ фаджиалы такъдирине багъышлап насыл эсерлер язды?
VII. Черкез Али.
1.Ч. Али дженк башлагъанда къачынджы сыныф талебеси эди?
2.Дженктен сонъ Ч. Али къайсы алий окъув юртунда окъуды?
3. Сюргюнлик йыллары Ч. Али къайсы белли журналымызнынъ баш муаррирининъ муавини олып чалышты?
4. Ч. Алининъ ильк шиирлер джыйынтыгъы къачынджы сене басылып чыкъты?
5. Ч. Алининъ «Сабалар къучагъында» романы къач тильге терджиме этильди?
6.Ч. Алининъ дигер халкъ языджыларнынъ эсерлерини къырым-татар тилине терджимеси насыл джыйынтыкъта чыкъты?
7. «Къуш къая» серлевалы ильк шири басылгъанда Ч. Али къач яшында эди?
8. Ч. Али гъурбетликтен Ватангъа къачынджы сенеси къайтып кельди?
9.Озь 75-лыкъ юбилеи мунасебетинен Ч. Али насыл унвангъа наиль олды?
Умумий суаллер.
1.Ы. Къадырнынъ сой ады недир?
2.Бекбав акъай къайсы эсернинъ къараманы?
3.Дж Аметов къайда дюньягъа кельди?
4.Ч. Алининъ «Отьмекнинъ къадири» икяесинде Меметнинъ анасынынъ ады?
5.Ш. Алядиннинъ, бутюн Къырымгъа белли олгъан, тиль ве эдебият оджасынынъ ады?
6.Везин сёзю рус тилине насыл терджиме этиле?
7.Э Шемьи-заденинъ насыл эсери «къырамтатар тилининъ энциклопедиясы» деп сайыла?
8. «Къумру къанат керди» икяесинде насыл мевсим тасвирленген?
9.Ч. Алининъ иджады насыл эсерлерден ибареттир?
Дерснинъ нетеджеси:
Учюнджи турда биринджи ерни алгъан талебе мевзу боюнджа 12 балл къазана, экинджи ерни
алгъан талебе 11 балл къазана, учюнджи ерни алгъан талебе 10 баллнен баалана. Учюнджи тургъа кечип оламагъан талебелер, I ве II турнынъ нетиджелерине коре – 6, 7, 8, 9 балларнен бааланалар.
