Ытыктабыллаах табаґыттар уонна чуум µлэґиттэрэ!
Убаастабыллаах ыалдьыттар уонна мунньах бары кыттыылаахтара!
«Ленинскай» совхоз урукку іттµгэр Саха сирин хотугу эргимтэтигэр биир улахан табаны иитэр хаґаайыстыба быґыытынан биллэрэ. Тыа хаґаайыстыбатын сайдыытын суолунан отутча сыл устата µлэлээн-хамнаан олохтоох нэґилиэнньэни этинэн хааччыйан, социальнай эйгэ бары араІатыгар улахан оруолу ылбыта. 90-с сыллар са±аланыыларыгар, саІалыы экономическай сыґыаннар олоххо киирэн эрэр бириэмэлэригэр урукку іттµгэр тигинээн олорбут «Ленинскэй» совхоз кэккэ ыарахаттары кірсі сылдьыбыта. Ити саамай ыарахан тµгэІІэ совхоз бастыІ табаґыттара дойдуларын туґугар олохторун анаан, бу кэм ыарахан кµннэрин ыарыыта суох аґарарга µлэлии-хамсыы сылдьар дьон биир ійµнэн-санааннан бэйэ-бэйэлэрин ійіґін, кэскиллээхтик дьаґанан бу кµІІэ диэри таґаарыылаахтык µлэлээн кэллилэр.
Бүгүҥҥү туругунан улууска таба иитиитинэн дьарыктанар бөдөҥ хаьаайыстыба 50 сыллаах юбилейын көрсөр «Ленинскэй» совхоз кэнниттэн хаалбыт «Ленинскэй» МУСП уонна 6 боростуой табаарыстыба быґыытынан холбоммут аҕа ууґун общиналара бааллар. Таба иитиитэ 1990-с сыллартан 2000 сыл са±аланыыларыгар дылы улахан кризискэ киирэ сылдьыбытын Президент, Правительство болҕомтолорун ууран, тыа сирин экономическай сайдыытын элбэх сыллаах Программатыгар, таба ахсаан өттүнэн элбээґинин сүрүн сыалынан туруорбута, ити дьаґаллар биґиги улууспутугар чахчы көмөлөөх булбуттара.
1961 сылтан «Ленинскэй» совхоз 50 сыл устата үлэлээн кэллэ, билигин кини базатыгар «Ленинскэй» муниципальнай унитарнай тыа хаґаайыстыбатын предприятиета уонна саха ына±ын иитэр «Бытантай» государственнай питомнига тэриллэн үлэлии тураллар.
2010 сыл тумугунэн таба ахсаана 17426 тібө буолла, ол иґигэр тыґы табата 7821, былырыыІІыга холоотоххо уопсай таба ахсаана 663 тібіннін элбээтэ, тыґы таба 477 тібіннін ахсаан оттунэн элбээтэ. Улуус үрдүнэн улахан табаны тыыннаахтыы иитии 86,0% буолла, тугуту тыыннаах ылыы 54,96% тэҥнэстэ.
Улуус биир бідіІ тыа хаґаайыстыбатын муниципальнай унитарнай предприятиета (МУСП «Ленинскэй») быйылгы сылы 7820 тібілііх кірµстэ, тыґыта 3400 тібі, бідіІ табаны тыыннаах иитиитэ 84,0%, тугуту тыыннаах иитии 60,12% буолла. Итини таґынан хаґаайыстыба 7 стадотыгар 3917 тібі кэтэх таба баар, онон МУСП уопсайа 11737 табаны кірі сылдьар.
МУСП стадоларыгар салайар 3-с №-дээх стадо бідіІ табаны 94,0% иитэн, тугуту 68,0% ылан бу сыл бастыІ кірдірµµтµн ситистэ. салайар 6-с №-дээх стадота иккис миэстэ±э та±ыста. БідіІ табаны иитии 92,0%, тугуту тыыннаах ылыы 64,0% тэІнэстэ. салайар 2-с №-дээх стадата µґµс миэстэ±э та±ыста, кини кірдірµµлэрэ: бідіІ табаны тыыннаах иитиитэ 87,0%, тугуту ылыыта 70,0% тэҥнэстэ.
Таба иитэр общиналартан быйыл µчµгэй көрдөрүүлээх Старостина Дария Егоровна салайааччылаах «Са±ах» общината буолла, бідіІ табаны тыыннаах иитиитэ 87,0%, тугуту тыыннаах ылыыта 60,0% буолла. салайааччылаах «Саҕах» общината, бөдөҥ табаны тыыннаах иитиитэ 96,0%, тугуту тыыннаах ылыыта 50,0%, тэҥнэстэ. салайааччылаах «Турукаан» общината тугуту тыыннаах ылыыта 47,0% бөдөҥ табаны тыыннаах иитиитэ 89,0% буолла диэн бэлиэтээн этиэххэ сіп.
6 родовой общинага уопсайа 5689 тібі таба баар, тыґыта 2468 тібі. Родовой общиналарга «Сагах» община сылын аайы табатын тібітµн эбэр. Атын общиналар табалара кэнники сылларга ахсаан оттунэн эбиллибэт. Кэнники сылларга общиналар атахтарыгар туран производственнай кірдірµµлэрэ іссі тупсуо диэн эрэниллэр.
Эдэр кілµінэ табаґыттарбытыгар улахан эрэлбитин аныыбыт, билигин да±аны µтµі табаґыт аатын чиэстээхтик сµгэ сылдьар эдэр дьоммутун ааттарын ааттыахпытын сіп: , «Са±ах» родовой община±а, «Турукан» родовой община±а, , «Чуорка» родовой община±а, «Нільгідік» родовой община±а таґаарыылаахтык µлэлии сылдьаллар. «Ленинскэй» МУСП 5№-дээх стадотын эдэр табаґыттара , . Бу сыл табаннан суурдуугэ кимиэхэ да иннин биэрбэтэх 7№-дээх стадо звеновода , 6№-дээх стадо звеновода , кинини кытта тэннэ улэлии сылдьаллар бырааттара Афанасий, Тихон Константиновтар. 3№-дээх стадога , , 5№-дээх стадога бу дьон сотору улуус инники сайдыытыгар улахан оруолу оонньуур буолуохтара, улуус сµрµн производствотын бэйэлэрин илиилэригэр ылыахтара, сайдыы суолунан эрэллээхтик хардыылыахтара диэн эрэнэбит.
( Качествееннай кордорууну таблицалартан корон информациялааьын)
Табаны эккэ ілірµµ, табаны тібі іттµнэн элбэтии политиката биґиэхэ да республикага да бара турарынан сибээстээн былааннаахтык ыытыллыбат. Ааспыт сылга бары хаьаайыстыбалар уопсайа 1465 табаны эккэ ілірдµлэр. МУСП «Ленинскэй» 329 табаны ілірді, нэьилиэнньэгэ 89 табаны атыылаата. «Сагах» община 131 табаны ілірді нэьилиэнньэгэ 74 табаны атыылаата. Кыра общиналар табаны реализациялааґыннара бэйэлэрин кыахтарынан барда.
Таба туґата суох ілуутэ - сутуутэ бу кэнники сылларга хайда±ын анализтаан кірдіххі: 2009 сыллаа±ы отчуот быґыытынан - іллі, бірі сиэтэ диэн графага 1029 тібі. Сутук диэннэ 999 тібі. Онон таба туґата суох олµµтэ уопсайа 2028 тібі буолбут. 2010 сылга таба ыалдьан ілµµтэ уонна бірі сиэґинэ 1380 тібі, сутук 1125 тібі. Уопсайа таба туґата суох ілµµтэ 2505 тібі±і тиийбит. Холобура 2002 сылга 1252 тібі ілбµт, мантан 298 тібі сутук, 964 тібі бірі сиэґинэ, ыалдьан ілµµ. Кістірµн курдук табабыт ахсаана элбиирин кытта тэІІэ, таба туґата суох ілµµтэ сутуутэ ( непроизводственнай отходпут) эбиллэ турар. Бірі кэлин сылларга, дьааты туттар бобуллубутун кэннэ, ахсаан іттµнэн биллэрдик элбээн, улахан хоромньуну таґаарар буолла. Быйыл кыґын сиринэн табаґыттар уонна биирдиилээн булчуттар уопсайа 16 біріну бултаатылар. Тыа хаґаайыстыбатын министерствота тэрийбит 5 улууґу эргийэ кітін вертолетунан бірінµ бултааґынна эмиэ кыттыыны ыллыбыт, ол биґиги улууспутугар кідьµµґэ суох буолла. Бірінµ бултааґыІІа Правительство кірір субсидията - кіміті маннык; биир таба стадотыгар расчеттаан биригээдэ тэринэн бултааґыны ыыппыт хаґаайыстыба±а 40000 солк. убулэээґин оІоґуллар. Бу кімі урукку іттµгэр общиналарга киирэ илик.
Бірі бултааґыныгар киирбит субсидиятын тµмэн МУСП «Ленинскэй» биирдии бултаммыт бірі баґыгар 25 тыґыынча солкуобайдаах премия олохтоото. СаІа сылга сэттэ бултаммыт бірі баґыгар премия бултаабыт дьоІІо тілінні. Маны таґынан биир миллион солкуобайдаах µбµ хаґааайыстыба вертолет кітµµтµгэр киллэрбитэ. Бу харчыны министерство соро±ун субсидия быґыытынанан «Ленинскэй» МУСП-±а тіннірµіхтээх. Ґп киирдэ±инэ бірі бултааґыныгар премия тілііґунэ сал±анан барыахтаах.
Бу куннэргэ Якутскайтан бірінµ бултаґа, бірінµ бултуурга дьону уірэтэ, булт ученайа, айанньыт (Айыы уола Айан) диэн ааттаах киґи кэлэн 7№ - дээх ыстада±а маІнай барда. Атын ыстадаларга ханна бірі баарынан сылдьыахтаах.
Кылгастык ветеринарнай улэ±э тохтоотоххо, кэнники сылларга таба±а улахан ыарыы турбата, онно айыл±абыт да кімілісті быґыылаах. Бруцеллез ыарыыттан ыстадалары ыраастааґыІІа улуус ветеринайнай улэґиттэрэ былаан быґыытынан улэ ыыталлар. Бруцелезка инфицированнай табалар ахсааннара биир сыл аччаабыт курдук буолар да, куруук бэрэбиэркэ барар ыраастаныллар ыстадаларбытыгар эмискэ кµідьуйэн элбэх таба сутуллан турара кыайан ійдінµллµбэт. Бу иґигэр ыраах олохтоох общиналар табалара сылын аайы бэрэбиэркэлэммэккэ хаалара дьиксиниини уоскэтэр. Ветеринарнай департамент улуустаа±ы ветстанция ніІµі комплекснай былаан ылынан улуус дьаґалтатын кытта бииргэ улэлииргэ сібулэґиигэ илии баттаспытара. Бруцеллеґу уонна атахсыт ыарыыны утары вакцинациялааґын ыытыллыахтаах. Бу проблемага таба иитээччи хаґаайыстыбалар ветеринардары кытта биир уопсай тылы булан ыкса улэлэьэллэрэ наадалаах. Ыытыллары турар мероприятиеларга ветеринардар, табаґыттар ыытыллыахтаах µлэ таба µлэтигэр суолталаа±ын быґыытынан кіміліґµіхтэрэ, µлэлиир усулуобуйаны хааччыйыахтара диэн эрэнэбит.
Ґлэ±э эппиэтинэстээх буолууну хас биирдии ыстаада, община иґигэр бэйэтигэр ситиґэр гына µлэ ыытыахха наада. Ґлэ хамнаґын, таабылын оІорор ыстаада биригэдьиирдэрэ, община баґылыктара µлэ±э ирдэбилгитин аныгы бириэмэ кірдібµлµгэр сіп тµбэґиннэрэн µлэлиэххитин наада. Ґіґээттэн табаґыкка ійібµл баар буолла, аны биґигиттэн эппиэтинэґи µрдэтэн, табаны элбэтэр соругу туруордулар. Бырааґынньыкпыт ааста да барыбытын тубуктээх улэ куутэр. Сайынны бородуукта, оттор мас миэстэтигэр тиэрдиллиитэ, уонна саамай эппиэттээх кэм таба тірµі±э са±аланаары турар.
Биґиги табаґыттарбыт µйэттэн иитэн а±албыт табабытын харыстаан иитэн урукку кілµінэттэн итэ±эґэ суохтук µлэлээн улуус социальнай-экономическай сайдыытыгар бэйэлэрин кылааттарын киллэрэ сылдьаллар уонна салгыы таба салаатын іссі µрдµк кэрдиискэ таґаарыахтара диэн эрэнэбин.
Кµндµ табаґыттар уонна чуум µлэґиттэрэ! Бу µлэ±ит µрдэллэрэ µксµµрµгэр, іссі таґаарыылаах буоларыгар кытаанах доруобуйаны, µлэ±итигэр іссі улахан ситиґиилэри, дьиэ±итигэр-уоккутугар или-эйэни этэІІэ олорууну, олоххутугар дьолу-соргуну ба±арабын.
Бол±омто±ут иґин бвґыыбаларыІ.
