УДК 821.161.3-8
іч (г. Гродна, Беларусь)
СЕМАНТЫЧНЫЯ АСАБЛІВАСЦІ ПРЫКАЗАК З КАМПАНЕНТАМ-ДЭНДРОНІМАМ
The article deals with the Belarusian proverbs, which include the most common names wild trees - pine, oak, birch, willow, aspen. Attention is paid not only to the semantics of these tokens, but also on the importance of sustainable paremiological units, which they are components.
Прыкметнае месца ў прыказкавай спадчыне займаюць найменні дрэў. Дрэва – гэта не толькі вобраз-сімвал у канцэптуальна-філасофскім светаразуменні беларускіх пісьменнікаў, але і ў творах вуснай народнай творчасці. З дрэвам як канцэптам тут звязаны шматлікія ўяўленні і асацыяцыі.
Якія ж дрэвы-сімвалы характэрны для беларускай культурнай традыцыі? Шавыркіна, найбольш апета ў сучаснай паэзіі сасна, ці хвоя, – самае распаўсюджанае ў нашым краі дрэва. У фалькларыстыцы вылучаецца вярба як магічнае дрэва. Не застаюцца па-за ўвагай бяроза і дуб. “Бяроза – абрадавае дрэва. Сімвалізуе дзявочае хараство, раслінную сілу, любоў і каханне… Дуб – свяшчэннае дрэва. Зачароўвае сваёй моцай, магутнай энергіяй” [1, с.100]. Супрацьпастаўляецца вышэйназваным дэндронімам асіна, паколькі гэтае дрэва ў большасці выпадкаў выклікае адмоўныя эмоцыі.
А ўвогуле многія даследчыкі выказвалі розныя меркаванні наконт паходжання, семантыкі і сімволікі дзікарослых дрэў. Так, у працы А. Ненадавец “Каму пакланяліся продкі” (1996) асэнсавана праблема ўшанавання дрэў славянамі. Я. Крук у “Сімволіцы беларускай народнай культуры” (2003) на матэрыяле беларускіх народных песень вылучае сімвалы, якія характэрны для беларускай культурнай традыцыі, Т. І. Шамякіна ў “Міфалогіі Беларусі” даследуе, як тыя ці іншыя прадметы становяцца сімваламі, на аснове якіх якасцей адбываецца сімвалізацыя рэчы (2000). Паходжанне, сімволіку дрэў звязваюць не толькі з рознымі легендамі і паданнямі, але і вызначаюць праз розныя жанры фальклору: замовы, казкі, песні, выслоўі, загадкі. Разам з тым, сваё лінгвакультуралагічнае значэнне дэндронімы праяўляюць таксама ў структуры і змесце прыказак.
А якія ж назвы дзікарослых дрэў найбольш часта выкарыстоўваюцца ў прыказках, як інтэрпрэтаваць семантыку і сімволіку вылучаных дэндронімаў, якія фактары абумовілі іх ужыванне ва ўстойлівых моўных адзінках?
Разгледзім гэта на прыкладах, выпісаных з 2-томніка “Прыказкі і прымаўкі” (1976), паколькі гэта найбольш поўны навукова-сістэматызаваны звод беларускіх прыказак, які з’яўляецца свайго роду падагульненнем у галіне беларускай парэміяграфіі. У гэтым слоўніку ўвесь матэрыял сістэматызаваны па асноўных сферах жыцця і быту народа, з якімі непасрэдна звязаны сэнс прыказкі. Гэта, свайго роду, з’яўляецца падказкай, у якой маўленчай сітуацыі можа быць выкарыстана тая ці іншая прыказка. Але толькі падказкай, бо тут вельмі многа прыказак, звязаных з назвай раздзела толькі этымалагічна або выпадкова, праз знешнія прыметы. Хоць у прадмове да двухтомніка і гаворыцца пра сэнсавую мнагазначнасць прыказак, складальнікі не заўсёды бяруць гэта пад увагу. У адных выпадках прыказка падаецца з улікам яе прамога сэнсу, а другіх – пераноснага. Напрыклад, прыказка Конь скапрыжаны на дыбы становіцца аказалася ў раздзеле “Сельская гаспадарка”, а Кожны млын на сваё калясо ваду цягне – у раздзеле “Промыслы і рамёствы”. Зыходзячы з гэтага, прыказку Сыты галоднаму не раўня трэба было б шукаць там, дзе гаворыцца пра харчаванне, а яна трапіла ў раздзел “Беднасць. Жабрацтва. Багацтва. Сацыяльна-маёмасная няроўнасць”. Прыведзеныя прыклады, на жаль, не адзінкавыя. І ўсё ж недакладнасці ў класіфікацыі не зніжаюць бясспрэчнай вартасці двухтомніка.
Пры разглядзе ўжывання той ці іншай лексемы ў складзе прыказак, трэба заўсёды браць пад увагу тое, што прыказкі паводле семантыкі далёка не аднатыпныя моўныя адзінкі. Разам з тым варта адзначыць, што слова, стаўшы кампанентам прыказкі, не заўсёды захоўвае свае слоўныя якасці. І гэта залежыць ад таго, у якім значэнні ўжываецца парэміялагічная адзінка: алегарычным, часткова пераасэнсаваным ці прамым. Але калі нават прыказка мае прамое значэнне, то кампаненты, што ўваходзяць у яе склад, рэалізуюць розную семантыку. Усе выяўленыя адзінкі мы падаём проста як лексемы, разумеючы пры гэтым, што лексема – гэта “слова як сукупнасць граматычных форм і лексічных значэнняў ва ўсіх яго ўжываннях і рэалізацыях” [2, с. 106]. Скажам, назоўнік дрэва, па дадзеных ТСБМ, мае толькі два значэнні: 1) шматгадовая расліна з цвёрдым ствалом і галінамі, якія ўтвараюць крону; 2) матэрыял з такой расліны, які ідзе на будаўніцтва, розныя вырабы; драўніна. Гэты ж кампанент ужываецца ў прыказках, многія з якіх не патрабуюць тлумачэння, аднак пры іх ужыванні трэба ведаць, да якой маўленчай сітуацыі яна дастасоўваецца. Напрыклад, Крывое (малое) дрэва ў сук расце ‘кажуць пра мужчыну малога росту ці кульгавага, але вельмі здатнага на любошчы’; Крывое (-ога) дрэва не выпраміш (не выправіш, не выпрастаеш), Крывое дзерава трудна выпрастаць ‘кажуць з перакананнем, што хто-небудзь не зменіцца ў лепшы бок’. Параўн. іншыя ўжыванні, дзе праяўляюцца розныя, але не слоўнікавыя значэнні, уласцівыя лексеме дрэва: Ад крывога дрэва не бывае прамога ценю. Сін.: Якое дрэва, такі <і> клін, які бацька, такі <і> сын ‘свае недахопы, заганы дзеці пераймаюць ад бацькоў’; Скрыпучае (скрыплівае) дрэва (дзерава) доўга скрыпіць (стаіць); Скрыпучае дрэва жывучае; Скрыпліва дзерава перажыве і здаровае; Скрыпучае дрэва два вякі стаіць ‘чалавек хваравіты ці такі, што прытвараецца хваравітым, доўга жыве’.
Усе гэтыя прыказкі адарваліся ад першапачатковых рэалій, на базе якіх развіўся алегарычны сэнс. Агульнае значэнне такіх выразаў не суадносіцца з лексічным значэннем слоў, што ўваходзяць у іх склад. Слова ў прыказцы вобразнае, тут яно “як бы перайначваецца, свеціцца нейкімі іншымі фарбамі і вылучае незвычайную паэтычную энергію” [3, с. 88]. Першапачаткова многія з прыказак, магчыма, ужываліся проста як канстатацыя пэўнага факта, як характарыстыка пэўнай з’явы, скажам, Высокае дрэва здалёку відаць ці Дзе дубы, там грыбы або Добры (вялікі) дуб, ды дупляністы (дупляняты, дуплаваты). Зараз у гэтых выразах ўсе кампаненты атрымалі пераасэнсаванне, і, напрыклад, апошні з іх, з адценнем іранічнасці, ужываецца ў сітуацыі, калі гавораць пра што-небудзь значнае, з чаго, аднак, няма толку. Тое ж самае можна сказаць і адносна прыказкі На пахілую вярбу (на пахілае дрэва, дзерава) <і> козы скачуць. Яна дастасоўваецца не да вярбы ці дрэва ўвогуле, а да людзей і абазначае ‘пакорлівага, падатлівага чалавека ўсе крыўдзяць’.
Дэндронімы, што ўваходзяць у структуру парэміялагічных адзінак, вызначаюцца рознай актыўнасцю. Найбольш часта тут выкарыстоўваюцца лексема дуб – дзікарослае “мужчынскае” дрэва, сімвал жыцця, вечнасці, моцы. Пададзім далей прыказкі з гэтай лексемай. Адначасова растлумачым і значэнне тых прыказак, якія ўжываюцца не толькі ў народнай мове, але і літаратурнай.
Які дуб, такі і тын, які бацька, такі і сын ‘у дзецях паўтараюцца недахопы ці станоўчыя рысы бацькоў’. Яшчэ вядомы наступныя варыянты прыказкі: Які дуб, такі і клін, які бацька, такі і сын; Які дубок, такі і клінок, які бацька, такі і сынок.
Без ветру і дуб не шуміць ‘на ўсё ёсць свае падставы. Пра прычынна-выніковыя сувязі паміж пэўнымі з’явамі’.
Без глыбокага кораня дуба не бывае ‘якая-небудзь важная жыццёвая справа немагчымая без трывалага падмурка’. Параўн.: Вялікага дуба з малым карэннем не бывае.
Адзін дуб у полі ─ то не лес ‘аднаму чалавеку, у адзіночку цяжка дабіцца чаго-небудзь, справіцца з чым-н. Часцей ужываецца як апраўданне чыйго-небудзь бяссілля, бездапаможнасці’.
Прыказка Абвёў вакруг дуба, ды й няхай будзе люба зафіксавана ў раздзеле “Шлюб і вяселле”. У аснову прыказкі пакладзены ранейшы народны звычай. Раней каля дуба адзначалася вяселле, а сам абрад шлюбу заключаўся ў трохразовым абыходзе маладымі свяшчэннага дрэва.
Прыказка Не будзе дуба, не трэба і грыба падаецца ў раздзеле “Жыццёвыя назіранні” і з’яўляецца паказчыкам таго, што грыбы растуць у лесе, а без лесу іх не будзе. Але, думаецца, што яна ўсё ж такі выкарыстоўваецца ў маўленні з пераносным значэннем.
Абы дубкі, а бярозак хваціць. Паколькі прыказка ўключана ў раздзел “Дзеці і іх выхаванне”, то можна меркаваць, што яна абазначае: ‘галоўнае – каб хлопцы былі, а дзяўчаты знойдуцца’. Параўн. прыказку Абы мае бярозкі, а дубкі знойдуцца, якая ўжо фіксуецца ў раздзеле “Каханне. Дашлюбныя адносіны моладзі”. Тут побач з лексемай дубкі (‘памяншальна-ласкальная форма да слова дуб’) ужываецца і дэндронім бярозкі.
У традыцыйнай культуры славян, акрамя дуба, адметнае месца займае і бяроза. Бярозу лічаць абрадавым дрэвам, якое сімвалізуе дзявочае хараство, раслінную сілу, любоў і каханне. Гэта лексема ўжыта яшчэ ў дзвюх прыказках: Бяроза не ўгроза: дзе яна стаіць, там і шуміць (пададзена ў раздзеле “Дабрата. Злосць. Зайздрасць. Няўдзячнасць”) і Калі бяроза перад вольхай ліст распусціць, то лета будзе сухое; калі вольха наперад ─ мокрае. Апошняя з’яўляецца паказчыкам народнага календара, а таму мае прамое значэнне. Існуе яшчэ адзін варыянт гэтай прыказкі: Мокры год будзе, калі вольха раней распусцілася за бярозку.
У значную колькасць прыказак уваходзіць дэндронім сасна ‘хваёвае вечназялёнае дрэва з доўгімі іголкамі і акруглымі шышкамі’. Заўважым, што ў прыказках гэтае значэнне як бы расствараецца ў яе агульным сэнсе. Прасочым гэта на прыкладах: Кожная сасна свайму бору песню спявае (пяе) ‘кожны чалавек абараняе інтарэсы людзей свайго асяроддзя’. Ёсць яшчэ два варыянты гэтай прыказкі: Дзе сасна ні стаіць, а ўсё свайму бору шуміць; Усякая сасна ў сваім бару шуміць.
Жыць на чужой старонцы, як на скале адзінокай сасонцы ‘на чужыне чалавек адчувае сябе адзінокім’. У прыказцы лексема “сасна” мае памяншальна-ласкальную форму – сасонцы, што абумоўлена патрабаваннямі рыфмы.
Прыказка Ад яблыні ─ яблыкі, ад сасны ─ шышкі змешчана ў раздзеле “Дзеці і і х выхаванне”. Яна абазначае тое, што кожнае дзіця падобнае на сваіх бацькоў не толькі знешне, але і сваімі недахопамі ці станоўчымі рысамі. Бо, як вядома, ‘‘яблык ад яблыні недалёка падае”. Прыказка ўзнікла ў выніку метафарычнага пераасэнсавання. За рэальным фактам, што ад сасны будуць шышкі, а не, скажам, жалуды ці што іншае, прыхаваны значны падтэкст.
Прыказкай Брат на ліпе драт, на сасне луплен, за тры шалягі куплен характарызуюць не вельмі добрага брата і яна пададзена ў раздзеле “Радня, сваяцтва”. А вось прыказка Када на елкі шышкі стануць красныя, а на сасне зялёныя ─ сей ячмень з’яўляецца паказчыкам народнага календара. Выкарыстоўваецца яна як парада, і ўсе кампаненты ў ёй ужыты ў прамым значэнні. Таму і слова сасна мае сваё канкрэтнае, літаральнае слоўнікавае значэнне. Сімволіка сасны шмат у чым супадае з сімволікай елкі, што абумоўлена наяўнасцю вострых іголак.
Разам з тым у славянскіх мовах пашыраны дэндронім хвоя, які паводле “Тлумачальнага слоўніка беларускай мовы” мае тры значэнні і адно адценне: 1) вечназялёнае дрэва сямейства хваёвых з высокім прамым ствалом і доўгай ігліцай; сасна; 2) ігліца; 3) галінка хвойнага дрэва. // Хваёвы лес, сасняк. Такім чынам, словы хвоя і сасна ў першым значэнні з’яўляюцца сінонімамі. Лексема хвоя ўжыта ў прыказцы Елка і хвая: украў, дык мая, якая зафіксавана ў раздзеле “Зладзейства. Махлярства”.
Лексема хвойка мае значэнне ацэначнасці (памяншальна-ласкальнае да хвоя): Хоць хвойку жую, ды на волі жыву. Дарэчы, гэта прыказка выкарыстана ў ТСБМ як ілюстрацыйны прыклад для пацвярджэння другога значэння намінацыі хвойка ‘ігліца’. Але гэты прыклад не выступае сродкам семантычнай інфармацыі пра слова, бо размова ідзе не пра хвойку; сэнс выказвання – ‘хоць і бедна чалавек жыве, затое ён вольны’. Пераносны, алегарычны сэнс мае і прыказка За хвойкай лесу не бачыць.
Вярба ‘дрэвавая і кустовая расліна сямейства вярбовых з разложыстымі гнуткімі галінамі і вузкім лісцем’ у народнай культуры сімвалізуе жыццёвую моц, хуткі рост, здароўе і плоднасць, абараняе ад уздзеяння нячыстай сілы. У фальклорных творах услаўлена жыццяздольнасць і трываласць вярбы. У парэміях вярба сімвалізуе дзяўчыну ці абазначае чалавека ўвогуле, безадносна да яго полу і ўзросту: Дзеўка, як вярба, – іх усюды перасаджваюць; На пахілую вярбу (на пахілае дрэва) козы скачуць ‘пакорлівага, падатлівага чалавека ўсе крыўдзяць’; Скрыпучая вярба два вякі жыве ‘чалавек хваравіты ці такі, што прыкідваецца хваравітым, доўга жыве’; Вярба тоўстая, ды ў сярэдзіне пустая ‘знешне чалавек можа выглядаць нядрэнна, аднак толку з яго мала’. У якасці сіноніма тут можна прывесці і згаданую вышэй прыказку Добры дуб, ды дупляністы. Прыказка Дзе вада, там і вярба з’яўляецца паказчыкам народнай прыкметы.
У пяці прыказках ужываецца дэндронім асіна. У дзвюх з іх для захавання рытмічнасці і рыфмаванасці ён мае памяншальна-ласкальную форму – асінка.
Для прадажнай псіны кол з асіны – ‘прадажнік, здраднік варты самага суровага пакарання’. Як асінка затрасецца, тады волік напасецца (нап’ецца). Шукай асіну на панскую спіну. Асінка чырванее, хлопец дурэе (Асінка чырванеець, дзяцюк (дзяцёк, дзяцінка) шалеець). Як у полі асіна – так і сіраціна: яе вецер гне і мачаха б’е.
Такім чынам, дэндронімы, што ўваходзяць у структуру парэміялагічных адзінак, вызначаюцца прыкладна аднолькавай актыўнасцю. Дрэва – адзін з цэнтральных сімвалаў сусветнай традыцыі. Яно, як і іншыя раслінныя формы, звязваецца з урадлівасцю, росквітам, багаццем. Але перш за ўсё дрэва з’яўляецца ўвасабленнем жыцця ў розных яго аспектах і праявах.
Усе адзначаныя дэндронімы належаць да адзінак асноўнага слоўнікавага фонду. Але вельмі многія з іх пераасэнсаваліся і толькі ў этымалагічным плане суадносяцца з зыходнымі, першаснымі значэннямі адпаведных назоўнікаў. Аднак пераноснасць тут адбываецца не на лексічным, а на сінтаксічным узроўні. Таму і прыказкі амаль ва ўсіх выпадках маюць цэласнае значэнне. Вывучэнне дэндронімаў, скарыстаных у якасці кампанентаў прыказак, дазваляе ўбачыць тую аснову, на якой ажыццяўляецца канцэптуалізацыя сэнсу і ствараецца моўная адзінка, якая адпавядае ўстаноўленым традыцыям, спецыфічным умовам жыцця лінгвакультурнай агульнасці. Дэндронімы здольны перадаваць значную інфармацыю аб светапоглядзе народа, мнагаграннасць узаемаадносін паміж чалавекам і прыродай у творах вуснай народнай творчасці, і ў прыватнасці ў прыказках. Дэндронімы тут выступаюць не толькі як лексічныя адзінкі, але як і культуразначымыя паняцці.
Спіс выкарыстанай літаратуры
1. Шавыркін, М. Дрэвы памяці // Роднае слова. – 2004. – № 1. – С. 100.
2. Рагаўцоў, В. І. Уводзіны ў мовазнаўства : вучэбны дапаможнік / В. І. Рагаўцоў. – Магілёў: МДУ імя , 2004. – 400 с.
3. Янкоўскі, беларускіх прыказак / ўскі. – Мінск: Выш. шк., 1971. – 160 с.
