Чёваш Республикин Канаш район. нчи «Сухайкассичи п. т.м. шле вётам п. л\ паракан шкулта» чёваш ч. лхипе литератури в. рентекен. Ертсе пыракан. – чёваш ч. лхипе литератури кафедрин доценч.
8-мĕш класра пурнăçĕпе пултарулăхне вĕрентесси (4 сехет)
1-мĕш урок
пултарулăхĕн паллă енĕсем. «Нарспи» поэмăн теми, тĕп шухăшĕ («Силпи ялĕнче» сыпăк).
Урок тĕсĕ: çыравçă пултарулăхĕпе паллашмалли хутăш урок.
Сапăрлăх тĕллевĕ: кашни çынра пултарулăх пуррине ĕнентересси, сăвăçăн тĕрлĕ енлĕ таланчĕпе паллашса пултарулăха аталантарма хавхалантарасси, «Нарспи» поэма илемĕпе киленме вĕрентесси.
Пĕлÿ тĕллевĕ: çыравçă пурнăçĕпе пултарулăхĕн литературăра палăрнă тапхăрĕсем тата вăл пурăннă тапхăрти ĕçсемпе çынсем çинчен вĕрентесси; «Силпи ялĕнче» сыпăкăн темипе тĕп шухăшне кластер тата синквэйн мелĕсемпе тупма хăнăхтарасси.
Аталантару тĕллевĕ: ачасене шухăшлама, ĕнентерÿллĕ пĕтĕмлетÿсем тума пулăшасси.
Урок мелĕсемпе меслечĕсем: учитель сăмахĕ, ыйту-хурав, илемлĕ вулав, текстпа ĕçлесси, шырав-тĕпчев, «Хайлаври персонажсем, вĕсем хушшинчи çыхăну» ятлă таблица йĕркелесси, кластер тата синквэйн тăвасси.
Пуплеве аталантарас хăнăхусем: çыравçă пултарулăхĕн синхронлă таблицине пăхса пĕтĕмлетÿсем тăвасси; сăнарсене палăртакан кирлĕ сăмах çаврăнăшĕсене тупма хăнăхтарасси; хайлавра илемлĕх мелĕсемпе усă курнине палăртасси; уйрăм сăнарсем çинчен каласа парасси.
Литература теорийĕ: лиро-эпикăллă поэма, «Нарспи сăвви», персонажсем, темăпа тĕп шухăш, композици.
Словарь ĕçĕ:
Классик – наци тата тĕнче культурисенчи пысăк пĕлтерĕшлĕ, литературăпа искусствăн халăх хапăл туса йышăннă чи паха та чи чаплă хайлавĕсене çыракан; сăмахран, чăваш литературинче классиксен шутне К. Иванов, Çеçпĕл Мишши, Ф. Павлов, С. Элкер, П. Хусанкай, Ухсай Яккăвĕ тата ыттисем кĕреççĕ.
Иллюстратор – кĕнеке илемлетекен – хайлав содержанийĕпе, тĕп шухăшĕпе тачă çыхăннă ÿкерчĕксемпе гравюрăсем тăвакан; тĕслĕхрен, К. Ивановăн «Нарспи» кĕнекине илемлетекен – П. Сизов художник.
Каллиграфи – илемлĕ çырас ăсталăх.
Корректура – наборланă йĕркесен оттискĕсенчи йăнăшсене тÿрлетекен.
Экстерн йĕрки – шкулти е университетри программăна хăй тĕллĕн вĕренсе экзамен пани.
Реалист – литературăпа ÿнерте пурнăç чăнлăхне (халăхăн истории аталанăвне, пурнăçри социаллё пулăмĕсене) туллин те тĕрĕс кăтартакан.
«Нарспи» сăвви – К. Ивановăн «Нарспи» поэминчи тăватă йĕркеллĕ çаврасем (катренсем) пилĕкшерĕн-пилĕкшерĕн шухăшпа сăнарлăх тĕлĕшпе пĕрлешсе тăни; 20 йĕркерен тăракан сăвă çыххи (çирĕм йĕркелĕх); тĕслĕхрен, пĕрремĕш сăвă çыххи «Пуш уйăхĕн вĕçĕнче» тенипе пуçланать те «Чупса çÿрет урамра» йĕркепе вĕçленет.
Лиро-эпикăллă поэма – халăхсемпе уйрăм çынсен пурнăçĕнче пулса иртнĕ паллăрах самантсене эпикăллё тата лирикăллё каласа пани, чăн пурнăçри лару-тăрăва сăнарсем урлă кăтартни. Унăн паллисем – темиçе сюжет йĕрĕ, геройсен тĕнчине аталанура, характерĕсене туллин кăтартни, вĕсем ĕçĕсенче, шухăш-туйăмĕнче, кил-çурт таврашĕнче курăнни; тĕслĕхрен, К. Ивановăн «Нарспи» поэми.
Тема – хайлавра мĕн çинчен каласа кăтартни.
Тĕп шухăш – çыравçă хайлавра сăнласа кăтартнă пурнăç пулăмĕн пысăк шухăшĕ, пĕлтерĕшĕ.
Композици (хайлав тытăмĕ) – илемлĕ хайлавăн пĕтĕмĕшле тытăмĕ; хайлавăн темăпа тĕп шухăша уçса пама кирлĕ уйрăм пайĕсене, паллисене, сăнарĕсене пĕр-пĕринпе çыхăнтарса йĕркелени.
Персонаж – литература хайлавĕнчи геройăн пĕтĕмĕшле ячĕ (вăл çын, чĕрĕ чун, асамлă вăй, япала т. ыт. те пулма пултарать).
Анкарти – хыçалти пахча.
Çăтмах – çÿлти патшалăх, леш тĕнчери ырăлăх, çав тери чаплă пурнăç.
Нар – питĕ; нар – красота; нар пек хитре – питĕ илемлĕ;
Калăм – ĕлĕкхи чăвашсен хальхи Мăн кун уявĕпе пĕр килнĕ çурхи тĕн уявĕ; аслă калăм – уяв пуçламăшĕ, Мăн кун умĕнхи кун.
Кирлĕ хатĕрсем: мультимедиа проекторĕ; слайдсем; портречĕ; «Нарспи» телепоэма сыпăкне кăтартни (режиссёрĕ – Вячеслав Оринов; вылякансем – Çеçпĕл Мишши ячĕпе хисепленекен чăваш çамрăкĕсен театрĕн артисчĕсем).
Урок эпиграфĕ: Константин Иванов – чăваш халăхĕн мăнаçлăхĕпе мухтавĕ,
çĕнĕ çырулăхĕпе илемлĕ сăмахлăхне никĕслекенĕ, чăваш
поэзийĕн малтанхи алмазĕ. Вăлах – пирĕн фотожурналист,
художник, декоратор, вăлах – ăста педагог, фольклорист,
кĕнекеçĕ, вăлах – ытарайми ал ăсти
Виталий Станьял, филологи наукисен кандидачĕ
Урок юхăмĕ:
I. 1. пултарулăхĕ, сăвви-юмахĕ çинчен пуçламăш тата вăтам классенче вĕреннине аса илни.
Сăвăллă юмахĕ: «Икĕ хĕр», сăвăллă халапĕсем: «Тимĕр тылă», «Тăлăх арăм»
II. 1) К. В..Иванов пултарулăхĕн тĕрлĕ енлĕ талантне уçса пани (презентаципе усă курни) Урок темипе, эпирграфпа, тĕллевсемпе паллаштарасси (доска çине çырса хумалла; темине, эпиграфа ачасене тетраде çыртармалла).
План:
• ăн чăваш литературинчи вырăнĕ.
• Поэт пултарулăхĕн паллă енĕсем: поэт (эпик, лирик, драматург), фольклорçă, ÿкерÿçĕ, фотограф, иллюстратор, редактор, педагог, ал ăсти, куçаруçă.
• «Нарспи» поэма жанрĕ (Нарспи сăвви).
• «Силпи ялĕнче» сыпăкăн теми, тĕп шухăшĕ .
2) «Нарспи» сăвви ăнлавпа паллаштарни.
3) Хайлав тытăмне ăнлантарасси («Нарспи» поэма 14 юрăран (сыпăкран) тăрать)
7 сыпăк, 3 пусăм
III. 1) «Хайлаври персонажсем, вĕсем хушшинчи çыхăну» таблица тăвасси.
2) Ыйту-хурав: Мĕншĕн хăш-пĕр персонажсен ячĕ çук? Вĕсем поэмăра мĕнле вырăн йышăнаççĕ? Çак персонажсем камăн пурнăçне кăтартаççĕ?
Персонажсем | Хайлав тытăмĕнчи вырăнĕ (пĕлтерĕшĕ) | Персонажсен ĕçĕ-хĕлĕ |
Шăхличĕ калакан кĕтÿç ачи | ,ç умĕ, декораци тăвакан персонажсем - (ĕç хăш вăхăтра, хăш тапхăрта, ăçта пулса иртнине кăтартаççĕ) | Хăй кĕтĕвĕ патĕнче Ача шăхличĕ калать, Хырăмĕ пит выçнипе Силпи ялнелле пăхать. |
Пулă тытакан старик | Авă кĕпер çийĕнче Старик ларать вăлтапа: Йăпăрт-япăрт пуллине Улталасшăн ăманпа. | |
Шыва кĕрекен ачасем | Ав ачисем çÿл енче Шывра ишсе çÿреççĕ, Пулă тытан ваттине Хирĕçтерме пĕлеççĕ. | |
Пĕр çын | Акă пĕр çын кĕперпе Каçса пырать çырмана; Çырма урлă каçрĕ те Кĕрсе карĕ вăрмана. | |
Ял халăхĕ: – çынсем – ача-пăча – хĕрсем – каччăсем | Урам тăрăх çыннисем Улпут пекех утаççĕ. Пÿрт хыçĕнче шавласа Ачи-пăчи выляççĕ. Нар пек хитре хĕрĕсем Акăш пекех утаççĕ. Чăнкăр-чăнкăр тенкисем Йăлтăртатса пыраççĕ. Çĕр çĕмĕрсе каччăсем Ташлать хапха умĕнче. | |
Ÿсĕр чăваш çынни | Пурнăçри тÿнтер пулăма, сивлек ене уçса паракан персонаж. | Нумай ĕçле, нумай çи, Хытă тарла, хытă ĕç! Эрех тесен ĕç çынни Нихăшĕ те тиркемест. Вăхăчĕпе ĕçлĕпĕр, Вăхăчĕпе ĕçĕпĕр. Килте ĕçме пулмасан Кÿршĕ патне кĕрĕпĕр. |
Лирикăлла калуçă
| Ĕç-пуçа йĕркелесе тăракан, автор ăнланулăхне уçса паракан. | 1) Пурăнăçсем, ах, аван Аслă Силпи ялĕнче! 2) Çакă çутă тĕнчере Вăйли çук та этемрен: Шывсем çинче, çĕр çинче Хуçа пулса вăл тăрать: Анчах вăйлă этем те Хăй тĕнчине пăхăнать. Укçапала эрехех Çынна ăсран кăларать. 2) Ĕçе-ĕçе каçалла Усĕр чăваш ывăнать, Çуркуннехи пылчăк та Канма çемçе туйăнать. 1) Чăваш часах урăлмасть, Мухмăр иртсе каяймасть. 2) Ĕнтĕ, ÿсĕр чăвашсем Урăр çине тăрăр-ха!.. |
3) «Нарспи» поэмăри «Силпи ялĕнче» сыпăкăн темипе тĕп шухăшне кластер тата синквэйн мелĕсемпе палăртни.
ЭТЕМ СИЛПИ ЯЛĔ ПУРНĂÇ
Çут çанталăк
 |
 |
Çут çанталăк
 |
1-мĕш çирĕм йĕркелĕхĕн (Нарспи сăввин) кластер таблици
Япала ячĕсем | Паллă ячĕсем | Глаголсем |
Пуш Уйăх(ĕн) Вĕçĕ(нче) Хĕвел Силпи Чăваш Ялĕ(нче) Юр Тусем Сăртсем Юр(ĕ) Курăк Хĕвел Хĕл Куççуль(пе) Кун(шăн) Путăксемпе Варсемпе Шыв Хĕвел Хĕл Куççулĕ Çырма(ра) Ачи-пăчи Урам(ра) | Хуп-хура Çăп-çăра Хытă Сивĕ Хаяр Сивĕ | Пăхрĕ Ăшăтса Ирĕлчĕ Васкаса Кайса Пĕтнĕрен Тухать Хĕртнĕрен Иртет Каять Йĕрсе Хурланса Йĕрет Иртнĕ Хуйхăрса Çĕмĕрĕлсе Кĕрлет Йĕрсен Хĕртнĕçем Хĕртет Шавласа Юхса Кайрĕ Выляса Чупса çÿрет |
25 → хĕвел – 3 Хĕл – 2 Куççуль – 2 Юр – 2 | 6 → сивĕ - 2 | 26 → кай – 3 Хĕртет – 3 Йĕр – 3 Иртнĕ – 2 |
3-мĕш çирĕм йĕркелĕхĕн кластер таблици
Япала ячĕсем | Паллă ячĕсем | Глаголсем |
Силпи Ял(ĕ) Ял Вăрман Ăшĕ(нче) Кантур Çурчĕсем Йăмрасем Айĕ(нче) Ял(ĕ) Укăлча Çатан Укăлча Капан(лă) Анкарти Çимĕç(лĕ) Пахча Урам Тăршшĕ(пе) Хăма Çурчĕсем Урам Айкки(пе) Сачĕсем Çуртсем Кил карти Чул Хÿме Хапха Тăрă(ллă) Силпи Ял(ĕ) Ял Хула Чăваш(сен) Мул(ĕ) | Пуян Ват Çĕнĕ Кив Тĕрлĕ Аслă Ем-ешĕлех Сарă Аслă | Ларать Витнĕ Çавăрнă Чĕнтĕрленĕ пур |
36 → ял – 5 çурт – 3 Силпи – 2 урам – 2 | 9 → аслă – 2 | 5 |
6-мĕш çирĕм йĕркелĕхĕн кластер таблици
Япала ячĕсем | Паллă ячĕсем | Глаголсем |
Тĕнче(ре) Этем(рен) Шывсем Çĕр Хуçа Этем Тĕнчи(не) Укçа(пала) Эрех(ех) Çын(на) Ăс(ран) Калăм Эрни(нче) Чăваш Нÿхреп Ăшĕ(нче) Сăра Йĕрки(пеле) Праçник(е) Кун Урам(ра) Çынсем Каç Вăрмана Сасă | Çутă Вăйли Вăйлă Аслă Тарăн Ÿсĕр Хытăрах | Пулса Тăрать Пăхăнать Кăларать Ĕçмен-ши Пĕтмен-ши Ĕçнĕ Çинĕ Сикнĕ Тăвас Тетĕн Иртнĕçем Пулнăçем каять |
25 → этем (çын) – 4 тĕнче – 2 | 7 → вăйлă – 2 | 14 |
IV. Автор калас шухăша вĕренекенсем ăнланса илнине çирĕплетме, сыпăка тишкернине пĕтĕмлетсе синквэйн тăватпăр.
1 япала ячĕ
2 паллă ячĕ
3 глагол
Предложени
Синоним (метафора)
Этем
Вăйлă, =утё
Пăхăнать, ĕçет, çиет
Вăйлă, =утё çын та хăй тĕнчине пăхăнать
Пурнăç
Хĕвел
Хытă, хаяр
Каять, хĕртет, йĕртет
Хытă, хаяр хĕвел хĕрхенмесĕр хĕртет.
Пурнăç
Ял
Аслă, ватă
Ларать, çавăрнă, пур
Аслă, ватă яла вăрман ăшне лартнă
Пурнăç
Тема | Тĕп шухăш | Проблема |
Ĕлĕкхи пурнăç | Силпи тёрёхёнчи т. сл. хпе чăваш халăхĕн авалхи пурнăçне кăтартни | Укçапала эрехех çынна ăсран кăларать |
V. 1) пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ çинчен калакан кĕнекесемпе альбомсем тата вĕренÿ кĕнекинчи 114-117 стр. ум сăмах тăрăх çыравçă пултарулăхĕн синхронлă таблицине тăвăр.
2) «Силпи ялĕнче» сыпăка туллин вулăр;
3) Вуланё сыпăкра илемлĕх мелĕсене тупăр.
