Рабочая программа по родному (марийскому) языку в 5 классе

РАБОЧАЯ ПРОГРАММА

по родному (марийскому) языку в 5 классе

Рабочая программа составлена на основе:

- программы курса «Марий йылме программе V – XI класслан», Йошкар-Ола, 2013 ий.

Учебник: , . Марий йылме. 5-ше класслан учебник, Йошкар-Ола, 2007 ий.

. Марий йылме. Теорий 5-9 класс, 1993 ий.

2014 – 2015 учебный год

Умылтарымаш

Mарий йылме - тиде марий калыкын шочмо йылмыже, эн кугу поянлыкше. Тунемше тидын дене изинекак палыме лиеш. Ача-аван ойыштым кече еда колын, илыш-корныш Шочмо йылмым тыршен тунемын, ўдыр-рвезе-влак илышлан кўлшє пенгыде умылымашым налыт, уш-акылышт шуаралтеш. Марий йылме школышто – ушан-чолга у тукымым куштымо ўшанле ен.

Марий йылме дене туныктымаш пашам кыдалаш школлан лукмо шинчымаш стандартым, Марий образовательный учрежденийын кугыжаныш концепцийжым, Марий Эл Республикын базисный, этнокультурный компонентан учебный план-влакым, кугыжаныш доктриным, методикын йодмыжым шотыш налын пашам ыштыман.

Паша икте почеш весе ешаралтынак лектеш. Нунын коклаште поснак кўлешанже тыгай:

-йылмын соралжым (сылнештыраме йонжым) палаш да кучылт мошташ;

-эн ончычак кутырымо йылмым лывырташ.

Текстым шкевуя чонымо годым кум тўн сомыл чак кылдалтшаш:

- мом каласаш шонымо возышо-ойлышо енлан шканжат, молыланат раш лийже;

- текст логико-композиционный могырым чаткан ышталтше (ик ужаш весе дене кылдалтше, ик шонымаш гыч весе курылтде лектын шогыжо);

- йылме лывырге, чын да ару лийже.

5 классын программыже эн ончычак йылме нерген мутланен налаш да вара тўналтыш класслаште тунеммым иктешлен ушештарыме почеш теве мом тунемаш темла:

1)  мут сочетаний да предложений нерген тунемше-влакын шинчымашыштым келгемдаш да кумдандаш;

2)  Фонетика, графика, орфографий да орфоэпий дене паша;

3)  Мут поянлык нерген шинчымаш (мутын лексический да грамматический значенийже, омоним, иноним, антоним), молат; лексика дене кылдалтше чыла йодыш 5 классыште тунемалтеш;

4)  Мутын составше; мут ышталтмаш, мут ышталтме тўрло йон.

Идалык мучко текст дене паша ышталтеш.

Программан ойыртемже тыгай: тудо

- школышто туныктымо пашам марий йылме наукын кызыт виянме кўкшытшо деке лишемда;

- тыгодымак тўрло йодыш гыч утларак кўлешанжым йочалан умылаш лийшыжым веле тунемаш темла;

- теорийым практика дене чак кылдаш - налме шинчымашым кучылт мошташ - корным палемда.

Программе ваш кылдалтше кок ужашлан шелалтеш:

- тунемше йылме наукын тўрло ужашыж нерген теоретический шинчымашым налшаш;

- шинчымашым кучылт моштышаш (тунемше чаткан да лывырге йылме дене ойлен да возен моштышаш, препинаний знак-влакым йонылыш деч посна шындышаш).

Йылме лывыртыме паша.

Йылме лывыртыме паша кок йыжынан. Иктыже - йылмын пўтынь поян йонжым, ты шотыштак синоним мутвундыжым да стиль тўсшым тунеммаш.

Весыже - синтаксически кылдалт кодышо текстын шкевуя ыштымаш, ойлен але возен чонымаш. Тидлан лўмынак йылме лывыртыме урок эртаралтеш. Утларак кўлешанже – йоча шке шонымыжым монолог семын кўрылтде каласкален (возен) пуаш тунемшаш.

Кўрылтде кутырымо (возымо) йылмым чаткандыме тўн йон-влак тыгай улыт:

а) йодышлан кумда вашмут;

б) тўрло изложений;

в) тўрло сочинений.

Кўрылтдымо, сылне да чын ой – сай вашмутын ойыртемже.

Текст нерген тўналтыш класслаште налме шинчымашым ушештарымаш да келгемдымаш. Текстын темыже да тўн шонымашыже. Анысыр план. Текстын ужашлаже (тўналтыш, тўн ужаш, иктешлымаш). Текстым чонымо йон-влак: каласкалымаш, описаний, шонкалымаш.

Стиль нерген умылымаш. Кутырымо, научный да сылнымутан стиль-влак. Нунын тўн ойыртемышт.

Тўрло ўзгар, кайык, янлык да вольык нерген возымо текст негызеш тичмаш да кўчык изложений.

Иктаж-могай ўзгар, кайык, янлык да вольык нерген описаний сынан сочинений.

Ужмо-колмо, илышыште лийше онай, шке паша нерген каласкалыман сочинений. Сўретым ончен каласкалыман сочинений.

Грамматический сочинений.

Тўрло увертарымашым возаш тунеммаш. Пырдыжгазетлан але «Ямде лийлан» увер-земеткым возымаш. Мутланаш туныктымаш.

Тунемше ий мучашеш мом ыштен моштышаш

- Мутым фонетически да состав дене, лўм мутым тыгак морфологически, кок главный членан предложенийым синтаксически лончылен моштышаш;

- палыме орфограммым мушаш да мутым кузе чын возаш кўлмым умылтарышаш;

- чыла гласный ден согласный йўкым литературно чын каласышаш;

- простой ден сложный предложений-влакым шке гыч чонен да кучылт моштышаш;

- тунемме пунктограммым предложенийыште мушаш да умылтарышаш;

- ик значениян да шуко значениян мутым палышаш, контекстлан келшышын синоним-влакым ойыркален кучылтшаш;

- мутер дене пайдаланен моштышаш;

- текстым ужашлан чын шеледышаш, келшыше вуймутым пуышаш;

- лўм мутым числа, лица да падеж дене вашталтен моштышаш;

- текстым лудын, тудын кутырымо, научный да сылнымутан стильжым палышаш;

- классыште тунемме тема почеш изи ойлымашым возен моштышаш.

Тунемме ий мучко контрольный паша тынаре лийшаш

№	Паша-влак	V класс
1. 2. 3.	Диктант Изложений: а) йылме урокышто б) литератур урокышто Сочинений: а) йылме урокышто б) литератур урокышто	6 2 2 2 2

Теме-влакым тунемаш - 58 шагат; йылме лывыртыме пашалан - 4 шагат; контрольный паша - 6 шагат. Чылаже - 68 ша­гат, арняште 2 шагат.

Числа-влак	Урок радам	Тунемме материалым урок шот дене шеледымаш
	1	Йылме-ен-влак коклаште кыл кучымо эн кулешан йон.
	2	1-4 класслаште тунеммым ушештарымаш. Йук-влак нерген ушештарымаш.
	3	Кутырымо йук-влак. Гласный ден согласный йук-влак. Слог. Ударений. Мутышто пытартыш гласный буква-влакым возен моштымаш.
	4	Пенгыде да пушкыдо согласный-влак. Йонгыдо да пич согласный-влак.
	5	Мутышто ъ ден ь буква-влакым возымаш.
	6	Я, ю, е, ё буква - влакын кок турло значенийышт.
	7	Мутышто е ден э буква-влакым возымаш.
	8	Диктант.
	9	ЙЛП Текст. Текстын рудо, тун шонымашыже. Текстын темыже.
	10	ЙЛП Текстын ужашыже-влак..
	11	Алфавит. Мутым ик корно гыч вес корныш вончыктарымаш.
	12	«Фонетика» темым иктешлен пенгыдемдымаш. Лум мутын падеж дене вашталтмыже.
	13	Изложений.
	14	Мут сочетаний. Простой предложений.
	15	Шонымашым каласыме шот дене предложенийын турло лиймыже.
	16	Восклицательный предложений.
	17	Предложенийын главный членже-влак. Подлежащий. Сказуемый.
	18	Второстепенный член-влак. Определений. Дополнений. Умландарыше член.
	19	Распространенный ден нераспространённый предложений-влак.
	20	Икгай членан предложений.
	21	Икгай член-влак ончылно шогышо иктешлыше мут.
	22	ЙЛП Грамматический сочинений.
	23	Сложный предложений.
	24	Обращений.
	25	Вияш ой.
	26	Диалог.
	27	Диктант.
	28	ЙЛП Кутырымо стиль. Научный стиль. Сылнымут стиль.
	29	ЙЛП Текстын турло лиймыже.
	30	Диктант.
	31	Пунктограмм. Предложений. Текст.
	32	Предложенийын главный членже-влак. Подлежащий. Сказуемый.
	33	Второстепенный член-влак. Дополнений.
	34	Определений.
	35	Умландарыше член.
	36	Распространенный ден нераспространённый предложений-влак..
	37	Сурет почеш сочинений.
	38	Обращений.
	39	Простой да сложный предложений.
	40	Вияш ой.
	41	Диалог.
	42	Диктант.
	43	Лексика. Мутын значенийже. Ик да шуко значениян мут-влак.
	44	Мутын тун да вончештарыме значенийже.
	45	Омоним. Антоним.
	46	Синоним. Чылалан палыме да диалект мут-влак.
	47	ЙЛП Каласкалымаш. Описаний. Шонкалымаш.
	48	Мутын составше.
	49	Муттун ден мутмучаш.
	50	Мутвож ден суффикс.
	51	Мутым состав дене лончылымаш.
	52	Диктант.
	53	Мут ышталтме тун йон-влак. Мут вашталтмаш.
	54	Мут ышталтмаш.
	55	Ойлымаш ужаш-влак. Лум мут.
	56	Одушевленный да неодушевленный лум мут. Собственный да нарицательный лум мут-влак.
	57	Лум мутын числаже.
	58	Лум мутын лицаже.
	59	ЙЛП Синоним да антоним-влак молан кулыт?
	60	Изложений.
	61	Лум мутын падежыже.
	62	Лум мутын ышталтмыже.
	63	Сложный лум мут.
	64	Лум мутым лончылымо радам.
	65	ЙЛП Текстыште предложений-влакын кылдалтмышт.
	66	Диктант.
	67	5-ше классыште тунеммым ушештарымаш.
	68	Экскурсий.

РАБОЧАЯ ПРОГРАММА

по родной (марийской) литературе в 5 классе

Рабочая программа составлена на основе:

- программы курса «Марий литератур программе 5-11 класслан», ГОУ ДПО (ПК) С «Марийский институт образования», 2013г.

-Учебник: «Марий литератур 5 кл.» учебник-хрестоматий, , Йошкар-Ола, 2005.

2014 -2015 учебный год

УМЫЛТАРЫМАШ

Сылнымутан литератур мут искусство радамыш пура. Тудо калыкын илен эртыме корныжым, кызытсе илышыжым, йулажым, ойгыжым, куанжым йылме поянлык гоч почын пуа, лудшо енын илыш умылымашыжым кумданда, чонешыже поро койышым шындара: чыным шоя деч, сайым уда деч ойыраш, паша деке кумылан лияш, порылык верч тыршаш туныкта; самырык тукымлан мутын, ойын вийжым шижын мошташ, шочмо йылмым да мут искусствым йораташ, шке шонымым раш умылтарен мошташ корным почеш. Вет кажне произведенийын негызше - илыш чын да айдеме кокласе кыл.

Кеч-могай жанран произведений дене пашам ыштыме годым тунемше-влак писательын илыш-корныжо да творчествыж нерген, сылнымутан литературын калык илышыште налын шогымо верже нерген шинчымашым погат.

Литератур айдемын эстетический да этический ойыртемжым, чон моторлыкшым почын пуа, уш-акыл вийжым суретлен ончыкта, икманаш, айдемын койыш-шоктышыж дене кылдалтше йодыш-влакым иктешла. Произведенийын содержанийже айдемым шуарымаште нравственный да морально-этический туналтышым палемда, этнический ойыртемым кушташ полша, моторлыкым умылаш йоным ышта. Туныктышо шке пашажым нине йодыш-влакым рашемдымашке виктарышаш.

Марий литератур программым «Образований нерген законлан» (1992), Марий образовательный учрежденийын кугыжаныш программыжлан (1997), концепцийжылан (1996) да моло нормативно-правовой документ-влаклан энертен возымо, тунемше-влакын ийготыштым да шинчымаш кукшытыштым шотыш налын, марий сылнымутан литератур V - VII, VIII - IX, X - XI класс-влаклан посна-посна пуалтеш. Нине класс-влак коклаште кыл тунемшаш произведений-влакын идейно-художественный содержанийышт, нунын тематический, историко-хронологический негызышт гоч радамлалт иктешлалтеш. Тидыже ту­немше-влакын марий сылнымутан литератур нерген шинчымашыштым да умылымашыштым келгемдаш йоным ышта.

Программыш идейно-тематический содержаний да. сылнылык шотышто ойыртемалт шогышо, тунемше-влакын ийготыштлан келшыше произведений-влакым пуртымо. Тыгодым урокышто тунемшаш деч по­ена шке семын лудаш да канашаш, монгышто лудаш произведений-влак темлалтыт. Нуно урокышто ыштен толмо пашам шуят да тунемше-влакым шуко йодышлан шке семын вашмутым пуаш, шонкалаш, лончылаш, иктешлаш таратат.

Вес ойыртем: туныктышо программыш пуртымо произведений-влак кокла гыч келшышыжым ойырен, жапым шке семын палемден кертеш. Но тыгодым паша радам, туныктымо йон, ойлымо да возымо паша-влак коклаште кыл лийшаш.

Программыште произведений-влаклан пуымо умылтарымаш туныктышылан паша радамым палемдаш полша. Тыгодым марий литератур дене кыдалаш щколлан лукмо шинчымаш стандартым, Марий образова­тельный учрежденийын кугыжаныш концепцийжым, базисный (негыз лийше) учебный План-влакым, кугыжаныш доктриным, методикын йодмыжым шотыш налын пашам ыштыман.

ПРОГРАММЫН ЧОНАЛТМЫЖЕ ДА СОДЕРЖАНИЙЖЕ

V класслан программым концентрический да хронологи­ческий негыз-влакым шотыш налын келыштарыме. Тунемшаш произведений-влакым, идейный содержанийыштлан энертен, тема-влак йыр чумырымо. Калык ойпого, турло жапыште, возымо произведений-влак калыкын илен эртыме корныжым почын пуат. Тунемше-влак дене пашам ыштыме го дым сылнымутан литературын илыш дене чак кылдалтмыже, илышын произведенийлан негыз лиймыже ращ почылтшаш.

Тыгодым шотыш налалтыт:

- писательын илыщ-корныжым да творчествыжым почын пуаш полшышо сведений ден факт-влак, жапын, курымын ойыртемже;

- произведенийын содержанийже гыч лектын шогышо эпохын шулышыжо, йылме ойыртем, илыш-йула, этнографий, этнопсихологий, этнопсихолингвистика, этнопедагогика, философий, еш илыш, илыш ис­торий, событий-влак, пурымаш, илышын нравственный енже.

Нуно поян искусствылан энгертен почын пуалтыт. Туныктымо предмет-влак денат кыл лийшаш. Тема-влак кокласе икгайлык, герой-влакын илышышт, койыш-шоктышышт, авторын турло событий-влакым почьш пуымыжо, лексический ойыртем, сюжет корно шотыш, налалтыт.

V-ше класс калык ойпого дене почылтеш. Тышке йомак, тушто, калыкмут да пале, тоштыен - ой-влак пурат. Вес тушкам Г. Микайын «Маскаиге», «Пормо» басньыже-влак, М. Шкетанын «Мичун уке ачажат...» ойлымашыже да молат чумырат. Тыгак шочмо кундем, тыныс илыш, граждан да Кугу Отечественный сар, пуртус, икшыве-влакын тушка илышышт нерген возымо произведений-влак темлалтыт

Кажне тема почеш шке семын лудаш да канашаш ешартыш произведений-влак пуалтыт (монгышто лудаш), посна автор-влакын книгашт темлалтыт. Нуно жанр шотышто тўрло улыт. Шке семын лудмым иктешлаш тўрло вариантым налаш лиеш. Туныктышо лудаш, беседым эртараш ик але икмыняр произведенийым налын кертеш.

5 классыште шонымашым каласен, ойлен да возен моштымаш, сылнымутан произведенийлан акым пуэн кертмаш верым налыт. Нине кукшыт гыч образовательный, воспитательный да познавательный задаче-вдак шындалтыт: урокын темыж гоч тунемще-влакын илыш умылымашыштым, сылнымут ойыртемым палыме опытыштым кумдандаш да келгемдаш полшаш, сылнымут тунян сынжым, вийжым, ушандарен суретлен кертме куатшым умылаш туныкташ.

Произведений-влакын текстыштым тунемаш - 28 шагат; йылме лывыртыме пашалан - 4 шагат; шке семын лудаш да канашаш палемдыме произведений-влакым иктешлаш - 2 шагат. Чылаже - 34 ша­гат.

Наизусть; тунемаш пуымо текет-влакым туныктышо весе дене вашталтен кертеш.

Литератур теорий гыч сведений-влак: сылнымутан литератур да научно-популярный литератур, герой ден событий-влак, калык ойпого, прозо ден почеламут кокласе ойыртем; басне, мораль, афоризм, аллегорий, пуртус сурет да произведенийын событийже-влак; герой, сюжет, эпитет, таетастарымаш, муро ден почеламут.

Наизусть тунемаш произведений-влак.

Г. Микай. «Пормо»;

М. Ш к е т а н. «Мичун уке ачажат...» (ужаш);

И. О д а р. «Таргылтыш» (ужаш);

В. Колумб. «Чодыра йомак»;

С . Ч а в а й н. «Ото»;

М. Казаков. «Миша»;

Г. Е ф р у ш. «Шошо» (ужаш);

С. Вишневский. «Марий Эл»;

А. Иванова. «Ава кумыл»;

В. Изилянова. «Писте».

V - VII класслаште шинчымашым налше тунемше налышаш:

-  сылнымутан литературым, научно-популярный литературым, калык устный творчествым, нунын коклаште улшо ойыртемым;

-  сылнымутан произведенийысе геройым суретлен ончыктымым (портрет, авторын характеристикыже; эпизод, сюжет, йылме поянлыкын сылнештарен ончыктымыжо).

Тунемше-влак палышаш улыт:

-  посна эпизодын событий-влак дене кылжым; геройын койышыжым, моло персонаж-влак дене кылжым, ойлымо йылмыжым; авторын характеристикыжым шотыш налын, тудлан характеристикым;

-  произведенийын геройжо-влакым;

-  произведенийын темыжым да идейжым;

- сылнештарыме йон-влакын шонымашым почын пуымаште
верыштым (танастарымаш, эпитет, олицетворений, метафор, ...);

-  произведенийын могай родыш але жанрыш пурымыжым. Ыштен моштышаш улыт:

книган справочный аппаратше, словарь-влак да школлан лукмо справочный литератур дене пашам; произведенийым, ужаш-влакым сылньш лудын;

- произведенийым але посна эпизод-влакым наизусть каласкален;

- эпический произведений-влакым але нунын эпизод-влакыштым каласкален але возен (кучыкын, шке шонымашым пуртен, тичмашын, ойырен налын, т. м.); ойлымашлан але сочиненийлан простой але сложный планым;

- йодышлан тичмаш, кумда, раш, ушандарыше вашмутым уст­но але возен;

- литературный произведений (геройлан характеристике, ойлымаш), произведений дене кылдалтше иллюстраций але живо­пись произведений-влак почеш сочиненийым возен;

- шке семын лудмо произведенийлан, герой да событий-влаклан шке шонымым возен.

Числа-влак	Урок радам	Тунемме материалым урок шот дене шеледымаш
	1	Ончылмут. Сылнымутан литератур да научно-популярный литератур, нунын коклаште ойыртем.
	2	Калык ойпого. Йомак нерген умылымаш.
	3	«Ший пуян Ший Пампалче» йомакын содержанийже.
	4	Йомакын тун шонымашыже. Айдемын шке пиалже верч кучедалмыже. Йомакын ылме ойыртемже.
	5	Шке семын лудаш да канашаш. «Сур пире» йомак.
	6	В. Юксерн «Онар».
	7	Пет Першут «Кутко суан». Йомакын содержанийже.
	8	Йомакын чоналтмыже. Кутко-влакын койыш-шоктышт.
	9	Тушто. Калыкмут-влак.
	10	Калык пале-влак. Тошто марий ой-влак нерген умылымаш.
	11	Г. Микай «Маскаиге» басньыже. «Пормо» басне. Басньын кулешлыкше. Аллегорий нерген умылымаш.
	12	М. Шкетанын илышыже да творчествыже. «Мичун уке ачажат» повестьше. (1-ше ужаш).
	13	«Мичун уке ачажат» повестьше. (2,3 ужаш). Ойлымашын тун темыже. Курий ден ватыжын тусышт, койышт-шоктышышт.
	14	4,5 ужаш. Мичун илыш-корныжо, пиалан йоча илышыш ушнымыжо. 6-шо ужаш. Ойлымашым лончылымо радам.
	15	К. Беляев «Изи тумо». Пуртусым йоратыше рвезын койышыжо, шонымашыже.
	16	Ойлымашым лончылымаш.
	17	И. Ломберский «Пакет дене».
	18	Изергинын образше.
	19	М. Казаков «Миша».
	20	К. Беляев «Ик ялыште».
	21	Витя ден Галян партизан отрядлан полшымышт. ШСЛК
	22	Иван Одар «Таргылтыш».
	23	Ойлымашыште йоча-влакын келшен илымыштым ончыктымаш.
	24	Г. Ефруш «Шошо» ойлымашын содержанийже.
	25	Мигыда кугызан пашам тыршен ыштымыже.
	26	Олык Ипайын шулдыран поэзийже нерген. «Чодыра да пасу, ужар олык» почеламутшо.
	27	«Чодыра йомак» почеламут.
	28	К. Васинын илышыже да илышыже.
	29	«Канде ер воктене» ойлымашын содержанийже.
		Ученый Кириллов дене вашлиймаш. Йоча-влакын образышт.
	30	илышыже да творчествыже. «Поэт лумем кузе…» «Ото» почеламут.
	31	А. Иванова «Ава кид», В. Изальянова «Писте», Г. Сабанцев «Шочмо пыжаш».
	32	Н. Ильяков «Латик кролик»
	33	Витек-произведенийын тун геройжо.
	34	С. Вишневский «Марий Эл». 5-ше классыште тунеммым ушештарымаш.