Пуртусым аралыме проблеме нерген
Устный литературно-экологический журнал
"Аралыза йоратыме Марий кундемнам!»
Цель: Шочмо пуртуснан поянлыкше нерген тунемше - влакын шинчымашыштым ешараш.
Пуртусым аралаш ужаш, шумешышт порылык тулым чукташ тыршаш.
Ойлымо йылмыштым лывырташ, сораллыкым шижаш туныкташ.
- Йоча-влак! Таче ме тендан дене изирак путешествийыш каена,
устный литературно-экологический журнална
"Аралыза йоратыме Марий кундемнам!» маналтеш.
1.Устный журналын икымше лаштыкше «Марий кундемем» маналтеш.“.Василий Элмарын «Мый йоратем родной элемым» почеламутшым Иванова Елена 5 кл. лудеш.
Иванова Снежана : Марий кундем… Тиде – гужлен щогышо чодыра, пеледше кумда олык, теныз гай шурно пасу, ший ока гай энер вуд, марий ял. Тудо эре мотор: сылне кенежым да телым, эр шошым да шортньо шыжым. Сылне чодыра, энер да ерже дене, сылне янлык да кайыквусыж дене. А Марий элын картышкыже ончалына гын, ваштар лышташым ушештара, тудо ялт ковер гай коеш. Чылажге 476 утла энер, Юл деч вара кугу энерлан Ветлуга, Рутка, Какшан, Элнет шотлалтыт. А мыняр шуко ер-влак улыт! 689! А лумышт могай Щучье, Сомино, Окунево, Карась, чыла кол-влакын лумышт. Яльчик, Таир, Кичиер, Шап ер-влакыште санаторий, турбаза, пионер лагерь - влак улыт.
Ванюшкин Никита:Российыште правительстве пелен Пуртус ресурс министерстве пашам ышта. Пуртус аралыме нерген турло закон – влак лектыт. Марий Элыштат тыгай Министерстве уло. Республикыштына пуртусым арален кодымо амал дене шуко заказник, пуртус комплекс, парк – влак улыт. Мутлан природнотерриториальный комплекс – влак «Тумер», «Васильсурские дубравы», «Карман курык», «Ваштар курык», «Нолькин камень» - чылажге 56 пуртус памятник шотлалтеш. Пуртус заповедник «Кугу Какшан» да пуртус парк «Марий чодыра» нерген Рыбаков Володя ден Кропотов Миша каласат.
Р. Володя: Республикнан Килемар, Медведево районлаштыже Кугу Какшан энер йогымо кундемыште, «Кугу Какшан» заповедник верланен. Заповедникым 1993 ийыште почыныт. Кугу Какшан заповедникыште 46 турло янлык вашлиялтеш. Шуко кайык ден янлыкым Йошкар книгаш пуртымо. Заповедникыште 609 турло кушкыл вашлиялтеш. Заповедник молан ышталтын, шонеда? Пуртусын тиде мотор лукшым, тусо кушкыл ден янлык-влакым, кайык ешым арален кодаш. Тиде заповедникыште сонарлаш, кутум куташ, чодырам руаш да мландым куралаш огеш лий.
К. Миша: Марий Элын ик сылне верыштыже «Марий чодра» пуртус национальный паркше верланен. Паркым 1985 ийыште почмо. Морко, Звенигово да Волжск районын чодыран мландыжым айла. Чыла янлык ден кайык-влак эрыкыште илат гынат, нуным эскерат да аралат. Паркыште чылаже 94 турло кайыкым да 58 турло млекопитающийым ужаш лиеш.
Иванова Снежана : 2-шо лаштыкым самырык поэтесса Надежда Никитинан ойжо дене почам: «Пуртус аван мый шочшыжо улам»…Ме пуртус аван шочшыжо улына. Мемнам, айдеме тукымым, лач пуртус ыштен. А мо тугай пуртус? Уло мо пуртусын чонжо?
Ф Тютчев ойлен: …Природа:
Не слепок, не бездушный лик –
В ней есть душа, в ней есть свобода,
В ней есть любовь, в ней есть язык…
Очыни тыгак, пуртусын уло чонжо, шумжо, йылмыже…. Ожнысек марий калык отыш лектын кумалын. Пуртус вий деч аралтышым, перкем йодын. Марий умылен: Пуртус вий тунямбалне эн виян. Марий сылнымут мастар-влак чыланат Пуртусым моктеныт, тудым аралаш ужыт, литературын классикше «Ото» почеламутшым 45( нылле вич) йылмыш кусарыме, а таче тиде почеламутым 8 классыште тунемше Тертерашвили Бадри марла да грузинла лудеш. С. Чавайн «Ото»
Ик тымык ото уло мемнан элыште Шога тудо ото кугу ер серыште.
Тушто ладыра деч ладыра пушенге кушкеш. Тушто мотор деч мотор саска шочеш. Тушто, ужар лышташ лонгаште, шушпык мура, Тудо ото гыч ерышке яндар памаш йога Тушто шудыжат ужаргырак, Тушто пеледышыжат сылнырак, Тудо отым мый йоратем, Тушто пушенге рушым мый вурсем!
Ванюшкин Никита : - Пушенге укшым тодылат – сулык! Марий чодыра руаш миен гын, чодыра оным сорвален, кумалме мутым ойлен, ик пушенгым руэн гын, кумытым шынден. Пален: пушенге пукша, пушенге йукта, чикта, ырыкта да пушенге чер деч эмла. Пушенгат шортеш улмаш, ме тидым Новиковын «Суыр куэ» почеламутшо гыч ужына: Халтурина Диана 3класс лудеш:
Орат, ко могай айдеме Ош куэм тыге карген?
Ару капшым кузо дене Кок вере лоден коден.
Тулыжген куэ, кеч шошо – Сусыр верже пеш коржеш.
Пыртланат чурий ок кошко – Йосланен, кузе шортеш.
Иванова Снежана : Ме чодыран кундемыште илена, шукерте огыл Й-Олаште музей леса, чодыра тоштер почылтын. Чодыра – мемнан ужар поянлыкна, сандене ме эре переген шогышаш улына. Чодыраште 70 утла турло пушенге да вондер кушкыт. Василий Гороховын «Поянлык» почеламутшым Топорова Диана 3 класс лудеш:
Чодырана – поянлык, Шортньына мемнан.
Тушто шуко янлык, Шудо – влак эман.
Тушто турло кайык, Шудышто – саска.
Юж яндар – уй гае, Шулашат ласка.
Ванюшкин Никита : Чодыра игече ден вуд поянлыкымат вашталтен кертеш: лум ден йур вудым куча, мландым кукшо мардеж деч арала. Чодыра южым эрыкта. Лышташ ден лупс пурак ден шучым кучат, аяран газым пытарат. Санденак ятыр йоча лагерь, каныме порт, санаторий – шамыч пунчерыште верланеныт. А кызыт тендан ончылно Валентин Исинековын «Чодыра да тазалык» гыч инценировкым модын ончыктат.
(сценка)
(Иванова Лена) Коча: Ох-охо-хо, могыр пеш коржеш, йыжын пытен.
(Домрачеев Дима) Мики: Больницыш миен тол, эмым пуат.
Коча: Каяш логалеш, шукертак чодыраште лиялтын огыл, шкетын каяш йокрок, ала пырля каена ыле, Мики?
Микки: Мый больницыш каяш манам, а тый чодыраш нангает, тый чучкыдын чодыраш коштат, мом гынат эре кондет.
Коча: Ну вот, таче адакат илыш шортньым погышым.
Микки: А кушто илыш шортнет?
Коча: Чодыраштак кодын.
Мики: Кочай, погымо илыш шортнетым ала ончыктет ыле?
Коча: Йора, йора, ончыктем, ондак колышт. Пушенгат – айдеме гаяк, пушенгат шула, южым эрыкта. Кызыт олаште кугу портым, заводым чонат, чыла тидыже южышко турло аярым ешара. Олаште улмем годым кокыраш туналынам ыле, кызыт йоршын ом кокыро.
Микки: Чынак, кызыт сайын малетат.
Коча: О-о-о, тиде пунчерлан таум ойлыман, енлан понак пайдале.
Мики: Кочай, ала-кушто тук-тук шокта.
Коча: Шиште, пушегым эмла, теве мемнамат яндар юж эмла, чодыра – врач гаяк. Лач тидыже – пуртусын шортньыжо, а мый тудым илыш шортньо манам. (Миким тупшо гыч вучкалта)
Мики: Ынде мыят илыш шортньым палышым.
Коча: Чодыраште шукырак коштат гын, тыят пунчо гай кугу да таза лийын кушкат.
Иванова Снежана : рольым модыныт: Коча- (Иванова Лена), Микки - (Домрачеев Дима.)
3. Кумшо лаштыкна « Марий Пуртус мурызо» маналтеш. Пуртусышто лийын шогышо вашталтышым ужын мошташ кулеш. Тидын шотышто пиатель Мичурин – Азмекей ойыртемалтеш. Тудым ме марий пуртус мурызо манын кертына. Тудо «Чодырасе суан», «Пуртус муро», «Тул воктене» ойлымаш сборник – влакым возен.
Ванюшкин Никита : Вудымат марий калык арален моштен. Памаш вуд деке але энер деке толмек, марий ончыч саламлалтын, вудавалан вуйым савен, тудлан таум ойлен. Марий пален: вуд чыла чонанлан вийым пуа. Садлан вудыш шувалашат, куштырам кышкашат тоштын огыл. Мичурин – Азмекейын «Оланге ден шеренге» ойлымаш почеш инсценировко.
Иванова Снежана : Але марте Оланге ден Шеренгын мутланымыштым нигоат колын огыл. Мо-гынат, кол-влакын йукланымыштым наука раш шымлен налын. А шукерте огыл мылам колышташ логале.(сценка)
Оланге (Шевелёва Настя) Вара могай тазалыкет, шеренге шужар?
Шеренге (Чепайкина Оля) Эркын - эркын, ий йымалне илен лекмек, кечым куанен ончем.
Оланге: Сер дек кошташ от луд мо?
Шеренге: А молан лудаш?
Оланге: Теве энырзе толеш гын, турвет гыч сакен луктеш.
Шеренге: Могай энырзе?
Оланге: Але вара энырыш логалын отыл?
Шеренге: Тыгай пиалым ужаш пернен огыл.
Оланге: Икана мучыштышым, турвем кушкедлен, теве ончо.
Шеренге: Да-а.
Оланге: Нуно тый гает аныра колым веле вапш дене кучен кертыт.
Шеренге: А вапшыж мо тыгай?
Оланге: Айдеме-влак мемнам кучаш ала – момат шонен луктыт, вапш-шурто дене пидме, мыят логалынам ыле да йырт-юрт веле койым, кугырак рож гыч лектын шыльым.
Шеренге: Ай-яй-яй, тугеже келге вынемыш шылман.
Оланге: От утло, айдеме – влак пеленышт ала-могай атым кондат, пудештме настам пыштат да тулым ылыжтат, чыла кол-влак колен пытат.
Шеренге: Ну-у-у!
Оланге: Пуртусым аралыме нерген Указ уло, поро айдеме - влак возеныт, но Указ браконьер – влаклан возалтын огыл.
Шеренге: Кушеч тый палет?
Оланге: А газетше молан? Иктаж каныш деч вара тол, могай гына газетым серыште от му! Нал да луд. Кажне шумат-рушарнян кочо вудым локаш толыт, яра атым кышкат, энер серым шукандат, мемнам кучен пытарат. Поро айдеме-влаклан чоткыдын пижашышт кулеш!
Шеренге: Поро мутетлан тау, кызытеш чеверын!
Оланге: Чеверын!
Иванова Снежана: Оланге : Шевелёва Настя, Шеренге: Чепайкина Оля. А вет Оланге пеш чыным каласкалыш. Ме пуртусым аралаш огына тунал гын, ко тидым ышта. Сандене, йоча-влак, ушышкыда пыштыза! 4.Нылымше лаштыкна «Кайык – шулдыран танна» маналтеш. Кайык-влак чодырам аралат, кайык-влак нерген туштым Иванова Наташа 3 класс тушта. ( ко чын ойла, полек календарик)
1). Йук йуаным колыштеш, чыве муным шолыштеш,
чонешта куш, шыргыктен, тиде сумсыр?... (шогертен)
2). Кужу нер, ола туп, нерже дене тук-тук-тук,
Кожыш бырге чонешта, лач апшатла пералта.
Кушто тудо –Тушто йук, нерже дене тук-тук-тук!? (шиште)
3). Шкенжын муныжым ок пукто,
Игым ок пукшо, ок йукто,
весылан огеш лий кум, паледа, векат? … (кукум)
4). Онжо чылт ужар лышташ, капше мамык, пун падыраш.
Йушто годым чаманем –
Ношмым, пудыргым пукшем! (киса)
5). Кайык-влак кокла гычын эн шеме,
Йыл-влак писын шылыт,
койышыжат оза гайрак,
кайыкым лумдат (корак)
6). Могай кайык колям пытара да ушан кайыклан шотлат? (тумна)
7). Могай кайык чонештен ок мошто? (страус)
8).Тиде кайык пеленже шошым конда! (шырчык)
9).Ме йошкар онан улына, телым пеш йоратена! (орш)
10).Эн ныжылге, эн мотор кайык, мужыр умыраш, икте - весыштлан ушанле улыт. (йуксо)
- Молодец улыда, палышда.
5.Ванюшкин Никита : Визымше лаштыкна"Аралыза пуртуснам, йоратыме Марий кундемнам!» маналтеш. Чодырам йулымо деч моткоч туткын аралыман. Йулымашын амалже – тулым айда - лийже кучылтмаш. Калыкмут шижтара: «Ик пушенге гыч миллион шырпым ышташ лиеш, а ик шырпе дене миллион пушенгым йулалташ лиеш». Костерым ыштеда гын, вуд дене йорыктен кодыза!
Якоб Андрей: Йоча – влак! Чодыран сай йолташыже – тиде кутко, ик кечыште гына 100000 насекомыйым пытарен кертеш. Арам огыл куткым чодыра санитар маныт. Тугеже кутко ден куткышуэм перегаш кулеш!
1.Халтурина Диана: Чодыра шуко – переге!
2. Топорова Диана: Чодыра шагал – ит ру!
3.Халтурин Витя: Чодыра уке – шынде!
4. Мочалов Алёша: Чодыра шуко – лум шуко!
5.Халтурин Саша: Лум шуко – кинде шуко!
6. Кропотов Миша: Чодыра – вудава!
7.Чепайкина Оля: Чодыра пыта, вуд пуча, янлык кая.
8.Шевелёва Настя: Чодыран верыште юж яндар, ен таза, калык поян.
9.Загайнов Артём: Ик пушенгым руэт гын, кокытым шынде!
10.Ванюшкин Никита: Пушенге вуд дене ила, вудым арала.
11.Иванова Снежана: Пушенге йук деч посна шортеш.
12.Рыбаков Володя: Пушенгым руаш неле огыл, ончен кушташ неле
13.Домрачев Дима: Айдеме кеч ик пушенгым ончен куштен гын, умыржым арам эртарен огыл.
Халтурина Диана: 1). Садерна нолталтын Эр юж ден шула.
Марий эл волгалтын, Пиалан ила.
Топорова Диана: 2). Кает-кает – мучашдыме чодра.
Тужем йук дене тудо шергылтеш. Йуд кече кайык еш шушка, мура…
Йомакышке верештмыла чучеш Тиде – Марий Эл Шочмо – кушмо вел.
Халтурин Витя: 3).Эх, могай сай пагыт тольо, Эрык шочшо – Марий Эл!
Турло калык – иза – шольо Келшен илат, марий Эл!
Мочалов Алёша: 4). Ужар чодыра дн Элнет серыштет
Ужар сывынла леведалтын шогет. Мотор, йораталме марий кундемна
Ме тыйым моктен мурена!
Халтурин Саша: 5). Марий кундем! О шочмо вер!
Мылам улат нимо деч шерге! Туняште ок йом илыш шер
Ок мондо тыйым ныжыл эргыч, Марий кундем! О шочмо вер!
Домрачев Дима: 6).Ужаралан куанен Кайык-шамыч муралтат
Шочмо элым мокталтен Укшерлаште чучкалтат.
Чепайкина Оля: 7). Туняште ом му лишыл мландым Кеч кушкыла каем гынат Каваште тымык канде-канде Ужар семаен тор олыкат.
Шевелёва Настя:8) Илышым да вийым Пуэнат мылам
Куш ом кай ом мие Тый декет толам.
Загайнов Артём 9). Теве тумо, теве корно, теве курык, теве ер.
Ер воктеке толын шордо, толын шордо пеш чевер.
Ой пеш сылне, ой пеш ямле, шордо вудым подылеш
Тиде мыйын шочмо мланде, шочмо мланде сылне пеш!
10).Иванова Снежана: Пеш кумда кечан элна покшечын
Кугу Юл йолген ласкан йога Тый эртет мотор Элнет воктечын
Кандалген чодыра шарлен шога… 11)Р. Володя 12)К. Миша 13).Я. Андрей
( чыланат мурым мурат: «Шочмо ялыштем» )
АРГ: Мемнан деке верысе поэтесса унала толын, тудлан мутым пуэна, пожалуйста. (почеламутшым лудеш).
Иктешлымашым Антропова РГ ышта :
«Коллан ару вуд кулеш – пуям, ерым, энерым аралаш туналына. Коллан вуд, кайыклан юж, янлыклан чодыра, степь да курык кулыт. Айдемылан Шочмо Эл кулеш. Пуртусым аралымаш шочмо элым аралымаш лиеш» тыге Пришвин ойлен. Айдеме пуртус дене моткоч келшен илышаш! Лач тыге веле тудо шке илышыжым, уло планетым арален коден кертеш! А айдемыже ме улына: тый, мый, тудо! Аралаш да йораташ кулеш!
