5-мавзу. Халқаро молия муносабатларида валюта рискларини бошқариш
1. Валюта рискнинг турлари ва юзага келиш сабаблари.
2. Валюта рискларининг таснифи ва уларни хеджирлаш.
3. Халқаро молия муносабатларида валюта рискини самарали бошқариш усуллари.
1. Валюта рискнинг турлари ва юзага келиш сабаблари
Бозор иқтисодиёти корхона, жамоа ташкилотлари, коооперативлар, банклар ва фуқароларга ташқи иқтисодий фаолиятни ва валюта хўжалигини мустақил тарзда амалга ошириш имкониятини юзага келтирди. Ҳеч кимга сир эмаски, бозор иқтисодиёти риск билан боғлиқ. У билан банкирлар ҳам, тадбиркорлар ҳам, аҳоли ҳам тўқнашади. Бироқ, кўпгина ҳолларда рискни камайтириш, олдини олиш, ва ҳаттоки ундан қочиш мумкин. Молиявий рискларни камайтиришда банклар муҳим ўрин тутади. Ташқи иқтисодий фаолиятларни қайта қурилиши, халқаро алоқаларнинг кенгайиши бевосита ташқи иқтисодий фаолиятни амалга оширувчи корхона ва ташкилотлар фаолиятини мувофиқ равишда ўзгартиришларини тақазо этади. Уларнинг хўжалик фаолиятларига валюта курсларининг тебраниши сезиларли таъсир кўрсатади.
Банк тизимини эркинлаштириш, алоҳида олинган корпоратив банкларни фаолиятини универсаллаштириш шароитида, алоҳида олинган банк рискларини ҳисоблаш ва баҳолаш муаммоси амалий аҳамиятга эгадир. Шу сабабли, биз тижорат банклари фаолиятида доимо учраб турадиган валюта рисклари хусусида тўхтаб ўтишни лозим топдик.
Валюта рискларининг мавжудлиги – валюта бозорларида валюта операцияларни амалга оширилиши, трансмиллий корхоналарни барпо этиш орқали, банк операциялари бозорини байналминаллашуви, шу жумладан уларни фаолиятини диверсификациялаш билан боғлиқ. Шу сабабдан, рискка бир қатор омиллар сезиларли таъсир кўрсатадилар. Буларга мисол қилиб, географик, сиёсий, иқтисодий, ҳуқуқий, демографик ва бошқа омилларни кўрсатиш мумкин.
Валюта риски деганда, ташқи иқтисодий фаолият жараёнида айирбошлаш курсларини ўзгаришидан ёки бошқа турли валюта операцияларини амалга оширилишида юзага келиши мумкин бўлган йўқотишлар (ёки даромад олиш) тушунилади. Валюта рискларининг юзага келишининг асосий сабаби – валюта курсларини ўзгариши ҳисобланади. Бундай ўзгаришлар ҳамма шахсларга: ишбилармон фирмалар ва давлат структураларига ҳам таъсир кўрсатади.
Бу шунга боғлиқки, кўпгина ҳолларда уларнинг фаолияти экспорт-импорт операциялари билан боғлиқ ва шу сабабли кредиторлар ва қарз олувчилар, инвесторлар ва чайқовчилар, хўжалик субъектлари ўз бизнесларини миллий (ички) валютага нисбатан бошқа (хорижий) валюталарда амалга оширишни маъқул кўрадилар.
Валюта рискига - ташқи савдо, кредит, валюта операциялари, ҳамда фонд ва товар биржаларида амалга оширилаётган операцияларда миллий валюта курсига нисбатан хорижий валютани курсини ўзгариши билан боғлиқ валюта йўқотишлари хавфи киритилади.
Валюта рискининг ҳажми валютанинг сотиб олиш қобилиятининг пасайиши билан боғлиқ, шу сабабли у битим имзоланган ва тўловни амалга ошириш муддати ўртасидаги вақт оралиғининг фарқига тўғридан-тўғри боғлиқдир.
Экспортёр учун (сотувчи) курсдан йўқотишлар тўлов валютасини курсини тушишигача бўлган муддатда битим имзолаб қўйган бўлса, юзага келади, чунки, олинган тушум маблағларига экспортер камроқ миллий пул маблағларни олиши мумкин. Импортер эса (харидор), баҳо валютасини курсини ошишидан зарар кўриши мумкин, чунки харид қилиб олиши учун энди кўпроқ миллий валюта маблағларини харажат қилиши лозим бўлади.
Халқаро амалиётда ташқи иқтисодий фаолиятда юзага келадиган ҳар қандай риск экспортёр (сотувчи) нинг бўйнига тушади.
Миллий молия бозорларида рискларни маълум бир сезиларли миқдорда прогноз қилиш мумкин, ҳудудий ва халқаро молия бозорларида эса, бундан фарқли ўлароқ прогноз қилиш жуда қийин.
Валюта рискини уч категорияга бўлиш мумкин:
1. Пул ўтказишда юзага келадиган риск – хорижий валютада ифодаланган (мисол учун, хориждаги филиалнинг ҳисоботлари) фирма ёки банкнинг молиявий ҳисоботлари натижаларини миллий валютага ўтказиш (мисол учун, фирманинг молиявий ҳисоботлари консолидация қилиш вақтида);
2. Транзакция (битимлар) риски – тўловни келажакдаги бир санада амалга оширишда миллий валютанинг қийматини ёки битимнинг даромадлилигининг ноаниқлигини акс эттиради. Бунга мисол қилиб, импортерга кредит тақдим этилган ҳолда импортер валютасида товарларни экспорт қилиб олиши хизмат қилади.
3. Иқтисодий риск: келажакда валюта айирбошлаш курсларининг ўзгариши натижасида хорижий валютада ифодаланган фирма актив ва мажбуриятларининг миллий валютадаги қийматининг ўзгариши. Бунга мисол қилиб, фирманинг хорижий бўлинма ва филиалларининг активи ва мажбуриятларини кўрсатиш мумкин.
Пул ўтказишда юзага келадиган риск – бу ҳисоб-китоб амалиётида юзага келиб, хорижий валютада ифодаланган фирма ёки банкнинг актив ва мажбуриятларининг миллий валютага ўтказишда даврий равишда айирбошлаш курси ўзгариб туришидир. Агарда миллий валютада ифодаланган хорижий валюта қимматлашса, у ҳолда фирма ёки банкнинг хорижий валютадаги активлари, мажбуриятлари ва мол-мулки ҳам миллий валютага нисбатан қиймат жиҳатидан ошади. Хорижий валюта айирбошлаш курсининг қадрсизланиши юқоридаги ҳолатнинг акси бўлиб чиқади.
Транзакция (битимлар) риски тўлашга йўналтирилган ёки тўловга қабул қилинган хорижий валютада ифодаланган ҳисоб билан боғлиқ молиявий рискдир. Айирбошлаш курси транзакцион кўринишга тегишли равишда хежирлаш (суғурталаш) орқали барҳам берилмагунга қадар фирманинг даромадига, миллий валютада тўловларни қабул қилиш ва тўлаш ўзгаришига тўғридан-тўғри таъсир қилади. Барқарор сиёсатни амалга ошириш мақсадида тижорат банклари доимий равишда ўз мижозларидан айирбошлаш курсининг кутилмаган ўзгаришларидан юзага келадиган зарарларни олдин олиши учун уларни хежирлашни тавсия қиладилар.
Банклар ўз мижозлари қатори рискларни минималлаштириш манфаатини кўзлайдилар. Фоиз рисклари ҳолатида халқаро банклар ва фирмалар одатда айирбошлаш курсининг прогнозлашига жуда кўп вақтлари ва ҳаракатларини сарфлайдилар. Айирбошлаш курсларини прогнозлаш миллий (ички) фоиз ставкаларини баҳолашдан анча мураккаб ҳодиса эканлигини исботлаб берди. Бунга асосий сабаб бўлиб, ҳар қандай давлатда ички фоиз ставкаларига нисбатан айирбошлаш курсларининг жуда кўп миқдордаги мураккаб ўзгарувчанлик хусусиятига эга эканлигидир.
Айирбошлаш курслари ва фоиз ставкаларини прогнозлашга қизиқиш ва ўз навбатида хорижий валюталар позициясини «очиқ» қолдириш (хеджирламаслик) корпоратив ғазначиликда юқори бўлиб турибди, бу эса баъзида ҳалокатли натижаларга олиб келади.
Тижорат банкларидаги валютани айирбошлаш бўлинмалари ҳам одатда очиқ позицияларни ушлаб туришга ҳаракат қилишади: «узун» позицияни (хорижий валюта заҳираларини кўпайтирадилар) ёки «қисқа» позицияни (хорижий валюта заҳираларини камайтирадилар) қолдирадилар. Бу ҳолат одатда банк иқтисодчиси ёки бош валюта дилери томонидан тайёрланган ва юқори раҳбарият томонидан маъқулланган «боғлиқ» валюта прогнозлашга асосланган мақсадли рискларни қабул қилишдир, у эса ўз навбатида банк учун катта хатар келтиради. Шундай қилиб, валюта савдосида банк менежменти учун энг самарали сиёсат бўлиб қуйидагилар ҳисобланади:
а) мижозлар ташаббуси билан амалга ошириладиган тижорат транзакциялари (савдо битимлари асосида бўлган) учун валюта битимларини чеклаш;
б) корпоратив мижозлар томонидан доимий равишда талаб қилинадиган валюта кассалари учун овернайт амалиётига қаттиқ чекловлар ўрнатиш ҳамда асосий конвертирланадиган валюталар учун лимитларни чеклаш;
в) банкнинг валюта савдосида актив бўлган барча корпоратив ва бошқа мижозлари учун банкнинг иш вақти ва овернайт вақтида валютани айирбошлашга лимитлар, шунингдек, уларнинг фаолияти устидан мониторинг ўрнатиш.
Иқтисодий риск – мазкур валюта рискининг учинчи кўриниши бўлиб, мультимиллий фирма учун энг муҳим риск ҳисобланади ва фирманинг актив қийматига айирбошлаш курсининг ўзгаришининг узоқ муддатли таъсирини ўлчайди.
Валюта-иқтисодий рискни ўлчаниши мушкул вазифадир. Чунки, валюта курсининг ўзгариш самарасини бир вақтнинг ўзида нисбий инфляция суръатлари (унинг асосида ётган ва ҳар бир валюта билан боғлиқ) пул оқимларига таъсирини олдини олиш таҳлилсиз мумкин эмас.
Фирмага валюта курслари ўзгаришларини иқтисодий таъсири инфляция суръатларидаги курс ўзгаришлари фарқларининг тўлиқ қопланганлигига боғлиқ. Агар (нарх назоратига, монетар сиёсат ўзгаришига ва бошқ.) ҳақиқий валюта курси (ўз навбатида, нисбий нархлар) ўзгарса, у ҳолда нисбий нархлар ўзгариши охир-оқибатда фирманинг узоқ муддатли рақобатли рискини аниқлаб беради. Бунда қатъий белгиланган валюта курси режими сузиб юрувчи курслар режимига нисбатан валютанинг катта рақобатли рискига олиб келиши мумкин.[1]
Шундай қилиб, банклар ҳар бир алоҳида амалиёт бўйича (валюта келишуви, ҳимоя келишуви, олтин келишуви, мультивалюта келишуви, кафолатлар қўлланилиши, форвард битимлари ва своп битимлари) валюта рискларини тартибга солишда турли услубларни қўллаш йўли орқали валюта амалиётларидан зарарлар рискини камайтиришга ҳаракат қилишлари зарур.
Валюта курсларини ўзгаришларини аниқроқ прогнозлаштириш, валюта рискларини суғурталашдан (хежирлаш) фойдаланиш зарурдир.
Банклар барқарор сиёсатни ишлаб чиқишлари лозим. Яъни, хорижий валютада барча актив ва мажбуриятлар миқдори ва муддатларига лимитлаш ўрнатишлари ҳамда ҳар бир алоҳида валюта лимитлари бўйича доимий мониторинг ва даврий кузатишни амалга оширишлари зарур. Бундай сиёсат бўйича кўрилаётган чора-тадбирлар ва лимитлар банкнинг кредит сиёсатида мукаммал белгиланиши шарт.
Шуни ҳам қайд этиб ўтиш лозимки, ҳозирги кунда ваколатли банклар валюта амалиётларини амалга ошириш доирасини жаҳон амалиётига мувофиқ кенгайтиришга ёрдам берадиган Ўзбекистон валюта бозорини эркинлаштириш бўйича чора-тадбирларни амалга оширишни ҳисобга олган ҳолда, манфаатдор органларга халқаро валюта бозори фаолият юритиш услубларини диққат билан ўрганиш ҳамда мамлакат иқтисодиётига салбий таъсирларга йўл қўймаслик мақсадида валюта рискларини тартибга солиш инструментларини қўллаш учун шарт-шароитлар яратиш лозим.
Ҳозирги вақтда тижорат банкларининг валюта бозоридаги фаолиятини Марказий банк томонидан тартибга солиниши банк тизимидаги энг муҳим ва долзарб масалалардан бири бўлиб турибди. «Ўзбекистон Республикаси Марказий банки тўғрисида»ги Қонуннинг 40-моддасига мувофиқ, Марказий банк валютани тартибга солиш ва валютани назорат қилиш давлат органи бўлиб ҳисобланади.
Бу масаланинг долзарблиги асосан, кўпгина йирик ваколатли банкларнинг активларининг асосий қисмини валюта соҳасига йўналтирилганлиги, яъни хорижий валютадаги активлардан иборатлиги билан изоҳланади. Ўзбекистон Республикаси ҳудудида валюта операцияларини амалга ошириш принциплари ва валюта қимматликлари билан ишлаш тартиби Ўзбкистон Республикасининг 1993 йил 7 майдаги «Валютани тартибга солиш тўғрисида»ги Қонуни билан аниқланади. Ушбу қонун талабларига мувофиқ, Ўзбекистон ҳудудида хорижий валюта билан боғлиқ барча ҳисоб-китоблар фақат ваколатли банклар орқали, яъни Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг валюта операцияларини ўтказишга рухсат берувчи лицензиясига эга бўлган тижорат банклари томонидан амалга оширилади. Бундай лицензияга эга бўлган тижорат банклари ваколатли банк ҳисобланади.
Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш мумкинки, ҳозирги даврда тижорат банклари орқали амалга ошириладиган валюта операцияларининг кўлами тобора кенгайиб бормоқда, буни ҳисобга олган ҳолда банклар ҳар бир операциялари бўйича валюта рискларини бошқаришда турли хил усулларни қўллаш йўли билан ушбу операцияларда юзага келадиган риск миқдорини камайтиришга қаратилган сиёсатни амалга оширишлари зарур.
2. Валюта рискларининг таснифи ва уларни хеджирлаш.
Валюта рискини бошқаришда асосий эътибор валюта курсининг ўзгариши туфайли юзага келадиган йўқотишларни олдини олишга қаратилади ва тижорат банклари, мултимиллий корхоналар ва бошқа хўжалик субъектлари муддатли валюта бозори битимларини тузиш орқали валюта рискидан пул маблағларини ҳимоя қиладилар. Бунда валюта курсининг транзаксион, иқтисодий ва транслацион каби турлари ажратиб кўрсатилади.(2-чизмага қаранг).
Транзакцион рискнинг вужудга келиши тижорат банкларининг келажакдаги пул ўтказмаларига валюта курсининг таъсир қилиши билан тушунтирилади. Одатда товар ва хизматларнинг сотилиши ва улар бўйича пул тўловларининг сотувчи ҳисобрақамига келиб тушиши бир вақтда содир бўлмайди. Хорижий валютада савдо қилувчи йирик компанияларнинг келажакдаги пул оқимлари валюта айирбошлашдаги ўзгаришлар туфайли рискка дучор бўлади. Шу сабабли компаниялар келажакда қанча миқдорда миллий валюта олишини аниқ билмайди. Чунки сузиб юрувчи валюта курси режимида валюта курси талаб ва таклиф асосида шаклланади ва доимий ўзгариб туради.
1-чизма
Валюта рисклари ва уларни бошқариш усулларининг таснифланиши
Транзакцион риск мавжуд бўлар экан, фирмалар 3 та йирик вазифани бажариши лозим бўлади: (1) риск даражасини аниқлаш; (2) рискни хеджирлаш кераклиги ёки зарур эмаслилиги борасида қарор қабул қилиш; (3) агар рискни барчасини ёки бир қисмини хеджирлашга қарор қилинса, мавжуд хеджирлаш воситаларидан энг мақбулини танлаш.
Ҳар бир фирма хеджирлаш борасида бирор қарор чиқаришдан олдин барча валюталар (у шартномаларда қўллайдиган) бўйича ўзининг соф транзакцион рискини аниқлаштириши лозим. Бу ерда “соф” термини маълум бир вақт ва валютада келажакда кутиладиган барча кирим ва чиқимларнинг консолидациялаштирилишини билдиради.
Кутиладиган пул киримлари ва чиқимлари борасида ҳисобот тузишда ҳар бир шаҳобчадаги бошқарувчилар муҳим рол ўйнайди. Марказлашган бошқарувчилар гуруҳи турли муддатларда ва ҳар бир валютадаги келажакда кутиладиган соф позициясини аниқлаш учун шаҳобчаларнинг ҳисоботларини умумлаштиради. Ҳар бир шаҳобчанинг соф валюта позициясини синчковлик билан кўриб чиқиш орқали мултимиллий компаниялар ўзининг умумий соф рискини аниқлаши мумкин.
Лекин амалиётдан маълумки, ТМКларнинг шаҳобчаларидан бир нечтаси ўзаро қарама-қарши валюта позициясини эгаллаши мумкин. Бунда валюта курси қанчалик ўзгармасин, бу икки шаҳобчанинг умумий соф кутиладиган риски 0 га тенг бўлади, яъни рискка барҳам берилади. Шунинг учун кўп шаҳобчали ТМК барча шаҳобчаларникини эмас, балки бир-бирини рискини қопламайдиган шаҳобчаларининг валюта позицияларини таҳлил қилиши лозим. Бу вақт ва иқтисодий жиҳатдан корхона учун фойдали ҳисобланади.
Айрим ҳолларда ТМК ўзининг баҳо сиёсатини транзакцион рискни хеджирлаш учун қайта кўриб чиқиши мумкин, яъни фирма экспорт ва импорт шартномаларида бир хил валютадан фойдаланишга ҳаракат қилади. Лекин хорижий валютадаги пул киримлари ва чиқимларининг муддат жиҳатдан мувофиқ келишида чекловлар мавжуд. Шунинг учун одатда фирмалар маълум даражада транзакцион рискка дуч келади ва улар турли хеджирлаш воситалари орасидан оптималини танлаши талаб этилади.
Транзакцион рискни хеджирлашнинг қуйидаги воситалари амалиётда кенг тарқалган:
ü Фючерс орқали хеджирлаш;
ü Форвард орқали хеджирлаш;
ü Пул бозори хеджири;
ü Валюта опциони орқали хеджирлаш.
Хеджирлаш воситаларини танлашдан аввал фирмалар ҳар бир восита тақозо қиладиган пул оқимларини батафсил таққослашлари лозим. Турли хеджирлаш воситаларининг нисбий афзалликлари вақт ўтган сайин ўзгариши туфайли энг мақбул хеджирлаш воситаси ҳам ўзгариб туради.
Фючерс орқали хеджирлаш
Валюта фючерсини ҳарид қилиш. Валюта фючерсини сотиб олган фирма белгиланган муддатда, ўрнатилган баҳода, келишилган валютада ва белгиланган миқдорда валютани сотиб олиш ҳуқуқига эга бўлади. Келажакдаги хорижий валютадаги кредиторлик қарзлари бўйича тўловларни хеджирлаш учун фирма яқин келажакда зарур бўлган валюта учун валюта фючерсини сотиб олиши мумкин.
Форвард орқали хеджирлашда битимлар маълум маконда-биржада эмас, балки виртуал тузилиши ҳам мумкин. Бундан ташқари форвард битими суммаси битим иштирокчилари талабидан келиб чиқиб тузилади, яъни фючерсга ўхшаб стандартлаштирилмайди. Шундай бўлсада, бу битим иштирокчиларига нисбатан қатъий мажбурият юклайди.
Пул бозори хеджири дейилганда ўзгариш эҳтимоли мавжуд валютада маълум позицияни эгаллаш тушунилади. Бунда эгар корхона маълум муддатдан сўнг хорижий валютани тўлаши лозим бўлса ва хорижий валюта қадри ошиши кузатилаётган бўлса, миллий валютада банкдан кредит олади ва бу маблағни хорижий валютага айирбошлаб, банкка белгиланган муддатга қадар депозитга жойлаштиради.
Валюта опциони орқали хеджирлаш нисбатан қиммат ва ўз навбатида қулай ҳисобланади, у харидорига мажбурият эмас, балки ҳуқуқ беради. Агар опцион битими курси амалдаги курсга нисбатан ноқулай бўлса, унда харидор опциондан фойдаланмайди ва уни муддати ўтгандан сўнг бекор бўлишига йўл қўйиб беради ва қулай баҳода бозордан зарур маблағни харид қилади.
Валюта рискининг бошқариш қийин бўлган тури-бу иқтисодий рискдир. Чунки фирма бозордаги мавжуд конъюнктура ўзгаришидан ҳам талофат кўриши мумкин. Курс ўзгариши ҳисобига корхона сотиб оладиган хом-ашё товарлари ва у сотадиган тайёр маҳсулот кучли таъсир остида қолади. Бунда корхонанинг режалаштирилган тушумга эришолмай қолиши валюта курси иқтисодий рискининг ёрқин салбий оқибати ҳисобланади. Чунки корхона талаб ва таклиф қонунини тартибга солиш имкониятига эга эмас. Шу туфайли бундай рискни бошқариш усули сифатида қуйидагиларни ажратиб кўрсатиш мумкин:
1. Корхона операцион фаолиятини реструктуризация қилиш. Бунда корхона харид қиладиган хом-ашёлар ва сотадиган товарлари битимининг бир-бирига нисбатан тескари корреляцияда бўлган валюталарда тузишлиши мақсадга мувофиқ саналади.
2. Сотиб олинадиган ва сотиладиган товарлар битими муддатини бирхиллаштириш. Бунда корхона товарларини сотган куни хом-ашё сотиб олади ва валюта курси рискидан маълум маънода ҳимояланади. Лекин корхона товарларини қачон ва қанча миқдорда сотилишини режалаштира олмайди.
Транслацион риск турли хорижий валютадаги маблағларни консолидаллашган молиявий ҳисоботни тузиш пайтида битта валютага айирбошлашда юзага келади. Бунда курс ўзгариши ҳақиқатда салбий таъсирни юзага келтирмайди. Чунки хорижий валютадаги маблағ ҳақиқатда айирбошланмайди, у ҳисобрақамда туради фақат битта валютага ҳисобот учун транслация қилинади.
Лекин бунда муаммо бу транслациянинг бозор иштирокчиларига бир акцияга тўғри келадиган даромад сифатида сигнал беришида намоён бўлади. Бошқача айтганда, жорий курс бўйича тарнслацияланган маблағнинг камайиши ҳисобига акция баҳоси пасайиши мумкин. Бу эса, инвесторлар учун нохуш хабар ҳисобланади. Шу туфайли, корхоналар транслацион рискни ҳам муддатли валюта бозори битимлари ёрдамида хеджирлашга киришади. Бунинг салбий томони шундаки, корхона маблағлари ҳақиқий валюта риски йўқотишига дуч келмаган ҳолда, тузилган битим суммасига ҳақиқий рикка учрайди. Бунинг натижасида ҳақиқий йўқотишлар ҳам юзага келиши мумкин.
3. Халқаро молия муносабатларида валюта рискини самарали бошқариш усуллари.
Халқаро шартномани амалга ошириш даврида, бир қатор иқтисодий омилларнинг таъсири остида шартномадаги валюта курси бошқа валюталар курсига нисбатан ўзгариши кузатилади. Бу эса ўз навбатида шартномада иштирок этувчи тарафларнинг маълум бир йўқотишларига олиб келиши мумкин.
70-йилларнинг бошидан барча давлатларнинг эркин сузадиган курслар режимига ўтиши, ташқи иқтисодий муносабатлар соҳасида сезиларли салбий оқибатларга олиб келди. Бошқача қилиб айтганда, жаҳон бозорида валюта курсларининг эркин сузиш шароитида иқтисодий мувозанатсизлик кучайди.
Валюта риски деганда, кенг маънода, валюта курсларининг тебраниши оқибатида ташқи иқтисодий операциялар натижаларини ва ташқи иқтисодий муносабатлар иштирокчилари бўлмиш хўжаликлар фаолиятлари натижасининг ўзгариш эҳтимоли тушунилади[2]. Валюта риски таъсири остига ташқи иқтисодий муносабатларнинг барча субъектлари тушади: давлат, банклар, савдо ва саноат компаниялари, бошқа юридик ва жисмоний шахслар.
Валюта курсларининг мувозанатсизлиги халқаро меҳнат тақсимотига салбий таъсир этади, товарлар ва хизматлар эквивалент алмашувини қийинлаштиради, халқаро савдо балансига ва ҳажмига салбий таъсир этади.
Валюта курсларининг мувозанатсизлиги импорт ва экспорт қилувчиларни ўзларининг хориждан сотиб олиш ва хорижга сотиш операцияларини қисқартиришга мажбур қилади. Чунки, импорт ва экспорт қилувчилар валюталарнинг қисқа муддатли даврий оралиқдаги ўзгаришини олдиндан била олмайдилар. Шунинг учун, импорт қилувчи маълум бир товарни ўзини валюта хавф-хатарига қўйиб, чет давлатдан сотиб олганидан кўра, ўз мамлакатида ишлаб чиқарилаётган ўринбосар товарни сотиб олгани афзалроқдир.
Тўлови келгусида амалга ошиши кўзда тутилган, шартнома тузилиш пайтида маълум бир суммада қайд этилган ҳар қандай кредит операцияси, шартнома валютаси иштирокчи учун хорижий бўлган тарафнинг валюта хавф-хатарига чалинади Кредитор, ўзининг хорижлик контрагентларига кредитни берган ҳолда, қийматни эквивалент миқдорда ололмаслик хавф-хатарига учрайди. қарз олувчи ҳам, агарда тўлов пайтида қарз валютасининг курси шартнома тузилган санага нисбатан кўтарилса, зарар кўриши мумкин.
Экспорт ва импорт қилувчилар, валюта риски билан, ташқи савдо операцияларини амалга оширганда тўқнашадилар. Экспорт қилувчи, агарда у товарларни тўлови кечиктирилган ҳолда сотган бўлса, ва баҳо валютаси сифатида импорт қилувчи валютаси ёки учинчи давлат валютаси олинган бўлса, валюта рискига дучор бўлади. Агарда, баҳо валютасининг курси экспорт қилувчи миллий валютасига нисбатан пасайса, унда экспорт қилувчи зарар кўриши мумкин.
Шундай қилиб экспорт қилувчи учун валюта риски бўлиб, шартноманинг тузилишидан то ижро этилгунга қадар давр ичида, баҳо валютаси курсининг миллий валютага нисбатан пасайиши ҳисобланади. Демак, валюта риски барча ташқи иқтисодий алоқалар билан боғлиқ шартномаларга таъсир этади.
Импорт қилувчи учун валюта рисклари қуйидаги ҳолатларда вужудга келади: агарда, товарлар, баҳоси чет эл валютасида қатъий белгиланиб сотиб олинаётган бўлса. Бунда, агар чет эл валютасининг курси импорт қилувчи валютасига нисбатан кўтарилса, унда импорт қилувчи томонидан сотиб олинган товарлар учун ҳақ тўлашда, миллий валютада кўпроқ харажат қилинишига тўғри келади.
Шундай қилиб, кўриниб турибдики, ҳеч бир савдо шартномаси бир кун ичида амалга ошиб, у бўйича тўлов ҳам бир кун ичида амалга ошмайди. Шунга кўра, албатта, валюта риски шартнома муддатига тўғри пропорционал равишда ортиб боради.
Бизнинг фикримизча, шартноманинг имзоланиш пайтигача (шартномани тайёрлаш даврида) хорижий валюта курсининг ўзгариш риски валюта рискига кирмайди, у кўпроқ баҳо хавф-хатарига ёки валюта курси ўзгариши билан боғлиқ рақобатдошликнинг ёмонлашиш хавф-хатарига киради. Бундай риск, шартноманинг тузилиш даврида, муҳокамалар пайтида ҳал этилиши мумкин. Хусусан, музокаралар даврида валюта курсини тўсатдан ўзгариб кетиши натижасида шартнома иштирокчиси (бундай ўзгариш зарарларини қисман ёки тўла қоплаш мақсадида) шартномадаги дастлабки баҳонинг бир мунча ўзгартирилишини талаб қилиши мумкин ёки бу шартномадан бошқа контрагент фойдасига бутунлай воз кечиши мумкин.
Шартнома тузилиб, имзоланганидан сўнг, юқорида баён этилган ўзгартиришларни шартнома шартларига киритиб бўлмайди (агарда, шартнома шартларида бу хусусида валюта шартлари (оговорка) мавжуд бўлмаса).
Фикримизча, баҳо ўзгариши билан боғлиқ рискга, валюта шартномасининг инфляцион қадрсизланиш риски яъни, товар баҳоларининг ўсиши шаклида ифодаланган валюта қийматларининг товар баҳоларига нисбатан ўзгариш риски киради. Баъзи тадқиқотчилар томонидан улар валюта рискининг амал қилиш шаклларига киритилган.
Валюта риски бундай турининг заминида, валюта риски пайдо бўлиши билан бевосита алоқада бўлмаган, аммо унга билвосита валюта курси орқали таъсир этадиган, валюталарни товарларга нисбатан қадрсизланишининг умумий тенденцияси ётади.
Узоқ муддатли даврда халқаро молия муносабатлари самарадорлиги учун, курслар ўзгариши оқибатидаги йўқотишларга қараганда, инфляцион омил нисбатан чуқурроқ салбий оқибатларни келтириб чиқаради.
Курслар ҳаракатидаги ва валюталарни сотиб олиш қобилиятидаги фарқлар, ташқи иқтисодий шартномалар иштирокчиси бўлган ҳар бирининг йўқотишлар ва даромадлар балансининг нафақат валюта курсини ижобий ёки салбий ҳаракатига, балки валюталар курслари ўзгаришининг ўзаро нисбати ва биргаликдаги ҳаракатига боғлиқ. Масалан, агарда валюталарнинг ташқи қадрсизланиши (валюта курсини пасайиши) уни ички бозордаги қадрсизланишидан ўсиб кетса, унда хорижлик импорт қилувчилар қўшимча фойда олиш имкониятига эга бўладилар. Чунки, улар ўз валютасида харажатларни оширмасдан туриб, қадрсизланиб бораётган мамлакатнинг валютасига кўпроқ товарлар сотиб олиш имкониятига эга бўладилар.
Юқорида баён этилган фикрлар, барча хўжалик шартномаларининг самарадорлигига таъсир этган ҳолда, валюта рискини ташқи иқтисодий шартномалар самарадорлигини кўрсатувчи аҳамиятли, аммо ягона омил эмаслигини кўрсатади.
Экспорт қилувчи (кредитор), агарда шартноманинг тузилиши ва у бўйича тўловнинг амалга оширилиши даври ичида баҳо валютасининг курси унинг миллий валютасига нисбатан пасайса, зарар кўради. Импорт қилувчи (дебитор) учун эса зарарлар, курснинг юқоридагига нисбатан қарама-қарши ҳаракати натижасида пайдо бўлади.
Ташқи иқтисодий шартнома иштирокчилари учун валюта рискини пайдо бўлишининг қуйидаги шартларини ажратиб кўрсатиш мумкин:
-очиқ валюта позициясининг мавжудлиги;
-шартнома валютаси сифатида хорижий валютадан фойдаланиш;
-шартноманинг тузилиши ва у бўйича ҳисоб-китоб орасида вақт узилиш даврининг мавжудлиги.
Валюта курслари мувозанатсизлиги қанчалик юқори бўлса, валюта риски шунчалик юқори бўлади. Ҳозиргача, биз валюта риски тушунчасини фақат бир операцияга нисбатан кўриб чиққан эдик. Агарда, ташқи иқтисодий алоқалар иштирокчилари бўлмиш тарафлар хорижий валютада ифодаланган мажбуриятлар ва талабларга эга бўлиб, кўп турдаги операцияларни амалга оширса, унда улар барча операциялар бўйича эмас, балки фақат очиқ валюта позицияси бўйича валюта рискига учрайдилар.
Одатда, очиқ валюта позицияси юқори даражадаги валюта риски манбаидир. Валюта йўқотишларни манбаи бўлган, очиқ валюта позицияларини аниқланиши билан, валюта хавф-хатарларини бартараф этиш зарурати туғилади.
Юқорида кўриб чиқилган валюта хавф-хатарларининг пайдо бўлиш шароитлари, биринчи навбатда, ташқи савдо ва кредит шартномалари билан боғлиқ аниқ операцияларга алоқадордир. Улар эса, ўз навбатида ташқи иқтисодий алоқалар иштирокчиларининг валютада зарар кўришига олиб келиши мумкин.
Валюта рискини уч категорияга ажратиш мумкин:
— Трансляцион риск;
— Транзакция (битим) риски;
— Иқтисодий риск;
Трансляцион риск — бу хисоб-китоб амалиётида юзага келиб, хорижий валютада ифодаланган фирма ёки банкнинг актив ва мажбуриятларининг миллий валютага ўтказишда даврий равишда айирбошлаш курсининг ўзгариб туришидир. Агарда миллий валютада ифодаланган хорижий валюта қимматлашса, у ҳолда фирма ёки банкнинг хорижий валютадаги активлари, мажбуриятлари ва мол-мулки ҳам миллий валютага нисбатан қиймат жиҳатидан ошади. Агарда хорижий валюта айирбошлаш курси қадрсизланса, тескари ҳодиса юз беради.
Транзакция (битим) риски тўлашга йўналтирилган ёки тўловга қабул қилинган хорижий валютада ифодаланган хисоб билан боғлиқ молиявий рискдир. Айрибошлаш курси транзакцион кўринишга тегишли равишда хежерлаш (суғурталаш) орқали барҳам берилмагунга қадар, фирманинг даромадига, миллий валютада тўловларни қабул қилиш ва тўлаш ўзгаришига тўғридан-тўғри таъсир қилади. Барқарор сиёсатни амалга ошириш мақсадида тижорат банклари доимий равишда ўз мижозларидан айирбошлаш курсининг кутилмаган ўзгаришларидан юзага келадиган зарарларнинг олдини олиши учун уларни хежерлашни тавсия қиладилар.
Банклар ўз мижозлари қатори рискларни минималлаштириш манфаатини кўзлайдилар. Фоиз рисклари ҳолатида халқаро банклар ва фирмалар, одатда, айирбошлаш курсининг тахминлаштиришга жуда кўп вақтлари ва харакатларини сарфлайдилар. Айирбошлаш курсларини тахминлаштариш миллий (ички) фоиз ставкаларини баҳолашдан анча мураккаб ҳодиса эканлигини исботлаб берди. Бунга асосий сабаб бўлиб, ҳар қандай давлатда ички фоиз ставкаларига нисбатан, айрибошлаш курсларининг жуда кўп миқдордаги мураккаб ўзгарувчанлик хусусиятига эга эканлигидир.
Айирбошлаш курслари ва фоиз ставкаларини тахминлаштиришга қизиқиш ва ўз навбатида хорижий валюталар позициясини "очиқ" қолдириш (хежерла-маслик) корпоратив хазиначиликда юқори бўлиб турибди, бу эса баъзида салбий натижаларга олиб келади.
Тижорат банкларидаги валютани айирбошлаш бўлинмалари ҳам одатда очиқ позицияларни ушлаб туришга ҳаракат қилишади: "узун" позицияни (хорижий валюта захираларини кўпайтириш) ёки "қисқа" позицияни (хорижий валюта захираларини камайтириш) қолдирадилар. Бу ҳолат, одатда, банк иқгисодчиси ёки бош валюта дилери томонидан тайёрланган ва юқори раҳбарият томонидан маъқулланган "боғлиқ" валюта тахминлаштиришга асосланган, мақсадли рискларни қабул қилишдир. Бу эса ўз навбатида, банк учун катта хатар келтиради.
Иқтисодий риск — мазкур валюта рискининг учинчи кўриниши бўлиб, мулътимиллий фирма учун энг муҳим риск ҳисобланади ва фирманинг актив қийматига айирбошлаш курси ўзгаришининг узоқ муддатли таъсирини ўлчайди.
Валюта-иқтисодий рискини баҳолаш қийин, чунки валюта курсининг ўзгариш самарасини бир вақтнинг ўзида нисбий инфляция суръатлари (унинг асосида ётган ва ҳар бир валюта билан боғлиқ) пул оқимларига таъсирининг олдини олиш тўлақонли таҳлилсиз мумкин эмас.
Фирмага валюта курслари ўзгаршиларининг иқгисодий таъсири, инфляция суръатларидаги курс ўзгаришлари фарқларининг тўлиқ қопланганлигига боғлиқ. Агар (нарх назоратига, монетар сиёсат ўзгаришига ва бошқ.) ҳақиқий валюта курси (ўз навбатида нисбий нархлар) ўзгарса, у ҳолда нисбий нархлар ўзгариши охир-оқибатда фирманинг узоқ муддатли рақобатли рискини аниқлаб беради. Бунда қатъий белгиланган валюта курси тартиби, сузиб юрувчи курслар тартибига нисбатан валютанинг катта рақобатли рискига олиб келиши мумкин.
Банклар ҳар бир алоҳида операция бўйича (валюта келишуви, ҳимоя келишуви, олтин келишуви, мультивалюта келишуви, кафолатлар қўлланилиши, форвард битимлари ва своп битимлари) валюта рискларини тартибга солишда турли услубларни қўллаш йўли билан валюта амалиётларидан зарарлар рискини камайтиришга ҳаракат қилишлари зарур.
Валюта курслари ўзгаришларини аниқроқ прогнозлаштириш, валюта рискларини суғурталаш (хежерлаш) дан фойдаланиш зарурдир.
Валюта риски суғуртаси деганда, уни бартараф этиш билан боғлиқ чоралар тушунилади. Бундай чораларга, ташқи иқтисодий операциялар натижаларини, хорижий валюталар курсининг ўзгаришига боғлиқлигини йўқотишга қаратилган чоралар киради.
[1] Қаранг: Основы международных валютно-финансовых и кредитных отношений, Москва, изд. ИНФРА-М, 1998 г.,239-бет.
[2] “Международные валютно-кредитные и финансовые отношения” Москва “ФиС” 2004г.
