Чогаадыг
Монгун-Тайгам маадырлары.
0ндур бедик Тиилелгенин 70 чылы ошпес одун делегейге кыпсып туру. Тиилелге дээш амы-тынын ышкынганнар Дириглерден артык дириг, уттундурбас.
1941 чылдын июнь 22-де фашистиг Германия оор езу-биле Совет Эвилелинин барыын кызыгаарынче халдап, Ада-чурттун Улуг дайынын эгелээн. Шак ол хунден тура кижи бурузу дайзынга улур демиселди чорудуп эгелээн. Шериг назылыг аныяк оолдар эки тура-биле фронтуже чоруур дилег бижиктерни бижээн. Тыва Арат Республика эки турачы танкистерин, санинструктор кыстарын, аъттыг шериг эскадронун дайынче аъткарган.
Оларнын аразында Менгун-Тайгадан Иргит Маадыр-оол биле Салчак Бавуу эрес-дидими-биле батканнар. Ол уеде фронтуга тиилелгелиг чорукту кергускеш, маадырлыг ээп чанып келирин алгап - йорээп тургаш удээн.
Дайын - дыннаарга безин коргунчуг. Аерзии дайзынга удур тулчуру Кызыл Шеригнин хулээлгези. Совет-герман фронтунун вртен-хуюк изиг одунче чугле куштуг, шыырак, тура-соруктуг кижилер кирер. Кайы-даа таланын кижилери бот-боттарынга кээргел чок. Кымнын-даа амы-тыны октуг боонун хараалында. Октуг боону кижиже аннып, чаза тудар деп шериг дужаал бар. Аайынчы онгуга чыткан соонда, дайзынны чок кылыры хулээлгези.
Маадыр-оол Иргит дайыннын баштайгы чылында белек, дузаламчы чыыр ажылынга идепкейлиг ажылдап турган. Фронтуга дузалаан Менгун - Тайганын чылгы малый чедер черинге чедир сурушкен. Кажан шериг назыны чеде бээрге, аъттыг шериг кезээнге хулээлгезин куусеткеш, улай фронтуже аъттанган.
Иргит Маадыр-оолдун дугайында Хемчик бажынын эки турачызы Хомушку Чудуруктун сактыышкынындан номчуурга мындыг: «Бир хун полк командири харылзажыр харылзаа шугуму урелгени-биле ону кожар даалга берген. Эжим Иргит Маалыр-оол-биле харылзаанын узулген свырындактарынга чедир унгеп, соястап келдивис. Бир узулген черни Маадыр-оол, вскезин бодум улап четтигиптим. Хенертен мина чазылган соонда, эжим Маадыр-оол кээп душкен, чазылган ок оон иштин чазарлай дээпкен, боду влзе-даа куштуг салаалары-биле чанагаш сывырындактарнын уштарын салбаан болду. Ол салааларны дамчыштыр полк командиринин даалгалары бердинген...»
Бо одуругларда чангыс чер - чурттуг маадырывыс Маадыр-оолдун эрес-дидимин, сывырындакты салбааны мвге-шыыраан, мезу-будуштуун бадыткап турар. Тврээн чурту дээш бодунун амы-тынын артынга каап тулушканы - бичии салгалга улуг улегер.
Чаа-Хел чурттуг Юрий Тун-оолдун «Харылзаачы» деп эки турачы Иргит Маадыр-оолдун чырык адынга тураскааткан шулуу кижини ала- чайгаар хелзедиптер. Езулуг маадыр бистин аравыста чугаалап орары дег, карактарга чуруттунуп кээр кылдыр бижээн.
Ханым тектуп мага-бодум суларай-дыр,
Хамык кужум меенней туткаш, могаш кындым.
Салааларым билинместеп келгижеге
Харылзаавыс шугумун так адыштаптым.
Алган даалгам бузурелдиг кууседир дээш,
Амы-тыным харам чокка оргувуттум.
Арын-нуурум шынчы берген дангыраам дег,
Арат-чонум мурнун орта арыг болзун!
Аайын шолунге мага-бодунун бугу шимчээшкиннери, суларап билинместээже дангыраан арат-чонунга арыг-шынчы куусеткенин автор тода чураан. Ровно хоорайда чигир заводу дээш дайзын-биле сегиржип алыышкынга кергускен маадырлыг чоруу дээш, маадырлыг ат албаан-даа болза, оон чырык ады-биле суурувуста бир кудумчуну адап менгежиткени тураскаал болур.
Салчак Бавуу - ийиги маадырывыс. Дайыннын вртен-хуюк одундан дириг ээп келген дайынчывыс. Леражно дээш тулчуушкунга балыгладып, шериг госпитальга эмнедип турган. Госпитальдан дургуннапкаш, Аубно хоорай дээш демиселге ийи дугаар балыгланган.
1944 чылда тыва эки турачы ©ерлери-биле вскен-тврээн Тывазынче ээп чанып келген. Эрес-дидим чоруу дээш Тыва Арат Республиканын «Аайынчы шылгарал дээш» деп медаль-биле гвардейжи сержант Салчак Бавууну шаннаан.
Маадырнын адын менгежидип база бир суурувуста кудумчунун адын тывыскан. Салчак Бавуу тайбын амыдыралга чурттап-даа чораан болза, оон дугайында солун кылдыр тевгуп бижээн материалдар, ажылдар чогу хомуданчыг. Ол уенин чону, маадырнын бодундан айтырып, кандыг-даа шулук, чогаалды бижип каап болур турган.
Менгун-Тайганын бедуун арат чону база дайыннын душкуурлуг чылдарында анаа олурбаан. «Бугу чувени - фронтуга!» деп кыйгынын адаа-биле бугу Тыва ажылдап турган. Тайбыннын шелунде эрес-кежээзи - биле ажылдап турганнарны тылдын маадырлары деп адап турган. Ынчангаш манаа чугле фронтунун маадырларын эвес, а тылдын маадырларын база бижикседим.
Каргы хемнин унунга Кускуннуг-Арыгга Кызыл Шеригге лузалаар теп турган. Ол уеле тылга ажыл-иш бачым-тулук турган. Патриотчу шимчээшкинге бичии уруглардан, ушпа кырганнарга чедир дун-хун дивейн ажылдап чораан.
1943 чылда Мекгун-Тайганын школачыларынын дугайында «Аревэ шыны» деп солун мынчаар херечилеп турар: «Менгун-Тайганын
школачылары 1000 акшанын белектерин сунар дээш, ыяш доорап, кодан, торлаа, аганак аннап ажылдап турарлар». Моон алгаш кеерге, школачы уруглар боттарынын шаанче кызып ажылдаан болур турар. А улуг чону фронтуга белек чыыр тускай белук тургускаш, идепкейлиг ажылдап турганнар. Мал-маганын, алгы-кежин, ааржы-саржаан, акша-тегериин боттары чединмейн-даа чурттап чораан бол, хире-шаа-биле ергуп берип турганнар. Фронтуга дузалаар херекке улуун киириштирбээн чангыс-даа арат барык чок.
Ол уенин тылдын ишчилери - Саны-Шири, Орнугу, Хорлуу кадай - сураглыг чогаалчыларнын чогаалдарынын маадырлары. Тиилелгенин 70 чылы эрткен-даа бол, оларнын маадырлыг чоруу, дуун чаа болган дег, чогаалдарда дириг, кужун салбаан. Сураглыг малчыннар Саны-Ширинин патриотчу чоруун Совет терээн чурт бедии-биле унелээш, Куш-ажыл ордени-биле база Салчак Орнугуну Ленин ордени-биле шакнаан. Саны - Шири ТАР-нын Биче Хурал президиумунун емунээзинден Москвага хуралга киржип, фронтуга дайылдажып турган шериглерге «Кызыл кошту» белек кылдыр чедирген кижилернин бирээзи.
Тылдын ишчилеринин, фронтучу маадырларнын кылган чаагай уулезин, тиилелгеге киирген салыышкынын амгы салгал утпас ужурлуг база утпайн чоруурлар.
Чогаадыгны бижээн 5 Б класстын оореникчизи Созур-оол Вилена
