Су ресурстарын кешенді пайдалану және қорғаудың бас схемасын бекіту туралы
2003 жылғы 9 шілдедегі Қазақстан Республикасы Су кодексінің 36-бабы 12-2) тармақшасына сәйкес ҚАУЛЫ ЕТЕДІ:
1. Қоса беріліп отырған Су ресурстарын кешенді пайдалану және қорғаудың бас схемасы бекітілсін (бұдан әрі – СРКПҚБС).
2. Орталық мемлекеттік органдар, жергілікті атқарушы органдар мемлекеттік жоспарлау, су шаруашылығы, табиғатты қорғау және басқа да іс-шараларды жоспарлау жүйесінің құжаттарын әзірлеуде СРКПҚБС-ны басшылыққа алсын.
3. Осы қаулы 2016 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енеді.
Қазақстан Республикасы
Премьер-Министрі К. Мәсімов
Қазақстан Республикасы Үкіметінің
2015 жылғы « » №
қаулысымен бекітілді
Су ресурстарын кешенді пайдалану және қорғаудың
бас схемасы
Астана, 2015 жыл
Мазмұны
Кіріспе
1.Қазақстан Республикасының Су шаруашылық-әкімшіліктік аудандастыру
2. Қолдағы су қорлары
3. Аумақтың су ресурстарымен қамтамасыздығы
4. Экономика салаларының су ресурстарды пайдалануы
4.1. Тұрғын ұй және өнеркәсіпті сумен және суды қайтару
4.3. Суармалы егін шаруашылығы
4.3.1. Бассейндер бойынша суармалы егін шаруашылығының қазіргі жағдайының сарапталуы және анализі
4.3.2. Суармалы егіншілікке келешектегі су және жер ресурстарды пайдалану. Сценариилер
4.3.3. Жоспарланған суармалы аудандар (оптималды сценарий)
4.3.3.1. Суармалы егін шаруашылығын қалпына келтіру
4.3.3.2 Болжамды суармалы жүйенің техникалық деңгейі
4.3.3.3. Суармалы жерлердің суарылу көздері
4.3.3.4 Лиманды суарудың даму болашағы
4.4. Басқа салалар
4.4.1. Балық шаруашылығы
4.4.2. Рекреация саласы
4.4.3. Су көлігі
4.5. Көл-шаруашылық, өзенді және сағалардың экожүйелері
4.5.1. Ертіс өзенінің жайылымы
4.5.2. Сырдарья өзенінің сағасы және сағадағы сулы-батпақты жерлердің экологиялық жүйесі
4.5.3. Іле өзенінің сағасы
4.5.4. Бассейн өзендерінің сағалардың экожүйесі және көлшаруашылық жүйесін қайта құру шаралары
4.5.5. Сулы-батпақты жерлер және ерекше қорғалатын табиғи аймақтар(ЕҚТА)
4.6. Шаруашылық инфрақұрылымы және бассейндер арасында және бассейндер ішінде суды тастау нысандары
5. Экономика салаларымен су қорларын пайдаланудың кәзіргі заман жағдайына баға беру.
6. Экономика салаларының суға қойылатын талаптары
7. Су шаруашылық есептер және баланстар
7.1. Су шаруашылық балансының сараптау ( 2012 ж)
7.2. Болашақтық (2040 ж.) су шаруашылық баланстарының есебі
8. Сушаруашылық есептердің реті және методикасы
9. Су шаруашылық есептердің нәтижесі
10. Негізгі қорытындылар.
Кіріспе
Су ресурстарын кешенді пайдалану және қорғаудың бас схемасының мақсаты (әрі қарай - СРКПҚБС) елдің және жеке аймақтың даму болжамдарын, экономика салаларын су ресурстарымен кепілді қамсыздандыруын және табиғи экожүйенің тепе-теңдігі сақтауды есепке ала отырып, сушаруашылық мәселелердің шешімін анықтау болып табылады.
Әлеуметтік-экономикалық дамуы тұрақты болу үшін, су ресурстарды басқаруды және пайдаланудын лайықты өзгерістер мен жолдарын енгізуді қажет етеді.
Бас «Схеманың...» негізгі мақсаттары: аттамалының қамбасы және жерасты сулардың бары, оның игерушілік деңгейінің сарапшылығы, есептік деңгейлерге экономика саласының суын аталаптылығы болып табылады. Сенімді гидрология ақпарат теңгерімі су қажеттілігін қанағаттандыру, су тұтынушылардың сумен қамтамасыздығының қауіптілігін анықтау үшін, сушаруашылық есептері мен баланстарды есептеуге қажет.
Су тұтыну көлемінің өсуі, республиканың сонымен қатар экономиканың нақты салалары бойынша жалпы ішкі өнімнің болжамды өсуі және индикатив көрсеткіштеріні ескеріп қабылданды.
Есептік деңгейлерге мыналар қабылданған:
- негізгі деңгей 1990 ж.;
- қазіргі деңгей – 2012 ж.;
- болашақ есептік деңгейлер:
- жақын арадағы болашақ - 2015, 2020 жылдар;
- жобаланған болашақ - 2030 ж.;
- ұзақ мерзімді болашақ - 2040, 2050 жылдар.
1. Қазақстан Республикасының Су шаруашылық-әкімшіліктік
аудандастыру
Су шаруашылық-әкімшіліктік бөлу соның бірлігі бөлігінде су қорлары және оларды бассейндік, облыстық, ведомстволық және салалық аспектілерде, су қорларын қорғау және ұтымды пайдалану, экономика салаларымен сумен қамтамасыздандыруды оңтайландыру сұрақтары, «Су шаруашылығы» саласының жұмыс істеуі мен оның даму бағдарламасы қарастырылатын негіз болып табылады.
Су шаруашылық- әкімшілік аудандастырудың негізіне нақты аудандастыру жатады, қазіргі кезде барлық бассейннің инспекцияларының қолданылуының есептілігі және су ресурсы (БИ) қорғауына сәйкес республиканың гидрографиялық бөлуі негізгі өзеншіктің су шаруашылық бассейндерінде жүргізіледі.
Республика аумағында 8 бассейн инспекциясы өз қызметін жүзеге асырады: Арал-Сырдария, Балқаш-Алакөл, Ертіс, Есіл, Жайық-Каспий, Нұра-Сарысу, Тобыл-Торғай және Шу-Талас. Олардың қызметінің аймақ шекаралары ҚР АШМ Су ресурстары комитетімен белгіленген, оларға ағындарымен негізгі өзендердің бассейндері, басқа өзендердің бассейндері және мәнісінде, су шаруашылық- әкімшілік құрылулар болып табылатын ағынсыз аумақтар (өзен аралықтары) кіреді.
Осыған сәйкес Республика аумағында 8 бассейн инспекциясы өз қызметін жүзеге асырады: Арал-Сырдария, Балқаш-Алакөл, Ертіс, Есіл, Жайық-Каспий, Нұра-Сарысу, Тобыл-Торғай және Шу-Талас.
Әрбір бассейн испекциясының қызмет зонасының шекаралары шектерінде ағындар мен негізгі өзеннің гидрогеографиялық бассейнін, басқа өзендердің бассейндерін, сондай-ақ өзен аралықтарының ағынсыз зоналарын қамтитын су шаруашылық аудандары бөлінген. Су шаруашылық аудандардың шекараларында су шаруашылық кешеніндегі маңыздылығына қарай, су шаруашылық телімдерге бөлінген.
Республика аумағында небәрі 86 телім бөлінген, ал сушаруашылық бассейндер шегінде 5-6 дан 10-12 дейін сушаруашылық телімдері бар.
Су шаруашылық аудандардың шекараларын және телімдерді анықтау кезінде су қорларын интеграцияланған басқарудың замануй тәсілдері ескерілген. Барлық су шаруашылық аудандары мен телімдері бойынша үстірті және жерасты суларының ресурстарына баға берілген, су тұтынушылар белгіленген, экономика салалары бойынша бүгінгі күйінде және келешекке суды тұтыну және су бұру көлемдері анықталған. Аталған көрсеткіштерді бағалау бассейн бойынша тұтастай қалыптасқан және су шаруашылық жағдайға баға беруге, ағынның артықтары мен тапшылықтарын, келешекке қолданылатын су қорларының көлемдерін анықтауға, су тұтыну шектерін белгілеуге мүмкіндік береді.
1.1.кестеде және 1 суретте республика аумағының су шаруашылық- әкімшілік аудандастыруы көрсетілген.
1.1 кесте
Қазақстан Республикасының аумағын су шаруашылық-әкімшіліктік аудандастыру
Су шаруашылық бассейндер атауы | Су шаруашылық бассейнінің индексі аудан, аумақ | Әкімшілік облыстар атауы | Аудан, мың км2 |
1 | 2 | 3 | 4 |
Арал-Сырдария | 01.00.01.01-05 | Оңтүстік-Қазақстан | 76,275 |
01.00.01.05,06 | Қызылорда | 217,356 | |
01.00.01.03 | Жамбыл | 0,944 | |
01.00.01.06 | Ақтөбе | 1,669 | |
Барлығы: | 296,244 | ||
Балқаш-Алакөл | 02.01.02.01-07; 02.02.03.01,02; 02.04.00.00; 02.03.00.01,02 | Алматы | 224,137 |
02.02.03.02; 02.03.00.01,02; 02.04.00.00 | Шығыс-Қазақстан | 74,951 | |
02.01.02.07; 02.04.00.00 | Жамбыл | 21,791 | |
02.04.00.00 | Қарағанды | 85,633 | |
Итого: | 406,512 | ||
Ертіс | 03.03.00.00; 03.01.04.05 | Ақмола | 5,816 |
03.02.05.00; 03.01.04.01-04; 03.04.00.00 | Шығыс-Қазақстан | 208,274 | |
03.03.00.00; 03.04.00.00; 03.01.04.05 | Қарағанды | 14,895 | |
03.03.00.00; 03.04.00.00; 03.01.04.05 | 121,656 | ||
Барлығы: | 350,641 | ||
Есіл | 04.01.06.01-04; 04.02.00.01-03 | Ақмола + Астана қ. | 123,590 |
04.01.06.01,03; 04.02.00.03 | Қарағанды | 8,103 | |
04.01.06.03 | Қостанай | 5,516 | |
04.02.00.01-03; 04.01.06.04,05 | Солтүстік- Қазақстан | 97,993 | |
04.02.00.03 | Павлодар | 1,241 | |
Барлығы: | 236,443 | ||
Жайық-Каспий | 05.01.07.03-06; 05.02.08.01,03; 05.05.00.01,02 | Ақтөбе | 205,814 |
05.01.07.01,02; 05.02.08.02,03; 05.03.09.00; 05.05.00.01,02 | 118,631 | ||
05.01.07.01,03; 05.04.00.01-03; 05.05.00.01 | Батыс- Қазақстан | 151,340 | |
05.06.00.00 | Маңғыстау | 165,642 | |
Барлығы: | 641,427 | ||
Нұра-Сарысу | 06.01.10.03,04 | Ақмола | 15,943 |
06.01.10.01-03,05-07; 06.02.11.01,02; 06.03.04.00 | Қарағанды | 247,764 | |
06.02.11.01 | Қызылорда | 5,906 | |
06.02.11.01 | Оңтүстік-Қазақстан | 5,192 | |
06.01.10.01; 06.03.04.00 | Павлодар | 1,859 | |
Барлығы: | 276,664 | ||
Тобыл-Торгай | 07.02.13.01,04 | Ақмола | 1,580 |
07.02.13.01-03,05 | Ақтөбе | 93,146 | |
07.02.13.01,02,06,07 | Қарағанды | 71,587 | |
07.01.12.01-05; 07.02.13.01-04,06 | Қостанай | 190,484 | |
Барлығы: | 356,797 | ||
Шу-Талас | 08.01.14.01-03; 08.02.15.01,02 | Жамбыл | 121,529 |
08.01.14.03 | Қызылорда | 2,757 | |
08.01.14.03; 08.02.15.01,02 | Оңтүстік-Қазақстан | 35,782 | |
08.01.14.01 | Алматы | 0,106 | |
Барлығы: | 160,174 | ||
Қазақстан Республикасында барлығы: | 2724,902 |
1 сурет
Қазақстан Республикасының әкімшілік-су шаруашылық аумақтың бөлінуінің карта-сұлбасы
 |
2. Қолдағы су қорлары
Экономикалык салаларында өзен ағысын пайдалану мүмкүншілік көзқарасы, қолдағы су қорларды колдануға қызығушылық корседетеді. Олардың көлемін су қорлардың айырмасы және міндетті ағыс шығындары бойынша анықталады.
Су қорлар су аз жылдары кезінде су қоймалардың су мол жылдары ағысын қайта бөлуін, қайтымды су, ағысты басқа бассейндерге жіберу, жер асты және басқа да су көздерін ескере отырып анықталды.
Келтірілген мәліметтер бойынша су ресурсының нақты бар екеніне, оның экономика салаларында пайдаланатынына және экологиялық мақсаттарда су пайдаланушыға ұсыныс бермейді. Әр түрлі жылдары және түрлі авторлармен тексеру кезінде қолдағы су ресурсы 44-46 км3 мөлшерде бағаланады.
Міндетті шығындарға келесілерді жатқызса болады: Қытай Халық Республикасындағы (ҚХР) қосымша су алымдары, жер асты суларын қолданған кезіндегі үстірті суларға алып келетін зиянды әсерлері, көрші елдес мемлекеттерге және тұйықтама су айдындарына міндетті су жіберулер (экологиялық және санитарлық).
Қазақстан Республикасының қолдағы су қорлары 2030-2040 жылдар деңгейі ағыстын қамтамасыздық есептеріне жақын және жылдар бойынша сушаруашылық баланстар (осы СРКПҚ Бас сұлбасында 7 бөлімінде қарастырылған) негізінде анықталған және 2.3.1. кестесінде көрсетілген.
Көп жылдық орташа көрсеткіш 30-29,7 км3, су аз жылдары 75% және 95% су қамтамасыздық кезінде – 20,4-23,1 км3 және 10,0-9,9 км3 құрайды.
2.3.1кесте
Келешектегі Қазақстан республикасының қолданыстағы су қорлары (2030-2040 жылдар)
№ т/б | Есептемені құраушы | 2030 | 2040 | ||||
Орташа | 75% | 95% | Орташа | 75% | 95% | ||
Су қорлары ( млн. м3) | |||||||
1 | Өзеннің аттамалы ағыны есебімен реттеу, су бөліуін және қайталама сулар | 110192 | 85620 | 63894 | 110347 | 88467 | 64301 |
2 | Волгадан судың түсімі | 85 | 85 | 85 | 94 | 94 | 94 |
3 | Жерасты және кен-шахталық судың игерушілігі | 1610 | 1610 | 1610 | 1915 | 1915 | 1915 |
4 | Сарқынды және коллектор-дренаждық судың игерушілігі | 203 | 203 | 203 | 244 | 244 | 244 |
5 | Балқаш қ. және Каспий теңізінің суының игерушілігі | 1527 | 1527 | 1527 | 1614 | 1614 | 1614 |
Барлығы | 113617 | 89045 | 67319 | 114213 | 92334 | 68168 | |
Тұйықтама шығын ( млн. м3) | |||||||
1 | ҚХР косымша су алынуы | 8100 | 8100 | 8100 | 9400 | 9400 | 9400 |
2 | Жерасты судың алуына байланысты шағын өзендер ағынына зиян тігізу | 294 | 294 | 294 | 347 | 347 | 347 |
3 | Экологияға деген шығын, ағынның шығындары, олардан ішінде | 31510 | 22417 | 15260 | 30801 | 21597 | 14756 |
су қоймаларынаң және КСаК бұлану | 12 886 | 9 876 | 6 180 | 12 347 | 9 122 | 5 683 | |
тарауларда табиғи кешеннің су колданысы,. арналы шығындар және баскалар, | 18 624 | 12 542 | 9 079 | 18 455 | 12 475 | 9 074 | |
4 | Экологиялық су жіберу тұйықтаушының су айдындарына, с. і. | 27519 | 23040 | 19095 | 27655 | 23176 | 19200 |
Балқаш к* | 12810 | 12810 | 12810 | 12810 | 12810 | 12810 | |
Сарышығанакқа және САМ | 4265 | 2475 | 1451 | 4420 | 2631 | 1575 | |
. Алақоль жәнеСасықколь к | 3183 | 2354 | 1591 | 3164 | 2335 | 1572 | |
Каспий тенізіңе | 6000 | 5000 | 3000 | 6000 | 5000 | 3000 | |
Басқалар көлдерде | 1261 | 401 | 243 | 1261 | 401 | 243 | |
5 | ҚР шектерінен міндетті түрде су жіберу, | 16 213 | 14 755 | 14 518 | 16 213 | 14 755 | 14 518 |
Өзендермен РФ: | 15 213 | 14 755 | 14 518 | 15 213 | 14 755 | 14 518 | |
Ертіс** | 14200 | 14200 | 14200 | 14200 | 14200 | 14200 | |
Есіл | 189 | 189 | 189 | 189 | 189 | 189 | |
Ор, Ілек, Хобда | 808 | 350 | 113 | 808 | 350 | 113 | |
Тобыл | 16 | 16 | 16 | 16 | 16 | 16 | |
ШСҚ Өзбекістанға | 1000 | 0 | 0 | 1000 | 0 | 0 | |
Барлығы | 83636 | 68606 | 57266 | 84416 | 69274 | 58221 | |
Қолданылатың су қорлары | 29981 | 20439 | 10053 | 29798 | 23060 | 9947 |
* Балқаш к. 341 м белгісінде айқын булануы;
**cанитарлық +РФ трансшеқаралық су жіберу попуски
3. Аумақтың су ресурстарымен қамтамасыздығы
Республиканың жеке аймақтарында аттамалы және жерасты су ресурстарымен қамтамасыздық жағдайы әртүрлі.
Аттамалы және жерасты судың жеке ресурстарымен Ертіс өзенінің, Балқаш-Алакөл бассейндері көбірек қамтамасызданған. Жерасты суларға тапшы болып, Нұра-Сарысу, Есіл, Тобыл-Торғай бассейндері болып табылады. Есіл, Жайық-Каспийдың, Арал-Сырдарияның, Тобыл-Торғайдың және Нұра-Сарысудың бассейнінің бірталай аумақтары, қазіргі кездің өзінде аттамалы және жерасты судан тапшылық көріп жатыр.
Су ресурстары – өзеннің және мезгілше ағын суының орташа көпжылдық жиынтық ағыны, Ертіс және Іле өзендерден қазіргі тоғандар есебімен
100,58 км3 бағаланады, олардан 55,943 км3 (55,6%) республиканың аумағында, қалған бөлігі – 44,64 км3 (44,4%) оның шекарасынан тыс құрылады.
Аттамалы су ресурсының су шаруашылық бассейндер бойынша бөлінуі 2.суретте келтірілген.
Өзен бассейнінің су ресурстарымен қамтамасыз ету көрсеткіштері 3.1. кестеде келтірілген.
Жалпыға бірдей қабылданған аттамалы су ағынының үлесті жылдық көлемдерінің қамтамасыздығы, жерасты судың болжамды және бір тұрғынға келетін зерттелген қорлары, 3.2. кестеде келтірілген. Аттамалы судың ресурсының облыстың аумағымен бөлінуі және халықтың олармен үлесті қамтамасыздығы 3.3. кестеде келтірілген.
Ортақ сулы ресурсының бөлігі болып табылатын жерасты су ресурстары Қазақстан Республикасында маңызды практикалық мағынаға және ерекше сумен қамтамасыз ету үшін, бальнеологиялық мақсаттарға, ең аз дәрежеде жылу және энергия жабдықтау үшін, сонымен қатар пайдалы компоненттерді алу үшін кеңінен пайдаланылады.
2 сурет
3.1 кесте
Су шаруашылық бассейндердің сумен қамтамасыздану көрсеткіштері (км3)
№ т/б | Су шаруашылық бассейн | Орташа көпжылдық ағын | Жерасты сулар | |||
ҚР шекарасынан тыс жерде қалыптасатын | ҚР-да қалыптасқан | Барлығы | Болжамды ресурстар | Зерттелген және бекітілген қорлар | ||
1 | Арал-Сырдария | 18,93 | 3,36 | 22,29 | 9,29 | 1,13 |
2 | Балқаш-Алакөл | 9,75 | 15,43 | 25,18 | 20,01 | 7,26 |
3 | Ертіс | 4,48 | 25,92 | 30,40 | 9,56 | 2,87 |
4 | Есіл | 0,00 | 2,77 | 2,77 | 2,31 | 0,16 |
5 | Жайық-Каспий | 8,26 | 4,13 | 12,39 | 7,37 | 0,97 |
6 | Нұра-Сарысу | 0,00 | 1,37 | 1,37 | 3,32 | 0,82 |
7 | Тобыл-Торғай | 0,31 | 1,63 | 1,94 | 3,62 | 0,48 |
8 | Шу-Талас | 2,91 | 1,33 | 4,24 | 8,79 | 1,75 |
Барлығы | 44,64 | 55,94 | 100,58 | 64,27 | 15,44 |
3.2 кесте
Су шаруашылық бассейнді су ресурсымен тұрғынға мың м3/жыл қамтамасыздығы
Бассейн инспекцияларының атауы | Аттамалы су ресурсымен қамтамасыздығы | Жерасты сумен қамтамасыздығы | Барлығын су ресурстармен қамтамасыздығы | ||
Қосындысы | Өз аумағында қалыптасатын | Болжамды ресурстармен | Зерттелген қорлармен | ||
Арал-Сырдария | 6,68 | 1,00 | 2,92 | 0,36 | 7,02 |
Балқаш-Алакөл | 6,78 | 4,16 | 5,64 | 2,04 | 8,74 |
Ертіс | 15,15 | 12,92 | 4,78 | 1,43 | 16,59 |
Есіл | 1,34 | 1,34 | 1,17 | 0,08 | 1,42 |
Жайық-Каспий | 4,98 | 1,66 | 3,10 | 0,41 | 5,37 |
Нұра-Сарысу | 1,09 | 1,09 | 2,67 | 0,66 | 1,74 |
Тобыл-Торғай | 2,08 | 1,75 | 3,89 | 0,51 | 2,60 |
Шу-Талас | 3,81 | 1,19 | 8,11 | 1,61 | 5,38 |
Республика бойынша орташа | 5,95 | 3,31 | 3,93 | 0,94 | 6,86 |
Тұрғынға м3/тәул. | 16,30 | 9,06 | 10,76 | 2,57 | 18,79 |
Тапшылық, жеке аймақтарда және су ресурсының тапшылығы келтірілген кестенің деректерімен расталады.
Аса жоғары үлесті қамтамасыздық аттамалы судың жиынтық ресурсымен және меншікті аумақта Балқаш-Алакөл және Ертіс бассейндерінде құрылған. Арал-Сырдария бассейнінде ағынның шамамен 80%, Жайық-Каспийда 33% астам республиканың шектерінің түседі. Жерасты сулармен қамтамасыздығы да төмен.
Орташа республиканың бір тұрғынына қазіргі жағдайда жиынтық су ресурсының 6,68 мың м3/жыл (18,79 м3/тәул.) (3.3 кесте) келеді.
Бұл ретте жерасты су ресурстарына зерттелген эксплуатациялық қорлары қабылданды, яғни экономиканың салаларымен су нақты пайдалануы мүмкін. Шын мәнісінде судың тоғаны және облыстың су ресурстарымен қамтамасыздығы бір тұрғынға шаққан есебі 3.4 – 3.5 кестелерде келтірілген.
Жалпы алғанда экономика салаларымен суды тартуының берісі тапсырынды көкжиектің сүйеуіне суды тартуды қамсыздандыру кезінде арналарға (Жайық-Каспий, Ертіс бассейндері), төкпелі бөгеннің толуы (Жайық-Каспий, Нұра-Сарысу, Арал-Сырдария бассейндері), сонымен қатар шахта-кеніштік суды тарту пайданылмайтыны (Ертіс Балқаш-Алакөл, Есіл, Нұра-Сарысу және Тобыл-Торғай бассейндері) ескерілмеген.
Жалпы алғанда су тартуда трансшекаралық өзендерге тындырымды су шығару, ағынның шығындары су пайдаланушы үшін (сулы көлік, балықты шаруашылық) және экологиялық мақсаттарда ескерілмеген. Мұның барлығы әр нақты өзен басына су шаруашылық теңгерімді құру кезінде ескеріледі.
Аумақтың сумен қамтамасыздығының ортақ сарапшылығы су ресуртарымен немесе «су тапшылығының көрсеткіші» – судың бастауларынан бар ресурстың ортақ көлеміне алу қатынасы.
Қабылданған халықаралық өлшемдермен Қазақстан судың жоғары тапшылығының көрсеткіші бар елдің санатына жатады.
4. Экономика салаларының су ресурстарды пайдалануы
4.1. Тұрғын ұй және өнеркәсіпті сумен және суды қайтару
Қалалық су құбыры-канализациялық шаруашылығы шаруашылық-тұрмыстық және өндірістік мұқтаждықтарға суды жіберуге арналған су құбыры құрылыстары мен торлардың, сонымен қатар ағынды суларды бұруға арналған канализациялық коллекторлардың, тазарту құрылыстардың және ағынды суларды қабылдауыштардың жүйелерімен ұсынылған.
3.3 кесте
Қазақстан Республикасының әкімшілік облыстарын және су шаруашылық бассейндерін сумен қамтамасыз ету
Атаулар | Әкімшілік облыстар | Ақмола | Ақтөбе | Алматы | Атырау | Шығыс-Қазақстан | Жамбыл | Батыс-Қазақстан | Қарағанды | Қызылорда | Қостанай | Маңғыстау | Павлодар | Солтүстік -Қазақстан | Оңтүстік-Қазақстан | Аттамалы судың ресурсы | |
Бассейндер | Барлығы | ҚР-да олардан қалыптасқан | |||||||||||||||
Аттамалы су ресурсы, км3 | Арал-Сырдария | - | - | - | - | - | - | - | - | 0,17 | - | - | - | - | 22,12 | 22,29 | 3,36 |
Балқаш-Алакөл | - | - | 22,64 | - | 2,21 | 0,11 | - | 0,22 | - | - | - | - | - | - | 25,18 | 15,43 | |
Ертіс | 0,01 | - | - | - | 30,27 | - | - | 0,07 | - | - | - | 0,05 | - | - | 30,40 | 25,92 | |
Есіл | 1,61 | - | - | - | - | - | - | 0,18 | - | - | - | - | 0,98 | - | 2,77 | 2,77 | |
Жайық-Каспий | - | 2,25 | - | 0,07 | - | - | 10,07 | - | - | - | - | - | - | - | 12,39 | 4,13 | |
Нұра-Сарысу | - | - | - | - | - | - | - | 1,37 | - | - | - | - | - | - | 1,37 | 1,37 | |
Тобыл-Торғай | - | 0,24 | - | - | - | - | - | 0,34 | - | 1,36 | - | - | - | - | 1,94 | 1,63 | |
Шу-Талас | - | - | - | - | - | 4,10 | - | - | - | - | - | - | - | 0,14 | 4,24 | 1,33 | |
Барлығы | 1,62 | 2,49 | 22,64 | 0,07 | 32,48 | 4,21 | 10,07 | 2,18 | 0,17 | 1,36 | 0 | 0,05 | 0,98 | 22,26 | 100,58 | 55,94 | |
Жерлердің аудандары, мың км2 | 146,9 | 300,6 | 224,2 | 118,6 | 283,2 | 144,3 | 151,3 | 428,0 | 226,0 | 196,0 | 165,6 | 124,8 | 98,0 | 117,2 | 2724,9 | ||
Халқы, мың адам | 1511,0 | 796,1 | 3422,2 | 555,2 | 1394,0 | 1070,2 | 617,8 | 1363,3 | 726,8 | 880,1 | 568,1 | 749,2 | 579,6 | 2678,3 | 16911,9 | ||
Сумен қамтамасыздығы, мың м3 | 1 км2 ауданға | 11,0 | 8,3 | 101 | 0,6 | 114,7 | 29,2 | 66,6 | 5,1 | 0,8 | 6,9 | 0 | 0,4 | 10,0 | 189,9 | 36,9 | 20,53 |
1 адамға | 1,07 | 3,13 | 6,62 | 0,13 | 23,30 | 3,93 | 16,30 | 1,60 | 0,23 | 1,55 | 0 | 0,07 | 1,69 | 8,31 | 5,95 | 3,31 | |
3.4 кесте
Қазақстан Республикасының әкімшілік облыстарында 1 адам есебімен сумен қамтамасыз ету
Әкімшілік облыстар | Халықтың саны 2012 ж. мың адам | Аттамалы су ресурсы, км3 | Аттамалы су ресурсымен қамтамасыздығы, м3/тәул. мың м3/жыл | Жерасты су ресурсы, мың м3 | Жерасты су ресурсымен қамтамасыздығы, м3/тәул. мың м3/жыл | ||||
Қосынды ресурстар | Өз аумағында қалыптасатын | Қосынды ресурстармен | Өз аумағында қалыптасқан | Болжамды ресурстар | Зерттелген эксплуатациялық қорлар | Болжамды ресурстармен | Зерттелген эксплуатациялық қорлармен | ||
Ақмола | 1511,030 | 1,62 | 1,62 | 2,93 | 2,93 | 3576,10 | 417,246 | 2,37 | 0,28 |
1,07 | 1,07 | 0,86 | 0,10 | ||||||
Ақтөбе | 796,130 | 2,49 | 2,49 | 8,57 | 8,56 | 13256,80 | 1881,04 | 16,65 | 2,36 |
3,13 | 3,13 | 6,07 | 0,86 | ||||||
Алматы | 3422,206 | 22,64 | 12,89 | 18,14** | 10,33** | 49836,30 | 16516,77 | 14,56 | 4,83 |
6,62 | 3,77 | 5,31 | 1,76 | ||||||
Атырау | 555,198 | 0,07 | 0,07 | 0,36* | 0,36* | 5236,10 | 241,49 | 9,43 | 0,43 |
0,13 | 0,13 | 3,44 | 0,16 | ||||||
Шығыс-Қазақстан | 1393,964 | 32,48 | 28,00 | 63,84** | 55,04** | 17420,30 | 6328,88 | 12,50 | 4,54 |
23,30 | 20,09 | 4,56 | 1,66 | ||||||
Жамбыл | 1070,239 | 4,21 | 1,30 | 10,77** | 3,32** | 22567,10 | 4645,94 | 21,09 | 4,34 |
3,93 | 1,21 | 7,70 | 1,58 | ||||||
Батыс-Қазақстан | 617,779 | 10,07 | 1,81 | 44,66** | 8,03** | 2927,10 | 348,91 | 4,74 | 0,56 |
16,30 | 2,93 | 1,73 | 0,20 | ||||||
Қарағанды | 1363,264 | 2,18 | 2,18 | 4,38 | 4,38 | 12970,10 | 2845,92 | 9,51 | 2,09 |
1,60 | 1,60 | 3,47 | 0,76 | ||||||
Қостанай | 880,109 | 1,36 | 1,05 | 4,22 | 3,26 | 4776,00 | 1102,48 | 5,42 | 1,25 |
1,54 | 1,19 | 1,98 | 0,46 | ||||||
Қызылорда | 726,781 | 0,17 | 0,17 | 0,63* | 0,63* | 15951,00 | 1403,54 | 21,95 | 1,93 |
0,23 | 0,23 | 8,01 | 0,70 | ||||||
Маңғыстау | 568,086 | 0 | 0 | 0 | 0 | 1508,1 | 269,95 | 2,65 | 0,48 |
0 | 0 | 0,97 | 0,17 | ||||||
Павлодар | 749,154 | 0,05 | 0,05 | 0,19* | 0,16* | 11843,1 | 3834,14 | 15,81 | 5,12 |
0,07 | 0,06 | 5,77 | 1,87 | ||||||
Солтүстік-Қазақстан | 579,636 | 0,98 | 0,98 | 4,63 | 4,63 | 2799,30 | 175,66 | 4,83 | 0,30 |
1,69 | 1,69 | 1,76 | 0,11 | ||||||
Оңтүстік-Қазақстан | 2678,335 | 22,26 | 3,33 | 22,77** | 3,40** | 11438,00 | 2028,64 | 4,27 | 0,76 |
8,31 | 1,24 | 1,56 | 0,28 | ||||||
Республика бойынша барлығы | 16911,911 | 100,58 | 55,94 | 16,30 | 9,07 | 176105,50 | 42040,60 | 10,41 | 2,49 |
5,95 | 3,31 | 3,80 | 0,91 |
Ескерту:
* – қамтамасыздықтың көрсеткіштері шектес аумақтардан түсетін ағынды ескермей, шын мәнісінде тарту - транзитті ағынның есебімен;
** – ағын есебімен трансшекаралық өзендерге құятын көрсеткіштер берілген.
3.5 кесте
Қазақстан Республикасының әкімшілік облыстарында 1 адам есебімен нақты су алынымы
Әкімшілік облыстар | Халықтың саны 2012 ж. мың адам | Нақты судың тартылуы, млн. м3 | Судың тартылуы 1 адам есебімен, м3/тәул. мың м3/жыл | ||||||
Экономика саласының қажеттілігіне | Коммуналды шаруашылық қажеттілігіне | Экономика саласының қажеттілігіне | Коммуналды шаруашылық қажеттілігіне | ||||||
барлығы | олардан жерасты су | барлығы | олардан жерасты су | қосынды тұтынудан | олардан жерасты су | қосынды тұтынудан | олардан жерасты су | ||
Ақмола | 1511,030 | 150,04 | 15,85 | 84,21 | 5,37 | 0,27 | 0,03 | 0,16 | 0,01 |
0,10 | 0,01 | 0,06 | 0,003 | ||||||
Ақтөбе | 796,130 | 106,79 | 63,80 | 34,74 | 34,72 | 0,36 | 0,22 | 0,11 | 0,11 |
0,13 | 0,08 | 0,04 | 0,04 | ||||||
Алматы | 3422,206 | 3423,43 | 265,40 | 232,20 | 127,33 | 2,74 | 0,22 | 0,19 | 0,11 |
1,00 | 0,08 | 0,07 | 0,04 | ||||||
Атырау | 555,198 | 192,54 | 1,72 | 33,51 | 0,23 | 0,96 | 0,01 | 0,16 | 0,001 |
0,35 | 0,003 | 0,06 | 0,0004 | ||||||
Шығыс-Қазақстан | 1393,964 | 541,96 | 142,67 | 85,34 | 64,54 | 1,07 | 0,27 | 0,16 | 0,14 |
0,39 | 0,10 | 0,06 | 0,05 | ||||||
Жамбыл | 1070,239 | 1215,93 | 44,80 | 25,79 | 25,35 | 3,12 | 0,11 | 0,05 | 0,05 |
1,14 | 0,04 | 0,02 | 0,02 | ||||||
Батыс-Қазақстан | 617,779 | 302,87 | 12,24 | 21,51 | 11,91 | 1,34 | 0,05 | 0,08 | 0,05 |
0,49 | 0,02 | 0,03 | 0,02 | ||||||
Қарағанды | 1363,264 | 1654,38 | 81,48 | 126,53 | 64,22 | 3,31 | 0,16 | 0,25 | 0,14 |
1,21 | 0,06 | 0,09 | 0,05 | ||||||
Қостанай | 880,109 | 87,88 | 7,14 | 44,70 | 5,36 | 0,27 | 0,03 | 0,14 | 0,03 |
0,10 | 0,01 | 0,05 | 0,01 | ||||||
Қызылорда | 726,781 | 4979,34 | 39,60 | 31,43 | 20,30 | 18,76 | 0,14 | 0,11 | 0,08 |
6,85 | 0,05 | 0,04 | 0,03 | ||||||
Маңғыстау | 568,086 | 1131,24 | 25,50 | 17,98 | 2,43 | 5,45 | 0,11 | 0,08 | 0,01 |
1,99 | 0,04 | 0,03 | 0,004 | ||||||
Павлодар | 749,154 | 2308,72 | 24,89 | 56,35 | 1,14 | 8,44 | 0,08 | 0,19 | 0,003 |
3,08 | 0,03 | 0,07 | 0,001 | ||||||
Солтүстік-Қазақстан | 579,636 | 57,53 | 16,45 | 19,96 | 1,91 | 0,27 | 0,08 | 0,08 | 0,01 |
0,10 | 0,03 | 0,03 | 0,003 | ||||||
Оңтүстік-Қазақстан | 2678,335 | 4378,42 | 187,74 | 81,07 | 61,93 | 4,46 | 0,19 | 0,08 | 0,05 |
1,63 | 0,07 | 0,03 | 0,02 | ||||||
ҚР бойынша барлығы | 16911,911 | 20531,07 | 929,28 | 895,32 | 426,74 | 3,31 | 0,14 | 0,14 | 0,05 |
1,21 | 0,05 | 0,05 | 0,02 |
Барлық қалаларда және кенттерде көбісінде орталықтандырылған сумен қамтамасыздандыру жүйелері бар, олар орташа халықтың 94,07% қамтылған. Негізінде жүйелер біріккен, судың жіберілуі коммуналдық шаруашылық пен өнеркәсіп мұқтаждықтарына жүзеге асырылады. Бірқатар қалаларда 5 – 7-ден 13 – 16%-ға дейін халықты сумен қамтамасыздандыру бойынша қиындықтар туындайды – желінің болмауына немесе нашар техникалық күйіне байланысты су уақытылы кесте бойынша беріледі немесе аулалар бойынша алдын ала дайындалған сыйымдылықтарға таратылады. Орталықтандырылған сумен қамтамасыздандыру желісіне қол жеткізе алатын тұтынушылардың үлесі
40 – 60%-дан 70 – 100%-ға дейін өзгереді. Бірақ негізінде, қалалардың көбісінде ауыз суды тәулігіне 24 сағат бойы халықтың шамамен 90% алады.
Қалалық су құбырлар желісінің жалпы ұзындығы 31,743 мың км құрайды. Желілер мен су құбырлары негізінен 30 – 40 аса жыл бұрын салынған, ал ірі облыстық орталықтарында 50 жылдан ерте салынған. Су құбыры шаруашылығының негізгі қорларының тозуы 60 – 70%, ал кейбір жағдайларда 90 – 100% дейін құрайды.
Құбырлардың қатты тозғанына бола, су құбырлар желісінде қосынды шығындар судың табатын көлемінен 30 – 50% жетеді.
Сумен қамтамасыздандыру жүйелерін жұмыс қалпында ұстау үшін, жыл сайын су құбырлар желісінің ең болмаса 6-8% ауыстырып отыру қажет.
Су бұрудың орталықтандырылған жүйелерімен 79 қала мен көптеген кенттер қамтылған. Канализация желілерінің жалпы ұзындығы 12,899 мың км.
Республика бойынша су бұрудың орталықтандырылған жүйелеріне орташа халықтың 63 - 65% қол жеткізе алады. Қалаларда канализациямен қамту пайызы 85 - 99% жетті, кенттерде ол 10-15-тен 35 - 40%-ға дейін және одан шамалы жоғары аралықта ауытқиды.
Қалалардың су құбырлар желісіндегі апаттылықты талдау, апаттардың үлес (1 км желіге) санының өсуін яғни желі күйінің нашарлап бара жатқанын көрсетеді. Мысалға, Алматы қаласында бұл көрсеткіш соңғы 8 – 9 жылда 0,6-дан 1,23-ке дейін өсті. Салыстыру үшін: Батыс Еуропада бұл көрсеткіш жүйелердің сипаттамасы бойынша баламалы 1 км желіге 0,2 апатты құрайды.
Тұрғын үй- коммуналдық шаруашылық қажеттілігіне суды пайдалану көлемі 2012 жылы 838,893 млн. м3 құрады. 1990 жылмен салыстыру бойынша суды пайдалану 1,68 есе қысқарды, халықтың саны 1,01 есе азайды.
Су қажеттілігінің ұлғайыуы келешекте де сақталады, 2040 жылы
– 1276,140 млн. м3 құрайды.
Судың үлесті шығыны өте күрделі шектерде 1 тұрғынға 60- 40 бастап 250 л/тәулікке дейін ауытқып тұр, бұл тұрғын құрылыстарының әлеуметтік қамтамасыздандыру деңгейіне, тұтынушыларда суды есептеу аспаптарының болуына және жүйенің техникалық күйіне байланысты болып отыр.
Республикада су қорларын негізгі тұтынушының бірі өнеркәсіп болып табылады. Оның қажеттіліктері жер асты көздері (10,2%) мен үстірттік суды (жалпы алудан 89,8%) алу есебінен қанағаттандырылады.
Суды шығындау нормалары өндірістің нақты технологиясына қатысты қолданылатын есептеме негізінде анықталады. Суды пайдалану мен табиғи су объектілеріне шығарудың үлкен көлемдері технологиялық процестердің жетілмегенін сипаттауы мүмкін. Бірқатар жағдайда пайдаланылатын судың саны оның сапасына байланысты болады.
Су қорларын әсіресе өнеркәсіпте үнемдеудің маңызды резерві, айналымды сумен қамтамасыз ету болып табылады. Енгізу кезінде оның алудағы қажеттілігі 5-10 есе төмендейді, сәйкесінше шығару да азаяды. Қазақстан бойынша жүйелі-қайталау және айналымды сумен қамтамасыз ету көлемі 2012 жылы 8308,37 млн. м3 құрады, оның ішінде айналым – 7556,495 млн. м3, қайталау 751,875 млн. м3.
Су бұру жалпы көлемі 4718,90 млн. м3 келешекте күтілуде, олардын ішінен су объектілерге 4150,36 млн. м3
2040 жылмен қазіргі кезді салыстырғанда айналмалы және қайтымды су көлемі 1,2 есе өседі, және 9760,244 млн. м3 құрайды, соның ішінде айналмалы – 8895,505 млн. м3 , қайтымды – 864,739 млн. м3.
Өнеркәсіптердің ағын сулары, су қоймасын ластандыратын кең тараған негізгі көзі болып табылады. Ластандырғыш суларға, өнеркәсіптік, тау-кен өніру мен қайта өндіру кәсіпорындарынан басқа, қала құрылысы, түрлі тұндырғылар, қатты және сұйық мұнай өнім қалдықтары жатқызылады.
Ақаба сулардың санаттарына байланысты олар негізінен тұрғынды, өнеркәсіптік, карьерлі, рудалық және аралас болып бөлінеді. Олардың тазалау түрлері: механикалық, табиғи және биологиялық.
Республиканың бірқатар облыстарында тазалағыш ғимараттардың жұмысының тиімсіздігімен байланысты, дүбірлі экологиялық жағдай сақталады. Көп қалаларда (Қызылорда, Орал, Қостанай, Көкшетау, Тараз, Петропавловск) ұзақ уақыт бойы толық кешенді тазартылмаған ұйымдастырусыз тазарту ғимараттары пайдаланылып келеді.
Республика бойынша 2012 жылы ақаба сулардың көлемі 4022,729 млн. м3 құрады. Жалпы ақаба сулардың көлемінен: тұрғын - үй шаруашылығынан – 430,466 млн. м3 (11 %), өнеркәсіптік ақаба сулар - 3592,263 млн. м3 (Ермаков ГЭСтан тігінен келетін сумен санағанда) немесе 89%. Республика аумағында 2012 жылы 609 канализация ғимаратты және 387 канализациялы торлары бар.
4.2. Ауыл мекендерін сумен қамтамасыздандыру
Ауыл шаруашылық сумен қамтамасыздандырудағы негізгі тұтынушылар - ауыл халқы, мал шаруашылығы, ауыл шаруашылық өнімін бастапқы өңдеу кәсіпорындары, халықтың жеке көмекші шаруашылық жүргізуге арналған үй жанындағы учаскелері болып табылады.
Барлық халық адам саны бес-он мың дейін және жоғары, 100 және одан аз халқы бар 6904 ауылдар мен кентттерге шоғырланған.
Халықтың едәуір бөлігі, 50%-тан астамы табиғи жағдайлар бойынша өмір сүру үшін неғұрлым қолайлы Оңтүстік өңірде шоғырланған, Оңтүстік- Қазақстан облысының үлесіне халықтың 21,3%-ы келеді, Алматы – 19,6%, Жамбыл – 8,5%.
Ыңғайласқан тұрғын қоры көбінесе аудан орталықтары мен үлкен ауылды мекендер. Республикамыздың ауылда тұратын халықтың 75 % ыңғайы жоқ тұрғын үйде тұрады, су құбыры мен канализациясы жоқ. Толығымен ыңғайласқан үйлерде халықтың 2-5 % ғана тұрады. Халықтың кей бөлігі сапасы белгісіз, есік алды құдықпенен пайдаланады.
Республика 2012 жылы орталық су құбыры бар 3149 ауылды мекендер тіркелген. Жалпы су құбырлар ұзындығы 26,075 мың. км. Айтылған ауылды мекендерде 5543,62 мың адам немесе халықтың 72,5% , халық 2039,05 мың адам (26,7%) жергілікті су көзімен пайдаланады
Халықтың 0,8%, яғни 174 ауылдардың сумен қамтамасыздығы қанағатсыз, оларға су тасымалданып әкелінеді.
Орталықтанған су жүйесімен халықтың қамтамасыздануы 79,9 дан –91,3% дейін Қызылорда, Алматы және Оңтүстік Қазақстан облыстарында және 27,8% ден - 47,6-дейін Қостанай, Павлодар және Маңгыстау облыстарында.
1990 жылы салынған және жұмыс жасаған 84 су құбырынан 52 топты су құбырларына 2008 жылы реконструкция жасалып жатқан еді. Солтүстік Қазақстандағы үлкен су құбырының кей бөліктері тозуына және пайдалунышулар жоқ болуына байланысты сегментелген.
Бассейн инспекцияларының есептеріндегі деректер бойынша 1990 жылы республикада ауыл шаруашылықты сумен қамтамасыз ету мен жайылымдарды суландыру қажеттіліктеріне суды жинау 1092,8 млн. м3 құрады, оның ішінде үстірттік көздерден 520,7 млн. м3 немесе 47,6%, 2008 жылы сәйкесінше – 322,16 млн. м3, беткі су 77,85 (24,2%) және жер асты сулардан 244,29 (75,8%). Қазіргі кезде (2012 ж.) су алу-366,0 млн. м3 құрады, соның ішінде беткі судан 108,25 (29,6%), жер асты сулардан - 257,75 млн. м3 (70,4%).
Келешекте (2040 жыл) айтылып кеткен қажеттерге көлемі 820,09 млн. м3 су алымдары күтілуде.
Ауылшаруашылық су тұтынушылардан су бұру негізгі бөлігі орталықсыздандырылған болып жузеге асады. Ауылды мекендерде санитарлық объектілер құрылысына лайықты назары көрсетілмейді, кәзіргі уақытта бірінші қатарда ауылды мекендерде сумен қамтамасыздандыру мәселері негіз болып тұр. Сондықтан ауыл мекендерде кәріз жүйесінің даму деңгейі сумен қамтамысыздандырылуы деңгейі әлде қайда төмен болып келеді.
Кәріз жұйелерінің тозуы 70-90 % жетеді. Кейбір жағдайларды тазарқыш ғимараттар болмауы, толық тазартудан өтпеген ағыстар сүзгілеу жазықтарға немесе жинауыш тоғанда жиналып және су объектілердің салтауышы болып табылады. Осынын бәрі ауылды мекендер аумағында санитарлық жағдайын төмен екенін дәлелдейді.
4.3. Суармалы егін шаруашылығы
4.3.1. Бассейндер бойынша суармалы егін шаруашылығының қазіргі жағдайының сарапталуы және анализі
Қарыстырылып отырған аумақтын табиғи-шаруашылық ерекшеліктерін талдауы, қалыпты және қолайсыз ауа райы жағдайларында көкөніс бақшаларын, техникалық, дәнді дақылды, азықтық ауылшаруашылық дақылдар және мал шаруашылық өнімдерін өндіру бассейндегі жерлерді мелирациялаудын басты әсерін төмендетуін көрсетеді.
Мал шаруашылығы үшін бидай мен азықты кепілдіі өндіретін аймақты жасау суармалы жерлердің негізгі мақсаты болып табылады. Сонымен қатар топырақтардың су және жел эрозиясымен күресу, ауылшаруашылық өндірістің кешенді механизациялануына, электрификациялануына және химиялануына қарсы іс-шараларды жүзеге асыру, суармалы жүйелердің құрылысының өнеркәсіптік әдісін игеру, және қажетті негізін жасау қарастырылады.
Барлығы Қазақстанның жер балансы бойынша ауылшаруашылық алқаптар 222242,5 мың. га немесе барлық аумақтың 81,55% құрайды. Суармалы аудандар барлық ауылшаруашылық алқаптарының 1,32% құрайды.
Республикамызда мелиоративті жұмыстың негізгі түрі, жүйелі және лиманды суғару.
Мемлекеттік есептің мәліметтері бойынша негізгі 1990 ж. деңгейінде 3248,5 мың.га суармалы (жүйелі және лиманды) аудандар есептелінді, олардың ішінен нақтылы суарылғаны – 3064,75 мың.га (94%).. Қазіргі кездегі деңгейде (2012 ж.) есептелінуде: 2942,2 мың.га, суарылғаны 1305,06 мың. га.
Республика бойынша суармалы жерлердің пайдаланғаны 4.3.1 кестеде келтірілген.
Қазақстанда суармалы егіншілік едәуір үлкен су пайдаланушы. Оның үлесіне таза судың 65% келеді. Суармалы егіншілікте пайдаланатың су, жүйелі және лиманды суғарудың қажеттілігін қамтамасыздандырады. Жүйелі суғару республикамыздың оңтүстігінде дамыған – ол Оңтүстік Қазақстан облысы, Алматы облысы, Жамбыл облысы және Қызылорда облысы.
4.3.1 Кесте
Нақтылы қолданылған суғармалы жерлер (1990 – 2012 жылғы)
Даму деңгейі (жыл) | Суармалы жерлердің бар болғаны мың.га | Сонымен қатар жайылып суарылатын шабындықтар, мың.га | Фактілі суарылған, мың. га | Сонымен қатар жайылып суарылатын шабындықтар, мың.га | ||||
Барлығы суармалы егіншілік | Соның ішінде | Барлығы суармалы егіншілік | Соның ішінде | |||||
Жүйелі суғару | Лиманды суғару | Жүйелі суғару | Лиманды суғару | |||||
1990 | 3248,50 | 2320,46 | 928,04 | 619,13 | 3064,75 | 2303,28 | 761,47 | 604,13 |
2010 | 2951,70 | 2085,20 | 866,5 | 340,51 | 1281,42 | 1199,58 | 81,84 | 318,51 |
2012 | 2942,20 | 2093,70 | 848,5 | 309,98 | 1305,06 | 1264,33 | 40,73 | 311,98 |
Республикада лиманды суару дамыды, әсіресе солтүстік облыстарда. 1990-2012 жылдары нақты жүйелі суармалы жерлер 4.3.2 кестеде келтірілген.
1990 жылы тұрақты суғару жұйелерінде су беру және суғару тәсілдері мынадай:
- машиналық су көтергішті пайдалану – 25,2 %;
- жаңбырлату – 30 %.
2012 жылы осы көрсеткіштер 3,9 және 2,5 % құрады, бұл кәзіргі заман суғару тәсілдерінің жабдықталуы төмен екендігін көрсетеді.
Жайылма суғару өзен ағысында олардың тармақтарында және жергілікті ағысында негізделеді;
Негізгі (1990) жылы жер балансы бойынша лимандық суғарудың 928,04 мың га аудандар есепте тұрған. Нақты қолданылған 761,47 мың га немесе олардың жалпысынан 82%.
4.3.2 кесте
| Нақтылы жүйелі суармалыжерлер және олардың суды тұтыну көзі |
| |||||
Даму деңгейі (жылдар) | Жүйелі суғармалы жерлер, мың. га | Нақты суарылған жерлер су көздері бойыншап, мың. га | |||||
Барлығы | Таза судың барлығы | Соның ішінде | Коллекторлы-дренажды су | Ақаба сулар | |||
Беткі су | Жер асты су | ||||||
1990 | 2320,46 | 2303,23 | 2284,85 | 2256,36 | 47,48 | 2,62 | 15,81 |
2010 | 2085,20 | 1199,58 | 1177,56 | 1172,92 | 21,97 | 6,81 | 15,21 |
2012 | 2093,7 | 1264,33 | 1261,21 | 1261,21 | 0 | 0 | 3,12 |
Қазіргі жағдайда (2012 ж.) 40,73 мың га жер нақты пайдаланылған. Одан басқа, 311,98 мың га шабындықтарға су жайылған.
Мал басы санының өсуін қамтамасыз ету үшін шаруашылық субъектілермен, сол секілді су шаруашылығы және басқа да облыстарының ұйымдарымен лимандарды пайдалану саясатын түбегейлі қайта қарастыруын талап етеді.
Осыған байланысты лимандық суғарудың құнарсыз азықтардың негізгі өндірушілердің бірі сияқты, аудандарын қалпына келтірілуі белгіленген, олар бойынша Бас сұлбада елдің су мен жер қорларының тиімді пайдалануын қамтамасыз ету үшін су пайдаланушылардың ауылдық тұтынушылар кооперативтерінің балансына әрі қарай беріп жіберуімен жөндеу-қалпына келтіру жұмыстар қарастырылған.
4.3.2. Суармалы егіншілікке келешектегі су және жер ресурстарды пайдалану. Сценариилер
Қазақстанның жер қоры суармалы жерлердің аудандарын қалпына келтіруге мүмкіндік береді, бірақ мұндағы тежейтін факторы аймақтарда экологиялық жағдайдың сақталуын қамтамасыз етуге арналған, қолайлы құралдардың іздеулерін ұсынатын су қорларының дефициті болып табылады.
Су-жер мен еңбек қорлары және табиғатты пайдалану мүдделері бар қажетті ауылшаруашылық өнімін алу бойынша аймақтық мақсаттардан шыға отырып, республикадағы қажетті суғару аудандары үш сценарийде қарастырылған:
Бірінші сценарий – «Минималды», ол 2040 жылдың деңгейіне дейін өзгеріссіз қалып, суармалы аудандарды үлкейтусіз саланың дамуынан шығады және 1560,4 мың га құрайды, с. і. жүйелі суғару – 1391,1 мың га және лимандық суғару – 169,3 мың га.
Сонымен қатар суармалы егін шаруашылығының даму сценарийіне болашақта Қазақстан халқын негізгі азық-түлікпен өнімдерімен (ет, сүт, жұмыртқа және жемістер), ал мал шаруашылығын азықпен қамтамасыз ету қиын болады. Осы сценарии бойынша суармалы жерлердің ауданы ұлғайюы аз болады (10 % жуық).
Екінші сценарий – «Тиімді», ол Қазақстанның шиеленіскен аймақтарында экологиялық тепе-теңдікті сақтау басымдылығымен су қорларын максималды үнемдеуді ескере отырып, суармалы аудандарды тиімді үлкейту мен саланың дамуынан шығады.
Сонымен қатар, даму сценарийінде 2040 жылдың аяғына қарай барлық суармалы аудандарды 1987,91 мың га-ға, с. і. жүйелі суғару 1747,3 мың га және лиманды суғару 410 мың га дейін жеткізу қарастырылған.
Үшінші сценарий – «Максималды», ол ауылшаруашылық өндірісі үшін суармалы жерлерді максималды пайдалану, басымдылықпен республиканың су шаруашылығы кешенінің экономикасының толығырақ дамуынан шығады.
Осы сценарий бойынша ауылшаруашылық айналымға Қазақстанда есепте тұрған барлық суармалы жерлер – 2692,9 мың га, с. і. жүйелі суғарудың – 2100,0 мың га және лиманды суғарудың – 592.0 мың га жерлері қатысуы тиіс.
Осы сценарий бойынша суармалы жерлер 70-75 % ұлғаяды. 3 сценарий бойынша суғаруға суды қамтамасыздандыру үшін көрші мемлекеттерден келетін ағысты, бассейн аралық суды тасмалдау және реттеу, өзендердің трансшекарылық мәселелерді шешу қажет.
Жоғарыдағыларды ескере отырып, суармалы жерлердің «маскималды» сценарилы дамуы, осы айтылып кеткен шарттары орындалса жүзеге асады.
Бұл сценарий мемлекеттің экономикалық тұрақтылығы жақсарған кезде, өзендердің трансшекаралық мәселелері шешілген кезде, ауылды халықтың әл-қуаты жоғарылаған және саны өскен кезде, суғаруда суды сақтау технологиясы нақты іс жүзеге асырылғанда 2030 жылдың деңгейінен кейін қарастырылуы мүмкін.
Суармалы жерлерді үш сценарий бойынша сауықтырудың талдауы Қазақстанның шиеленіскен аймақтарында экологиялық жағдайды тұрақтандыру үшін қажетті су қорларының пайдалануын шамалы көбейтумен ауылшаруашылық өнімдерімен халықты және қайта өндеу өндірісті қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін екінші «тиімді» сценарийдің принципиалды басымдылығын көрсетті.
Қазақстан Республикасында даму сценарийлері бойынша суармалы егін шаруашылығының аудандарын үлестірудің жалпы деректері 4.3.3. кестеде келтірілген.
Айтып кетерліктей, 2040 жыл деңгейінде әкімшілік облыстарындағы өзен бассейндер қатары бойынша жер аудандардың олардың суармалы жерледің нақты санаулы және аудандардың нақты сумен қаматамасыздандырылуы кезінде ғана максималды пайдалануын қарастырылды.
4.3.3. Жоспарланған суармалы аудандар (оптималды сценарий)
4.3.3.1. Суармалы егін шаруашылығын қалпына келтіру
"Жаңартылған бас сұлбадағы..." егін шаруашылығын суару жүйесінің қалпына келтіруі суарғыш егін шаруашылығымның жәңе экономикалық және материалдық факторларының есебімен бассейннің халқын азық-түліктерінің қамтамасыздандыру стратегиясына сүйене отырып алынды.
Суармалы жерлерден ауыл шаруашылық өнімнің өндірісінің өсуі, мынандай жұмыстармен жетуі мүмкін:
· ауыл шаруашылық айланысына қалпына келтірілген суарылатың ауданның енгізудің
· суару жүйесін техникалық жөндеуден өткізу;
· Агротехникалық шараларының кешенің жүзеге асыру.
4.3.3 –Кесте
Сценарийлер бойынша 2040 жылға дейінгі көзделген суармалы егіншілік жерлері
мың га | ||||||||||||
Даму деңгейлері (жылдар) | Жер балансы бойынша Қазіргі жағдай | Минималды сценарий | Оптималды сценарий (жобада алынған) | Максималды сценарий | ||||||||
Барлығы | Соның ішінде:: | Барлығы | Соның ішінде:: | Барлығы | Соның ішінде:: | Барлығы | Соның ішінде:: | |||||
Жүйелі суару | Лиманды суару | Жүйелі суару | Лиманды суару | Жүйелі суару | Лиманды суару | Жүйелі суару | Лиманды суару | |||||
1990 | 3248,3 | 2320,5 | 928,04 | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
2012 | 1305,1 | 1264,3 | 40,74 | 1305,7 | 1264,33 | 41,35 | 1306,02 | 1264,33 | 41,69 | 1305,68 | 1264,33 | 41,35 |
2015 | - | - | - | 1357,9 | 1276,25 | 81,60 | 1488,70 | 1361,20 | 127,50 | 1612,49 | 1446,99 | 165,50 |
2020 | - | - | - | 1419,8 | 1308,30 | 111,50 | 1 87,50 | 1475,30 | 212,20 | 1960,40 | 1673,30 | 287,10 |
2030 | - | - | - | 1496,5 | 1355,20 | 141,30 | 1965,40 | 1636,50 | 328,90 | 2430,52 | 1970,02 | 460,50 |
2040 | - | - | - | 1560,4 | 1391,10 | 169,30 | 2157,30 | 1747,30 | 410,00 | 2752,90 | 2160,90 | 592,00 |
|
4.3.3.2 Болжамды суармалы жүйенің техникалық деңгейі
Суғармалы жүйелердің техникалық деңгейін сипаттайтын негізгі көрсеткіш, жүйелердің пайдалы әсер ету коэффиценті (ПӘК) болып табылады.
Келешекте 2040 жылы «жаңартылған бас сұлба…» бойынша жүйелердің ПӘК 0,70 дейін өседі сонымен қатар: ПӘК мк.= 0,92, ПӘК ішкі жүйе= 0,87, ПӘК жер = 0,88 болуы тиіс. Келешекке жоспарланған суғару тәсілдері, сонымен қатар есептелген даму деңгейлері бойынша су шаруашылық бассейндердің суғару жүйелердің ПӘК 4.3.4. кестесінде көрсетілген.
4.3.4.- кесте | ||||||||||
Қазақстан республикасының суару нормасы және орташа есепті ПӘК | ||||||||||
Бассейндер атауы | 2012 ж. (нақты) | келешекте | ||||||||
2015 ж. | 2020 ж. | 2030 ж. | 2040 ж. | |||||||
ПӘКжүйе | суғару нормасы (брутто) | ПӘКжүйе | суғару нормасы (брутто) | ПӘКжүйе | суғару нормасы (брутто) | ПӘКжүйе | суғару нормасы (брутто) | ПӘКжүйе | суғару нормасы (брутто) | |
Арал-Сырдария | 0,49 | 11 798 | 0,53 | 11 155 | 0,57 | 9 938 | 0,59 | 9 152 | 0,61 | 8 975 |
Балқаш-Алакөл | 0,48 | 6899 | 0,52 | 7777 | 0,56 | 7247 | 0,6 | 6640 | 0,74 | 6285 |
Ертіс | 0,82 | 3514 | 0,84 | 3514 | 0,85 | 3652 | 0,86 | 3718 | 0,87 | 3905 |
Есіл | 0,83 | 2243 | 0,85 | 2673 | 0,86 | 2496 | 0,88 | 2432 | 0,89 | 2417 |
Жайық-Каспий | 0,65 | 4243 | 0,69 | 7142 | 0,72 | 7004 | 0,76 | 6866 | 0,80 | 6729 |
Нұра-Сарысу | 0,85 | 4599 | 0,86 | 3300 | 0,87 | 3201 | 0,88 | 3125 | 0,89 | 2725 |
Тобыл-Торғай | 0,84 | 2405 | 0,85 | 2350 | 0,86 | 2318 | 0,87 | 2310 | 0,88 | 2310 |
Шу-Талас | 0,55 | 6995 | 0,6 | 7800 | 0,62 | 7292 | 0,88 | 6821 | 0,70 | 6 552 |
Жүйелі суармалы жерлер Ұмың. га) | 1264,33 | 1361,2 | 1475,30 | 1636,5 | 1747,30 | |||||
Республика бойынша | 0,54 | 8849,5 | 0,6 | 8743,0 | 0,63 | 7830,5 | 0,66 | 7065,3 | 0,70 | 6747,2 |
Суармалы жүйелердің қайта жөндетілуі кешенді шаралар еңгізілген:
1. Суармалы жүйені толығымен қалпына келтіру.
2. Суармалы жүйені кешенді жөнделуі.
3. Суармалы жерлердің бөлшектеп жөнделуі.
4. Суармалы жерлердің мелиоративті жақсартуы.
4.3.3.2. Суармалы жерлердің суарылу көздері
Жер беті ағыны бассейндегі суармалы жерлердің негізгі көзі болып табылады. Қазіргі жағдайда (2012 жылы) жер беті ағынымен суару ауданы 1257,8 мың.га немесе 99,5% құрады.
2040 ж деңгейіне қарай жер беті ағынымен суарылатын аудан
1726,02 мың.га құрауы керек, сонымен қатар есептік су тарту 11518,34 млн. м³ көлемінде күтіледі.
Жер асты суларымен суару 2012 жылы көзделмеген. сонымен қатар су қорларын тиімді пайдалануға, жер беті ағынын үнемдеулуіне бағытталған, маңызды шара болып, жер асты сулары шаруашылықта пайдалануға қарқынды ендіру болып табылады.
Жерлерді суаруға жарамды жер асты суларының көлемі 8,41 км³/ж құрайды.
Көріп отырғанымыздай, жер асты суларын пайдалану Қазақстандағы суару аудандарды ұлғайту үшін үлкен мүмкіндіктерді ашады.
«Жаңартылған Бас Сұлбада...» 2040 ж деңгейіне жер асты суларымен суаруға ұсынылған аудан барлығы 31,85 мың.га құрайды, су тарту 154,13 млн. м³ болғанда (1,82%).
2012 жылы коллекторлы-дренажды сулармен суару 3,41 мың.га құрады. Коллекторлы-дренажды суарудың негізіндегі суарды жалпы оны көздері бойынша бөлу керек (жеткілікті араластыруды ескергенде), бұл жер беті ағынын үнемдейді.
Осыған байланысты «Жаңартылған Бас Сұлбада.» 2040 ж деңгейіне қарай коллекторлы-дренажды суларды тарту 90,34 млн. м³ болса, 13,85 мың.га ауданды пайдалану белгіленеді. 2012 ж коллекторлы-дренажды сулармен суару 3,12 мығ.га құрады.
Бірқатар елдегі ағынды судың негізіндегі суару тазартылған ағынды сулардың жеткілікті пайдаланылатындығын көрсетеді, сондықтан Қазақстанда да суарудың нақты түріне назар аудару керек.
2040 жыл даму деңгейіне қарай 29,53 мың га. ауданындағы су көлемі 158,63 млн. м3 ағын суларын пайдалану және олардың келесі жылдары кеңейюі. Ертеден келе жатқан тұрақты суармалы жүйелерді қайта құру және қалпына келтіру мелиорациядағы негізгі бағыты болып суармалы және ауылшаруашылық пайдалы жерлердің өнімнің арттыру, су қорлардың үнемдеу, суғару және қоршаған ортаны қорғау кезіндегі еңбек өнімділігін арттыру мәселелерін шешу.
Барлығы 2040 жылы оптимал сценарии бойынша СРКПҚ Бас сұлбасында тұрақты суармалы аудандарын 1800,0 мың.га дейін жеткізуі жаспарланған.
Суармалы жүйенің техникалық жағдайына жасалған талдау, толық қайта құруды қажет ететіндігін көрсетеді. Жүйелердің пайдалы әсер коэффициентінің төмен болуы мен бетінің қанағаттандырарлықсыз жоспарлануы кейбір аумақтарда судың өндіріссіз жоғалуына әкеледі. 2040 ж деңгейіне «Жаңартылған Бас Сұлбамен...» белгіленді:
- 535,67 мың.га (27,6%) пайдалануға белгіленген ауданды қалпына келтіру;
- 632,17 мың.га (36,18%) ауданда кешенді қайта жөндеу;
- 316,08 мың.га (18,11%) ауданда жартылай қайта жөндеу;
- Қайта жөндеусіз – 316,08 мың.га (18,11%).
Осы мақсаттарға сәйкес сүзілуге және каналдардағы тасталымдарға кететін шығынды қысқарту мақсатымен, бірінші орында қолда бар суармалы желілерді қайта қалпына келтіруді жүйенің ПӘК қазіргі заманғы талаптарға сай келмейтін аудандарында жасау белгіленуде.
Жүйелі суғаруға суды пайдалану дамудың есептік деңгейлері бойынша бүтіндей Қазақстан бойынша 4.4.15-кестеде келтірілген
Болашақта (2040 жылдың деңгейіне қарай) суды пайдаланудың есептік көлемі 11188,71 млн. м3-тан 12282,62 млн. м3-ға дейін немесе қайта өңделетін және қалпына келтірілетін алаңдардың 1264,33 мың. на-дан 1800,0 мың. га-ға (1,4 есе) арту барысында 1,1 есеге өсуі тиіс.
4.3.3.4 Лиманды суарудың даму болашағы
Лиманды суару дүркін-дүркін құрғақшылық болып тұратын аудандарда қолданылады, яғни топырақтағы көктемдік ылғалдың шоғырлануы арқылы ауыл шаруашылық дақылдардың (азықтық) үлкен өнімін алуға мүмкіндік беретін жерлерде.
Болашақта азықтың кепілді көлемі қазіргі көрсеткіштермен салыстырғанда өсуі мал шаруашылығының дамуына негіз болып табылады.
Лиманды суару жүйесінің барлық түрлері өзен ағындарын, жергілікті ағынды және ағынды суларды қолданды. Болашақта лиманды суару жүйесін қалпына келтіру және жөндеу сол ағындарды пайдалануға бағытталады.
2040 жылдың деңгейіне қарай лиманды суарудың 410,0 мың.га дейінгі ауданы белгіленеді. Лиманды суарудың техникалық жағдайының талдауы толық қайта құрудың қажеттілігін көрсетеді. 2040 жылдың деңгейіне «Жаңартылған Бас Сұлбамен...» белгіленді:
- 368,67 мың.га ауданда (89,94%) пайдалануға белгіленген ауданды қалпына келтіру;
- 31,0 мың.га ауданда (7,56 %) кешенді қалыпқа келтіру;
- Қалыпқа келтірусіз – 10,33мың. га (2,5%).
Толығымен, лиманды суғару алаңдарының сумен қамтамасыз етілуі есептік режимнен, суарылатын алаңдардың болуынан, кезеңдер бойынша көзделген техникалық даму деңгейінен алынып белгіленген.
Даму деңгейлері бойынша лиманды суарудың суды пайдалану көлемі 4.3.6.-кестеде келтірілген.
Жайылма жерлерге су беру көлемі жайылма жерлерді қайта құру екпініне сәйкес қабылданған.
4.3.5 – Кесте
Даму деңгейлері бойынша жүйелі суарудың суды пайдалану көлемі
Даму деңгейі (жылдар) | Суармалы аудандар, мың га | Есепті пайдаланатын су, млн. м3 | Орташа үлесті су пайдалануы м3/га | ||||||||
Барлығы | Соның ішінде | Барлығы | Соның ішінде | ||||||||
Жер беткі сумен суғарылатың | Жер астысумен суғарылатың | Коллектірлі суда | Ақаба суларда | Жер беткі сумен суғарылатың | Жер астысумен суғарылатың | Коллектірлі суда | Ақаба суларда | ||||
1990 | 2303,76 | 2264,12 | 20,04 | 3,78 | 15,81 | 23826,36 | 23404,42 | 226,93 | 39,54 | 155,47 | 10358 |
2012 | 1263,54 | 1257,01 | 0 | 3,41 | 3,12 | 11188,71 | 11038,97 | 0 | 112,93 | 36,81 | 8850 |
2015 | 1361,20 | 1343,60 | 6,74 | 5,50 | 5,36 | 11954,54 | 11816,47 | 32,11 | 42,77 | 51,64 | 8782 |
2020 | 1475,30 | 1440,12 | 14,90 | 7,30 | 13,28 | 11969,24 | 11348,72 | 70,34 | 52,90 | 89,17 | 8113 |
2030 | 1636,50 | 1582,01 | 23,14 | 10,57 | 21,53 | 12101,88 | 11262,47 | 107,42 | 71,59 | 122,60 | 7395 |
2040 | 1800,00 | 1726,02 | 31,85 | 13,85 | 29,53 | 12282,62 | 11518,34 | 154,13 | 90,48 | 158,63 | 6824 |
|
4.3.6 – Кесте
Даму деңгейлері бойынша лиманды суарудың суды пайдалану көлемі
Даму деңгейлері | Суғармалы аудандар, мың. га | Есепті суды пайдалануы, млн. м3 | Орташа суды пайдалану үлесі, м3/га | ||||
Барлығы | Соның ішінде | Барлығы | Соның ішінде | ||||
Беткі су | Ақаба суларда | Беткі су | Ақаба суларда | ||||
1990 | 776,53 | 0 | 0 | 2326,95 | 0 | 0 | 2997 |
2012 | 41,35 | 0 | 0 | 152,28 | 0 | 0 | 3746 |
2015 | 127,5 | 0 | 0 | 410,95 | 0 | 0 | 3223 |
2020 | 213,50 | 0 | 0 | 687,82 | 0 | 0 | 3233 |
2030 | 328,90 | 0 | 0 | 1079,23 | 0 | 0 | 3281 |
2040 | 410,00 | 0 | 0 | 1342,63 | 0 | 0 | 3264 |
Жүйелі және лиманды суғаруға пайдаланатың жалпы су көлемі 4.3.7 кестесінде берілген.
4.3.7 – кесте
Суармалы егіншіліке пайдаланатың жалпы су көлемі | ||||||
Атауы | Жалпы суды пайдалануы, млн. м3 | |||||
Негізгі 1990 ж., млн. м3 | Даму деңгейлері | |||||
2012 ж. | 2015 ж. | 2020 ж. | 2030 ж. | 2040 ж. | ||
Бассейнде барлығы | 26153,31 | 11340,99 | 12365,49 | 12657,06 | 12181,11 | 13625,25 |
- жүйелі суғару | 23826,36 | 11188,71 | 11954,54 | 11969,24 | 12101,88 | 12282,6 |
- лиманды суғару | 2326,95 | 152,28 | 410,95 | 687,82 | 1079,23 | 1342,63 |
4.4. Басқа салалар
4.4.1. Балық шаруашылығы
Балық шаруашылық қорының құрамына Каспий және Арал теңіздерінің акваторийлері, Балқаш көлінің, Алакөл көлді жүйесінің, Бұхтарма, Қапшағай, Шардара су қоймалары және басқа әлемдік, республика маңызы бар су айдындары кіреді. Каспий теңізін ескерусіз, су қоймаларының жалпы ауданы шамамен 5 млн. га құрайды.
Қазақстанның балық шаруашылығы мен балық аулауды қарқынды дамытуы үшін бай су қоры мен қолайлы жағдайлар бар. Республикамыздың халқының болжамды өсуін есепке алып және халытың балық және балық өнімділігімен қамтамасыздандыруға арналған ғылымның ұсынылған нормаларын есепке ала отырып (1 адамға жылына 13,4 кг келеді), тауарлы балықты өсіруге және оны импортау үшін жылына ауланған балық көлемі 272 мың тонна/жыл дейін жетуі керек. Балықты 2012 жылы нақтылы пайдалануын қарасақ жан басына 2,2 кг/жыл келеді.
Балық шаруашылығының қажеттіліктеріне су алу көлемі негізгі 1990 жылы 417,74 млн. м3/жыл, құрады, қайтарусыз су пайдалану – 282,6 млн. м3/жыл, 2012 жылы осыған сәйкес 94,9 және 65,29 млн. м3/жыл
Келешекте 2040 жыл даму деңгейіне қарай су алу көлемі шамамен 192,14 млн. м3/жыл дейін өсуі мүмкін,қайтарымсыз сулар 127,30 млн. м3/жыл.
Тауарлық балық шаруашылықтарды дамыту және сирек кездесетін одан басқа жойылып бара жатқан балық түрлерін қалпына келтіру олардың тек қана тауарлы балықты өсіруіне бағытталған емес одан басқа балық көшет материалдарын өркендету үшін балық шаруашылықтарын дамыту қажет. Жалпы айтқанда балық шаруашылықтың су пайдалану көлемі аз болып келгендіктен (кәзіргі заман тұйықталған цикл бойынша балық өсіру технологияларын ескере отырсақ) және шаруашылықтармен тиісті түрде пайдаланса келешекте судын тапшылығы болмау керек.
4.4.2. Рекреация саласы
Рекрияция мақсаттары үшін аса ірі су қоймалар ғана емес шағын су коймалар пайдаланылады. Айрықша қызықтыратын көлдер - Бақаш, Алакөл, Шалқар, Бурабай көлдер тобы және басқалар, су қоймалар – Бұқтырма, Қапшығай, Қаратомар, Қарғалы, Тасөткел және кішілеу су қоймалар. Жағалауы құмды жағажайлармен жалғасқан Каспий теңізі рекреация үшін ерекше су айдыны. Демалыстың белсенді түріне – аң аулау және балық аулау, белгілі бір қызығушылығы бар ұйымдарға республиканың солтүстік және орталық облыстарында мыңдаған көлшіктер ұсынылған.
Ең ірі су қоймалары – Каспий теңізі, көлдердің ішінен ең ірілері – Арал, Балқаш, Алакөл, Теңіз көлдері. Аталған су қоймаларының ішінен аса ірі су қойнаулары: Бұхтарма, Қапшағай, Шардара су қоймалары. Өзендер мен су қоймаларының жағалауларында көптеген демалыс үйлер, санаторийлер, балаларға арналған сауықтыру лагерлері, туристтік базалар мен басқа да рекреациялық объектілер салынған.
Қазіргі уақытта рекреациялық-туризмдік салада барлық есептелген мекмелердің түрі бойынша шамамен жылына 2 млн м3 суды пайдаланады. Осы істелген жұмыс бойынша республиканың барлық есептелген мекемелерінде суды пайдаланудың жалпы көлемі 2040 жылғы даму деңгейіне қарай шамамен 58,58 млн м3 құрайды.
Су бұру көлемі су пайдалану көлемінің 90 % көлемін құрайды.
4.4.3. Су көлігі
Орал, Іле, Есіл, Сырдария өзендерінде кеме жүрістерінің габариттерінің жағдайы бассейндердің табиғи сулылығымен, Ертіс өзенінде – Бұхтарма, Өскемен және Шүлбі су қоймаларының төменгі бьефтеріне суды арнайы бірретік су жіберулердің өлшемдерімен анықталады.
Кеме жүзетін су жолдарын қолдану және кеме жүзудің қауіпсіздігін қамтамасыз ету - қоршаған ортаны қорғау талаптарына сай ҚР-ның құқықтық-нормативтік актілерімен жүзеге асырылады; осыған сәйкес суға жанар-жағармайлық заттардың, тұрмыстық-шаруашылық қалдықтардың,нәжістің және кемеден шығатын лас судың түсуін болдырмайды; жолжазба жұмыстарын жүргізу үшін жаңа технологияларды өңдеу және енгізу қажет; су жолдарының кеме жүргізу жағдайының жұмыстарын мазмұндау үшін су бассейндерінің экологиялық жағдайларға жағымсыз әсерлерін төмендету мақсатында жүргізіледі.
4.5. Көл-шаруашылық, өзенді және сағалардың экожүйелері
Қазақстан жері Орталық Азия мемлекеттерінің аумағында сумен қамтамасыздығы төмен мемлекеттерге жатады. Келешекте трансшекаралы өзендердің суы азаяды деп күтілуде, бұл Қытай, Өзбекістан, Қырғызстан елдерінде шаруашылықтың өсуіне байланысты. Қазақстан жеріндегі жер беткі сулардың ерекшелігі, онсыз да шектеулі ресурстардың жартысы (Балқаш көлі, Арал, Каспий теңіздерінің) су айдындарының деңгейін ұстауға шығындалады, сонымен қатар жайылымдардың және сағалардың табиғат жүйелерді суландыруға да шығындалады. Қазақстан Республикасының су ресурстарының жартысына жақыны басқа елдерде бастауын алады, сол себепті республика үшін су ресурстарының ретелуі және трансшекаралы су нысандарын пайдалануы және қорғауы өзекті мәселе.
Орталық Азия аймағында су бөлінуі туралы мәселе толығымен шешулуден алыс және соңғы жылдары олар одан әрі күшеюде. Қырғыстан республикасы, Таджикистан республикасы (Орталық Азия мемлекеттерінің ішіндегі су ресурстарының қамтамасыздығы жоғары мемлекеттер) алдынғы жасалған трансшекаралы ағыстар және олардың бөлінуі мен су ресурстарды тиімді пайдалану және басқару туралы мемлекет аралық негіздемелерді қайтіп қаралуын қажет деп санауда.
Бассейндердегі су ресурстарды пайдалану туралы мәселені шешу үшін кешенді шаралар қолдану керек, соның ішінде су ресурстарың интегралды басқару. Трансшекаралы сулардың басқару жүйесін сапалы деңгейге дейін көтеру қажет, оның мақсатты бассейндердегі су ресурстарды тиімді пайдалану. Су ресурстарды басқаруы гидро түйіндердің жұмысын жақсартуға жағдай жасайды.
4.5.1. Ертіс өзенінің жайылымы
Ертіс жайылымы, өте үлкен жайылымдардың бірі, Өскемен қаласынан басталын Ертіс өзенінің құйылысына дейін біркелкі еңі 0,5-1 км ден 15-20 км дейін, 3000 км-ден артық далалық облысты кесіп өтеді және Батыс сібірдінң орманды облысының оңтүстік жағын алып жатыр. Сол себепті, жайылым әртүрлі экологиялық жағдайымен және күрделі өсімдік әлемімен сипатталады (Соңғы кезге дейін аз зертелген еді).
Қазақстан жерінде Ертіс өзенінің жайылымы 375 мың га. Жайылым дербез табиғи кешен болып есептелінеді, ол фауна мен флораға өте бай және географиялық ланшафтымен ерекшелінеді. Жайылым социалды фактор болып есептелінеді, аймақтың тұрақты дамуының қайнар көзі және тұтас экологиялық жүйені құрайды.
Оның табиғи тепе теңдігінің бұзылуы қайтарымсыз қиын жағдайға әкелуі мүмкін. Жайылымның жүйесіз түрде пайдалануына байланысты, жайылым кешенінің биологиялық өнімділігі төмендеуде өсімдіктердің бағалы түрлері жоюлуда, жануарлар әлемі азаюда, аудандардың көбісі шөппен өсуде және топырақтың жемістілігі азаюда.
Ертіс өзенінің жайылымының табиғи жасау факторы көктемдегі су тасқыны және Жоғарғы - Ертіс су қоймаларынан су жіберілімі бойынша жасалады.
Кеме жүзетін су жолдарын қолдану және кеме жүзудің қауіпсіздігін қамтамасыз ету - қоршаған ортаны қорғау талаптарына сай ҚР-ның құқықтық-нормативтік актілерімен жүзеге асырылады; осыған сәйкес суға жанар-жағармайлық заттардың, тұрмыстық-шаруашылық қалдықтардың,нәжістің және кемеден шығатын лас судың түсуін болдырмайды; жолжазба жұмыстарын жүргізу үшін жаңа технологияларды өңдеу және енгізу қажет; су жолдарының кеме жүргізу жағдайының жұмыстарын мазмұндау үшін су бассейндерінің экологиялық жағдайларға Екінші үдемелі кез таудағы қар мен мұздықтардың еруімен байланысты. Жаз маусымына келіп және саз батпақ жерлермен өзен алқабының сумен басуын қамтамасыз ететін, сонымен қатар жер астындағы сулардың деңгейін көтереді.
Осының нәтижесінде Ертіс өзен алқабынық бидайық және су бидайық шабындықтар 50-60 ц/га шөп орып алуға береді. Бұдан басқа, балықтық уылдырығынан өсіп дамып келген шабақтардың көлдерге қайтып оралуына мүмкүндік береді.
Бұқтырма су қоймасына судың жиналған кезінде (1959-1963 жылдары) су тасқындар болған жоқ, осы салдардан өсімдіктердің шұғыл ксерофитизацияға алып келді және өнімі 5-7 ц/га төмендеді.
1964 жылдан бастап, Ертис өзен алқабын сумен басу үшін Бұқтырма су қоймасынан арнайы су жіберулер орындалып, оларды Оба және Үлбі өзендерінің ретелмейтін кейін реттелетін бұйыр жақ салаларымен қатар жүргізілген.
Қазіргі уақытта өзен алқабы су қаймадан жасанды бір реттік, су мөлшері энергетиктермен анықталатын лимиттелген өте тапшы көлемде, су жіберулермен сумен толтырылады және тартылып бара жатқан су тағандырында шабақтардың негізгі бөлігі қырылып қалады. Өзен алқабын осындай түрде сумен толтыру өзен алқабының барлық құраушылырға кері әсерін тигізеді.
Әлсіз су тасқындары жердің тұздануына және өсемдіктердің ыдырауы алып келеді, ағаш-бұталы өсімдіктердің жағдайы нашарлайды.
Шүлбі су қаймасынан су тастау және өзен алқабының сумен толтырылуы кезіндегі су жіберілулер кездегі транзиттік ағысы аныңталады. Жалпы су тастау көлемі су жіберу кезінде және су жіберіден кейін 6,8-7,8 км3, олардың ішінен өзен алқабын ылғандандыру үшін 597-858 млн. м3 жұмсалады, өзен арнасындағы шығындар (өзен сағасын толтыру, булану) 402 – 590 млн. м3 құрайды.
Осымен, суды тасымалтау кезіндегі өзен арнасындағы шығындары және өзен алқабын дымқылдату үшін жалпы су шығындары 1000 – 1450 млн. м3. Осы, су шығындар көлемі өзен алқабының сумен толған ауданы және су жіберу толқынына байланысты. Әр-түрлі сумен қамтамасыздық жылдары өзен алқабын дымқылдату үшін жалпы су шығын көлемі 4.5.1. кестесінде көрсетілген.
Қалған жыл мерзімдерінде РФ-на транзиттік ағыс көлемі Шүлбі су қоймасының пайдалану ережелеріне, Шүлбі ГЭС жұмыс тәтібіне және өзен транспортының талаптарына сәйкес анықталады.
Осы ережелерге сәйкес жүзу маусымы кезеңінде минималдық орташа тәулік су шығыны Шүлбі ГЭС жармасында 650 м3/с., қасқы кезеңде мұз қату кезінде 600 м3/с., мұздың толық орнағаннан кейін 400 м3/с төмен болмау керек.
4.5.1. Кестесі
Су тасқыны кезіндегі транзиттік ағыстың және өзен алқабын дымқылдату үшін су шығындары.
Ағыс бойынша жылдың қамтамасыздығы | Су жіберуде ағыс көлемі, (миллион текше метр) | Су басу шығын көлемі, (миллион текше метр) | ||||
ШГЭС су тастау | Толқын су жіберулер | РФ-на транзит | Барлығы | Соның ішінде | ||
Алқапты дымқылдату | Өзен арнасының шығындары | |||||
Суы аз Р=75 пайыз | 7000 | 5000 | 5901 | 1099 | 656 | 442 |
Орташа сулылық Р=50 пайыз | 7465 | 5400 | 6158 | 1307 | 769 | 538 |
Суы мол Р=25 пайыз | 7780 | 6000 | 6332 | 1448 | 858 | 590 |
Ертіс өзенінің алқап жерлердің тиімді пайдалану бойынша жоспарланған іс-шараларды, сонымен қатар өзеннің сушараушылық баланстарды талдау нәтижесінде келесі туындайды, арнайы ұйымдастырылған көктемгі арнайы табиғи қорғау су жіберулер есебімен өзен алқабы суландырылуы мүмкін және тиіс.
Шүлбі су қоймасы бірінші кезегінің құрлысы болған жағдайда өзен алқабының су басуы жүзеге асады, Бұқтырма су қомасынан су жіберулерімен және өзен саласының бұйір жақ су тасқының есебімен Шүлбі су қоймасының бірінші кезегінің су тастау есебімен қатар алдыңғы жылдары көрсеткендей тиімділігі төмен.
Сондықтан, Шүлбі су қоймасының екінші кезекгінің құрлысы бас – бұрғызбай ұсынылады, оны жұмысқа енгізген кезінен өзен алабына бұйір жақ саласының транзиттік су тасқыны және су қоймадан су жіберулерді, Бұқтырма су қоймасынан су жіберулерсіз, ол тек қана энергетикалық тәртіптемеде жұмыс істейді.
Шүлбі су қоймасының екінші кезегінің құрылысы және болашақта одан су жіберулер алқаптық өнімін автоматты түрде ұлғайта алмайды, бұл мәселені құрама іс-шаралар арқылы шешсе болады, олар:
- Көлемі 5,7 км3 және шығыны 3500 м3/с (жылдың сулылығына байланысты)су жіберулермен алқап дымқылдату ;
- Шабындықтарды жақсарту бойынша аргратехникалық және екпе дақылдарды егу іс шараларды орындау;
4.5.2. Сырдарья өзенінің сағасы және сағадағы сулы-батпақты жерлердің экологиялық жүйесі
Арал аймағының мәселелері бүкіл әлемге белгілі. Ол нақты бір дәрежеде су қорларын тиімсіз пайдаланудың салдары болып табылады, бұл теңіз деңгейінің +53 м ден +38 м дейін төмендеуіне әкелді.
Кіші Аралды және Сырдарья өзені атырауының көлдік жүйесін сақтап қалу Орталық-Азия мемлекеттерінің Арал теңізі бағдарламасының басты мақсаттары болып табылады, сондықтан минималды-экологиялық көлемде кепілдендірілген ағын барлық Сардарья өзені бассейнінің су қорларынан каматамасыз етілуі керек.
Кіші Арал теңізінің шығыс бөлігі, Сарышығанақ шығанағы мен Арал ойпатының солтүстік-шығыс бөлігіндегі көлдері бар Сырдария өзенінің сағасын қосқанда, Қазақстандағы оныншы Рамсард алқабы болып орын алып отыр. Бұл аумақтың қосылуы оның аса құндылығын халықаралық деңгейде танылуы болып табылады. Жаңа сулы-батпақты алқаптың ауданы 330 мың.гектарды құрайды.
Бұл алқап осында ұялайтын және миграциялайтын 200 мың құстар үшін ғана емес, сондай-ақ арал албырты және аралдық лысач сияқты сирек балықтар үшін де маңызды.
Солтүстік Арал теңізінің қажетті су тұтынуы, бұлану мен сүзілуге, сондай-ақ минералдылықты 16-17 г/л-ден аспайтын деңгейде ұстап тұру және төмендету үшін шайуға тең көлемнен тұрады.
Кіші Арал мен атырауды ұстап тұру үшін Сырдарья өзенінің бассейнінде 5-7 км³ судың берілуін қамтамасыз ету жетерліктей шынайы мақсат және оны шешімін табу, құлдыраудың кері үрдісін және Арал маңының Қазақстан бөлігіндегі тұрғындардың өмір сүру деңгейінің төмендеуін тоқтатуға мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта Қазақстанда Арал теңізінің бассейнінінде ғылыми және жобалық жұмыстардың үлкен көлемі орындарлды және бұл Кіші Аралды сақтап қалуды, өзен атыраулары мен батпақты-көлді жүйелердің құлдырауының тоқтауына қол жеткізуге болатын мәселе ретінде қарауға мүмкіндің береді. Алайда, Сырдарьяның төменгі сағасы үшін қажетті ағынды алу өз бетінше әлі жеткіліксіз және мәселені шешу үшін суды тиімді пайдалану мен тарату бойынша бірқатар инженерлік-техникалық шараларды жүргізу қажет, жеке алғанда, өзен арнасы мен атырауының сулану жүйесін қайта құру (бірінші орында өзендік-батпақтық), өндірістік емес судың жаппай жоғалуын қысқарту және, Кіші Аралды реттелетін су объектісіне айналдыру.
Атыраулардың, өзен арналарының, жағалаулы көлдердің және батпақтардың кеуіп кетуі биоәртүрлілікке кері әсерін тигізді: атырауда бұрын мекен еткен жануарлардың 178 түрінен 38 ғана қалды. Тоғай мен камыстарда мекен еткен жануарлардың түрлері жойылып кетті. Балықтардың популяциясы маңызды қысқарды, теңіз балық кәсіпшілік және кеме жолдарының маңызынан айырылды. Арал теңізі бассейнінінде 7,9 млн. га суармалы жерлердің 5,2 млн. га тұздалған, іс жүзінде 4,5 млн. га жуығы дренажбен қамтамасыз етілген.
1960 жылдарға дейін Арал теңізінің деңгейі 53 м белгінің шамасында ауытқып тұрды, және теңіздегі судың көлемі 1064 км³ құрады, 1961-1987 жж. кезеңінде теңіз деңгейі 15 м. төмендеді. Арал теңізінің деңгейінің төмендеуінің салдарынан оның акваториясы екіге бөлінді – Улкен және Кіші (Солтүстік) теңіз болып, Амударья мен Сырдарья өзендерінің қалдық ағынымен қоректенетін.
Көкарал гидроторабының құрылысынан кейін Солтүстік Арал теңізі (САТ) маңызы бойынша суқоймаға айналып кетті – Нарын-Сырдарья каскадының төменгі сатысына. САТ деңгейін 42,0 м белгіде тұрақтандыру кезінде, теңіздегі су бетінің ауданы 3550 км² құрады, оның орташа минералдылығы 9,5 г/л құрады.
Қазіргі кезде Сырдарья өзенінің ағыны бассейнде алты ірі суқоймасы бар (Тоқтағұл, Андіжан, Қарақұм, Чарвак, Шардара және Коксарай реттегіші) және негізінде Сырдарья өзенінің ағыстарында орналасқан көптеген кішігірім суқоймалармен реттелген.
Сырдарья атырауының су шаруашылық инфрақұрылымы алты ірі көлдік жүйеге бөлінген: Ақсай, Қуандарья, Қамстыбас, Ақшатау, Оң жақ жағалаулы және Сол жақ жағадаулы Приморская (4.6.3 сур.). Көлдік жүйелердің әрбіреуі, табиғи ағыстар мен жасанды каналдардың күрделі желісімен байланысқан жеке көлдер мен батпақтардың жиынтығы түрінде болып келеді. Көлдік жүйелердің әсер ететін аймағында бірқатар елді мекендер, сондай ақ басты балық шаруашылық объектілер, шөп шабатын жерлер және мал бағатын аудандардың, ормандар мен бұталардың негізгі аудандары орналасқан.
Сырдарья атырауының көлдік жүйелері мен сулы батпақты алқаптары, Қазақстандағы Арал маңының судағы және су маңындағы экожүйелерінің тұрақты күнкөрісінің негізі, Кызылорда облысының Қазалы және Арал аудандарының халқының тіршілік етуіне қажетті шарт болып табылатын балық кәсіпшілігін және азық өндірісін жүргізетін база болып табылады.
Табиғи жағдайда Сырдарья өзенінің арнасының ұзындығы атырау аралығында 189 км және түбінің орташа еңісі 6,35 см/км болғанда Арал теңізіне ортажылдық су шығыны 15,5 км ³ жуық болатын жіберілімді қамтамасыз ететін. Атыраудың аумағында суландыруға осы кезеңде, орташа шамамен жылына 1,9 км³ шығындалатын. Сонымен қатар, атыраудың сулану режимі оны қоректендіретін Сырдарья өзенінің деңгейлік режимінің ерекшеліктерін көрсететін. Атыраулы суаттардың толырылу фазасы сәуір-маусымда байқалды. Судан босатылу фазасы тамыз-наурызда байқалды.
Сырдарья ағынының өткен ғасырдағы 60-жыдарындағы антропогендік қысқаруы мен Арал теңізінің деңгейінің құлауы (эрозия базисі) атыраудың сулану мәселесін қиындатты: жетпісінші жылдары мұнда атыраулы көл жүйелеріне судың өзіндік ағып келуін қамтамасыз ететін екі уақытша су көтергіш суторап тұрғызылды:
1) Аманөткел су көтергіш тоған (1976 жылы тұрғызылған) Сырдарья сағасынан 69 км қашықтықта орналасқан. Бұрындары суторап Камыслыбас пен Ақшатау көл жүйелерін суландырып тұру үшін өзенде су деңгейінің бұйрықты қалпын камтамасыз ететін.
2) Ақлақ су көтергіш тоған (1975 жылы тұрғызылған), жағалау сызығынан 25 км орналасқан Сырдарьядағы ең төменгі гидротехникалық құрылым болып табылады. Сондай-ақ суторап құрамында реттеуіш ғимарат болып жұмыс істейтін, жағалаулық су тастағыштар тұрғызылды. Суторап Теңіз жағалауындағы өзен жүйелеріне судың өздігінен ағып берілуіне арналған болатын: Оң жак және Сол жак жағалаудағы.
1993-1994 жылдары су тасқынының жоғары болған кезеңде қабысып тұрған Аманөткел және Ақлақ сутораптарының жарылуы орын алды, соның салдарынан олардың көлдерді басқару жағдайы жоғалды.
Өзен ағынының жалпы көлемінің төмендеуінің нәтижесінде, Сырдарья өзенінің төменгі ағысындағы көл жүйелерін суландыру аса күрделі болды.
Сонымен қатар канал желілерінің қанағаттандырарлық болмағаны жағымсыз рөл атқарды, олар арқылы көлдік жүйелердің сулы-тұзды және деңгейлік режимдері ұстап тұрылатын.
Сырдарья атырауының су шаруашылық инфрақұрылымына суды бөліп таратушы желілер – табиғи ағындар мен жерде жасалған жасанды каналдар – және су реттеуіш құрылымдар - трубалы бетонды су тастағыштар кіреді.
Ол ұзындығы әр түрлі табиғи және жасанды 54 суағарлардан тұрады, сондай ақ 55 су реттеуіш гидротехникалық құрылымдардан, сонымен қоса Сырдарья атырауының тұтынушыларына су қорларын бөліп беру және Арал теңізіне тастау үшін Сырдарья өзенінің ұзындығы бойында 35 негізгі су бұрғылар бар.
3 сурет Арал жаныңдағы су объектілерінің табиғи шаруашылық жүйесі
Өзендегі орын алған гидроқұрылымдар мен су өткізгіштер жоғарғы суларды өткізетін инженерлік талаптарды және су аз жылдары басқару шарттарын қанағаттандырмайды. Осыған байланысты оларды жөнеу жұмыстары немесе жаңа реттеуіш құрылымдарды салу қажеттілігі туындайды, олар атыраудағы орын алған су қорларын дұрыс бөлуге және интегралды басқаруға мүмкіндік береді.
Космостық түсірілімдердің мәліметтері бойынша атыраулы көлдердің ауданы 1976 жылмен салыстырғанда 400 км² дейін қысқарған, ал ондағы су көлемі 1,5 км³ жуық құрады. Сонымен қоса суқоймалардың балық шаруашылық маңызы тек Камыстыбас, Ақшатау мен Теңіз жанындағы көл жүйелерінде ғана сақталды, олар каналдар арқасында сулануынады (1975-76 жылдары Аманөткел мен Ақлақ бөгеттерінің құрылысынан кейін қол жетімді болды).
Арал теңізінің ластануы мен тұздануы 70-жылдары теңіздің тұрғылықты теңіз мекендеушілердің жойылуына әкеп соқтырды. Теңіздің тұздылығы 14 г/л жеткенде - фитопланктонның биомассасы мен саны 3-5 есеге қысқарды. Осыған байланысты көптеген балықтардың өсу қарқыны үдеді, өлімі өсті, қайта кобею үрдісі толық бұзылды.
Солтүстік Арал теңізінің су балансы, теңіздің көпсулы жылдарына қатысты жағдайына сәйкес биіктіктігі бар берік бөгеттің болуы кезінде теңіздің деңгейі 46,0-47,0 мБС дейін қайта қалпына келуін, оның екі көлдік жүйелердің болжамдалатын су тұтыну бруттосы (шығын мен ағып кетуді ескерегенде) 2,73 км³ көлемін құрайды.
Сырдарьяның төменгі ландшафты құрылымында экожүйелердің, жабайы аңдарға қорек базасын қамтамасыз ету үшін өсімдік пен топырақ түрлерінің, балықтардың уылдырық шашатын және молайтатын орындарының, құс ұяларының дұрыс теңгерімін ұстап тұру керек. Гидроморфты және шөлді ландшафтардың едәуір ыңғайлы қатынасы, Ақсай-Қуандарья жүйесін ескергенде (0,7км³) атырауға 2,1 км³ кем болмайтын су көлемі түскенде байқалады. САТ толтыру үшін жылына 3 млрд км³ кем болмайтындай су қажеттілігін ескере отырсақ, Сырдарья атырауына келіп түсетін судың көлемі жылына 5,1 млрд. км³ кем болмауы тиіс.
Сырдарья атырауының тұрақты сулануы үшін, өлшемі 105 мың.га жуық көлдік жүйелердің ауданы ұсынылған, сонымен қатар 75 мың.га –көлдер және 30 мың.га сулы-батпақты жерлер.
Сырдарья өзенінің бассейнінің су экожүйелері – бұл көлдер, сулы-батпақты жерлер, жайылымдардар немесе өзенге жақын жерлерде орналасқан шабындықтар, ормандар мен бұталар. Экожүйелердің бұл түрі су теңгерімінде ең маңызды және ең аз зерттелген болып табылады. Жеткіліксіз зерттелген: көлдер мен батпақтардың аудандары, олардың пландағы өлшемі, келіп түсетін сулардың тереңдігі мен көлемі, олардың қайдан келетіні, қандай су ағындары мен каналдары бойынша, қандай суды пайдаланатындығы (сырдарьядан ба алде КДС), қандай деңгейлер тиімді, қайда барып тасталынады, экологиялық және экономикалық қайтарылымы қандай, флора мен фауна, көлдік жүйелердің реттелу режимі және оның экожүйе құрамына әсер етуі: өсімдік, балықтар, ондатрлар мен суда жүзетін құстар.
Негізінен, жайылып суғарылатын шабындықтар өзен жайылымында жеке массивтермен, суармалы каналдар мен коллекторлардың аймағында, суғарылатын массивтердің перифериясында және Сырдарья өзенінің атырауында орналасады.
Шабындық жерлер Сырдарьяның өзеннен алшақ орналасқан аудандарында мал шаруашылығын қысқы азық қорегімен қамтамасыз ете отыра негізгі азық өндіруші болып табылады.
Шабындықтарды суландыру жартылай өзен ағынымен, жартылай қайтарылатын коллекторлы-дренажды сулармен жүзеге асырылады. Өзеннен суландырылатын шабындықтардың ауданы және сол кезде пайдаланылатын судың көлемі жылдар бойынша маңызды ауытқып тұрады, өйткені ол Сырдарья өзенінің сулылығына байланысты болады.
Тұтастай алғанда, өзен суымен суғарылатын шабындықтардың статистикалық ауданы 135 мың.га құрайды. Ол өзеннің аңғары мен атырауында жеке массив түрінде орналасады, сондай ақ Сырдарья өзенінің арнасынан алшақ орналасқан шаруашылық-экологиялық жүйелердің құрамында.
Шардара-Қазалы аумағында шаруашылық-экологиялық жүйелерге Шошақкөл, Телікөл, Жаңадарья-Қуандарья және Қараөзек жатады.
Нақты объектілердің кешенді сипаттамасы оларды функционалды тағайындалуы бойынша немесе су тұтынуы бойынша бірмәнді құрамдарға шектеуге мүмкіндік бермейді.
Суғарылатын ескі арналар, ылдилар, көл ойпаттары және тоғайлар шөптердің, қамыстардың, бұталардың, тоғай ормандарының өсетін жері, жануарлар мен құстардың мекендейтін орындары, сонымен қатар жайылым жерлердің және малдардың су ішетін жерлері, шабындық жерлер, балық кәсіпшілігінің және халыққа шұрат болатын жерлер болып табылады.
Шаруашылық-экологиялық жүйедегі су тұтыну жиырма жылдық кезең ішінде қарастырылды (1976-1995 жж.), онда шаруашылық-экологиялық жүйелерде судың орташа тұтынылуы, Қараөзек ағынындағы бақыланбайтын және тиімсіз су тасқындарының салдарынан, су көп жылдары 2,6-3,3 км³/жыл дейін көтеріле отырып, 1,6 км³/жыл жуықты құрады. Көбінесе бұл Сырдарья өзен арнасының өткізіу қабілетінің жеткіліксіз болуымен және елді мекендер мен ауылшаруашылық жерлердің су басудан қорғау рөлін орындайтын мәжбүрлі тасқындар болды.
Бұл судың жүйелендірілген есебі жүргізілмейді, су басудың экономикалық көрсеткіштері жоқ. Бұл мәселені егжей-тегжейлі зерттеу үшін, өлшемдердің іс жүзіндегі түсірілімі және аталған жерледің өнімділігі, сондай ақ су берілімін, судың бөлінуі мен су шығынын төмендету бойынша арнайы зерттеулер қажет.
Су, батпақталған жерлер, ылғалданған шабындықтар орын алған аумақтың жалпы ауданы 504,83 мың.га құрайды. Сондай-ақ сулы-батпақты жерлердің шегінде ормандар мен бұталар бар, олардың ауданы шамамен 46,25 мың.га құрайды. Көлдер мен өзендердің су беті 129,47 мың.га құрайды. Жергілікті балық шаруашылық ұйымдардың бағалауы бойынша, Қызылорда облысында балық өнімін беретін көлдердің ауданы Сырдарья өзені бойынша 46,5 мың.га құрайды.
Барлығы Төменгі сағада Шардара суқоймасынан атыраудың шыңына дейін экожүйелердің ауданы 394,31 мың.га құрайды, соның ішінде көлдердің астында – 73,65 мың.га, батпақтардың – 161,2 мың.га, жайылымдар мен ормандардың – 159,45 мың.га.
Өзен атырауының экожүйесі 110,12 мың.га алып жатыр, соның ішінде көлдердің астында – 55,82 мың.га, батпақтардың – 32,5 мың.га, шабындықтар мен ормандардың – 21,8 мың.га.
Өзен сағасының экосистемасын бағалауы, ірі экосистемалар кіші экосистемаларға қарағанда ауданы анағұрлым көп болады, барлық ауданы саға экосистемаларынан 5 есе шамадан асады, олар өзен су балансында бейнеленуі тиіс.
Сырдария өзенінің сағасының су-батпақты жерлердің кәзіргі уақытта суландырылуы бір қалыпты емес және жағдайлардан бағынышты болады. Суы аз кезеңдері 1980 – 1988 жылдары Сырдария өзенінен суды аз алғандықтан су-батпақты жерлердің басым бөлігі толық жойылып кетуіне алып келді.
Өткен ғасырдың 90 – жылдардың басынан, көлдер жұйесіне судың келуі және су көлемінің көтерілуіне байланысты, су экосистемалар қайта даму процессі басталды: судың тұздылығы төмендеді, су тоғандарында балықтың қайта оралуы басталды, құстардың саны көбейді. Кәзір осы учаскілер толық Рамсар конвенция критериаларына сәйкес. Сырдария өзенінің сағасындағы көлдердің орналасуы жері 4 суретте бейнеленген.
Бірақ, өзен сағасы су батпақ жерлердің суландырылуы жағдайы жақсарғанына қарамастан, су тәртіптемесінің реттіу мәселелері шешілмеген. Көлдерге судың келуі табиғи шарт ережелері бойынша судың табиғи өзен арнасынан немесе өзен арнасының табиғи таз жерлерден судың шығуы нәтижесінде болды.
Кәзіргі жағдайда өзеннің табиғи арнасының тереңдетілуі немесе арнайы су келу каналдарының құрылысы, өзеннің су денгейі төмен болған кезіне арналған, көлдерге барған су жазға саба маусымында өзенге қайтып келіп көлдердің тартылып қалуына себепкер болады. Токтағұл су қоймасының энергетикалық жұмыс режиміне өтуі және өзен сағасына су жібері көлемін арттыру салдарынан негізгі экосистемалар суландырылды. Осыған тағы жағдай жасаған ардайым өзен арнасының тереңдету және кеңейту жұмыстардың жүргізілуі, Сырдария өзенінің көлдер жүйесімен байланыстырады.
Табиғи жығдайларда орын алатын көктемгі су басу, қысқы су басу режимі маңызды кемшіліктері болады.
Қысқы режимінің кемшіліктрері балықтың өмір сүру қалпына күш түсіру, тоғай ормандардың жойылып кетуі, ондарт мекенінде қолайсыз жағдайдың туындауы және басқалар.
4 сурет. Сырдарья өзенінің сағасындағы көлдердің орналасуы
4.5.2. Іле өзенінің сағасы
Балқаш көлінің ауданы шамамен 16,4 мың.км² құрайды (2000 жыл), бұл оны Қазақстан аумағында тұтастай орналасқан ең ірі көлдердің бірі. Бахаш теңіз деңгейінен 340 м биіктікте жатыр, және жарты ай тәріздес кейіпте.
Оның ұзындығы шамамен 600 км құрайды, ені 9-19 км дейін орталық бөлігінде, шығыс бөлігінде 74 км дейін шығысқа қарай өзгереді. Жағалау сызығының ұзындығы 2385 км құрайды.
Көлдің ортасына таман орналасқан Сарыесік түбегі оны гидрографиялы екі қатты ерекшеленетін бөлікке бөліп тұр.
Көлдің батыс бөлігіндегі су татымсыз (минералдылығы 0,74 г/л құрайды) және едәуір лайлы (ашықтығы – 1м), ауыз су және өнеркәсіптік суқамтамасыздығы үшін пайдаланылады. Шығыс бөлігі едәуір тұзды (3,5 тен 6 г/л дейін) және ашақтығы (5,5 м). Балқаш бойынша жалпы орташа минералдылық – 2,94 г/л.
Балқаштағы тұздың көпжылдық орташа шөгуі 7,53 млн. т құрайды, көлдегі еріген тұздың қоры – 312 млн. т жуык.
Батыс бөлігіндегі судың түсі сарғыш-сұр, ал шығыс бөлігінде – түсі көгілдірден тұнық-көкке дейін өзгереді, бұл спутниктік түсірілімдерде байқалады.
Түбек арқылы түзілетін Ұзынарал бұғазы (қаз.Ұзынарал –“ұзын арал“) ені 3,5 км су батыс бөліктен шығысын толтырады. Бұғаздың тереңдігі шамамен 6м құрайды.
Балқаш көптеген түбектермен, шығанақтармен бөлшектелген. Басарал, Тасарал ірі аралдар болып табылады. Балқашқа Іле, Қаратал, Ақсу, Аягөз, Бақанас және т. б қосылып құйылады.
Көлдің батыс және шығыс бөлігіне келіп құйылатын өзендердің беттік ағысының көдемі бір бірінен ерекшеленеді. Іле өзені көлге 77% су береді (батыс бөлігі), барлық шығыс бөлігіндегі өзендердің үлесі 20%, қалған 2% - жер асты суларының үлесі.
Көлге құйылу кезінде Іле өзені ауданы 8 мың. км² болатын, ағындары көп атырауды түзеді (Күр ли, Ақ Өзек, Джиде және т. б). Іле өзенінің атырауы ұлғайған бірегей Іле-Балқаш сушаруашылық кешенінің бөлігі болып табылады. Ол өзендердің, айырықтардың, тармақтардың, ескі арналардың, қамыс тоғайлары мен құрғақ сай салалармен алмасып тұрады, олар да балықтардың, ондатрлардың, жабайы жануарлардың мекендеуі мен өсуін және әр түрлі биотикалық кешендерді қамтамасыз ететін көлдің экологиялық ортасы болып табылады. Сонымен қоса, атырау шаруашылық объект ретінде үлкен маңызға ие. Атыраудың ылғалдандырылатын аумақтары жайылып суғарылатын шабындықтар болып табылады, олар тек қана атырауда емес, сонымен қатар оның шекарасынан тыс орналасатын шаруашылықтардың азық өндірісінің негізгі базасын құраушы болып табылады.
Іле өзенінің атырауының қазіргі даму кезеңінде негізгі үш атыраулық жүйе бөлінеді: Топар, Іле және Жиделі (5 сур.қараңыз).
Егерде XX ғасырдың 60-жылдары Балқаш маңындағы өзендердің атырауы мен алқабында сан алуан құстардың (250 түрінен астам) мекендеуіне және ондатрлы жерлердің арттыруға ықпалын тигізетін гидроморфты және сулы-батпақты табиғи кешендер үшін қолайлы жағдай түзілсе, онда 70-ші жылдары Балқаш аумағының жалпы ылғалдылығының күрт қысқаруы байқалды. Табиғи үрдістер екі бағытта жүрген антропогендік әсерден қысқара түсті:
- - сулардың өндірістік кәсіпорындардың ағынымен, суғарылатын массивтерден келген дренажды және қайтарма суларымен ластануы;
- Іле өзенінің Қапшағай суқоймасымен реттелуі, оның бетінен шығатын бұлануды және одан суғаруға алынуды есепке ала отырып.
Антропогендік жүктемелер өткен ғасырдың 70-ші жылдары ғасырдық циклдағы регрессия кезеңінің (судың аз болуы) басталуымен күшейе түсті. Ылғалдылық қысқарған жағдайларда жануарлар әлемі күрт өзгеретін жағдайға үйрене алмай өледі, немесе көшіп кетеді.
Сонымен, Балқаштың солтүстік жағалауындағы сулы-батпақты кешендер кеуіп кетті және 1976 жылы жоғалған болатын.
Мұнда мекендеген жануарлар көшіп кетті, ал қамысты қауымдастық түрінде болған өсімдік әлемі жойылып кетті, олардың орнына галофиттер келді. Балықтың аулануы күрт төмендеді, әсіресе ең құнды түрі – сазанның, ақтабан балықтың саны азайды, ондатр кәсіпшілігі өзінің кәсіптік маңызын жоғалтты. Атыраудың кеуіп кетуі тоғайлы қауымдастыққа жайылымдық жүктемелердің артуына және қол жетімділігіне және же құлдырауға беталысының артуына ықпалын тигізді.
Іле өзенінің атырауы қуаңшылық жылдары жинаған суының жартысын көлге бере отырып, табиғи реттеуші рөл атқарады.
Көлдің шығыс бөлігіне Қаратал, Ақсу, Лепсі өзендері косылып кіреді, сонымен қатар көл грунт суларымен қоректенеді. Өзінің бастамасын Жоңғар Алатау баурайынан алатын Қаратал өзені маңыздылығы бойынша Балқаш көлінің екінші тармағы болып табылады. 1950 жылдарға дейін көлдің шығыс бөлігін қоректендіріп келген Аягөз өзенінің сулары қазіргі кезде оған жетпейді. Көлдің батыс және шығыс бөліктерінде тармақтардың жылдық айырмашылығы 1,15 км³ құрайды.
Көлдің ауданы мен көлемі су деңгейінің ұзақ мерзімдік ауытқулары мен қысқа мерзімдік флуктуацияларына байланысты қатты өзгереді.
Ұзақ мерзімді ауытқулардың амплитудасы 12—14 м, ең аз мәні V бастап X ғасырға дейін келді, ал судың ең үлкен деңгейі XIII ғасырдан бастап XVII ғасырға дейін байқалды. XX ғасырдың басында және 1958 жылдан бастап1969 жылға дейін көлдің ауданы 18—19 мың км² дейін ұлғайды, ал қуаңшылық кезінде, мысалы XIX ғасырдың аяғында немесе 1930-шы және 1940-шы жылдар көл 15,5—16,3 мың км² дейін қысқарды.
Көлдегі су деңгейінің ауытқу амплитудасы шамамен 3 метрды құрады. 1946 жылы көл бетінің ауданы 15 730 км², ал көлемі — 82,7 км³ құрады.
2000 жылдардың басында көл оған келіп түсетін өзендерді шаруашылық мақсатта бұруына байланысты қысқару деңгейңнде тұр.
Сонымен Іле өзенінде 1970 жылы Қапшпғай ГЭС бөгеті тұрғызылды, Қапшағай суқоймасын түзетін.
5 сурет. Іле өзенінің сағасының гидрологиялық жүйесі
Осы суқойманы толтыру кезінде Балқаштың су балансы бұзылды, бұл су сапасының нашарлауын туғызды, әсіресе көлдің шығыс бөлігінде. 1970 жылдан бастап1987 жылдарға дейін судың деңгейі 2,2 м, ал көлемі 30 км³ дейін төмендеді.
Жүргізілген зерттеулер көрсеткендей егерде қоректенудің табиғи режимі сақталса, онда 1975 жылдан бастап 1986 жылға дейін көлдің қысқару фазасы болар еді, яғни антропогендік және табиғи факторлар көлдің экожүйесіне бір бағытта әсер етер еді.
Батыс бөлігіндегі тұздану мәселесін көлді бөгетпен бөлуге негізделген шешу жолдары ұсынылды, алайда мұндай жоспарларды іске асыру елдегі экономикалық жағдайға және шараның ғылыми түрде дәлелденбеуінен мүмкін болмады.
Көлдегі су деңгейінің минимумы (теңіз деңгейінен 340,65м) 1987 жылы Қапшағай суқоймасын толтыруды аяқтағаннан кейін белгіленді, ал 2005 жылдың қаңтарында деңгейдің 342,5 метрге дейін көтерілуі байқалды, оны кейбір мамандар соңғы жылдары жауын шашынның көп мөлшерде түскенімен байланыстырды.
Осының бәрі Балқаш көлінің экологиясына көп алаңдаушылық туғызады, әсіресе Аралға ұқсас апаттың қайталану мүмкіндігіне байланысты.
Қазіргі кезде Іле-Балқаш бассейнінің шешуші әрекетті талап ететін мәселелері айқын.
Жағдайдың нашарлауын күтпей ақ бірқатар шұғыл мәселелерді шешуге байланысты, кейбір жобаларды дайындап жүзеге асыруды бастау ұсынылады:
- Кербұлақ суторабының құрылымдарының мүмкіншілігін зерттеу;
- Іле өзенінің атырауын жайластыру;
- Тұрақты жер пайдалану және асқынған шөлдену жағдайында биоәртүрлілікті сақтап қалу моделін өңдеу және іске асыру;
- ауыл шаруашылығында суды үнемдейтін технологияларды өңдеу және өндіру және ауылдық елді мекендерді сумен қамтамсыз ету;
- «Қазмыс» ЖАО ластауын қысқарту; ООПТ желісін және экологиялық туризмды дамыту;
- көлік инфрақұрылымын дамыту; қалпына келетін энергия көзін тарту;
- ағынның түзілу аймағында геожүйенің гляцио-гидрофизикалық мониторингін ұйымдастыру.
4.5.3. Бассейн өзендерінің сағалардың экожүйесі және көлшаруашылық жүйесін қайта құру шаралары
Шідерті өзені Павлодар облысы бойынша үлкендігі бойынша Ертістен кейінгі екінші өзен. Оның жалпы ұзындығы 502 км, сонымен қатар ол қарағанды облысының аумағында 113 км ағады, ал Қарағанды Павлодар облыстарының шекарасы бойынша – 64 км және Павлодар облысы бойынша - 325 км. Өзенің су тастау ауданы 15900 км2 құрайды. Су тастау ауданының көп бөлігі Қарағанды облысында орналасқан, ол жердің геоморфологиялық ерекшелігімен түсіндіріледі, бірақ жайылым жерлердің негізі Павлодар облысында орналасқан және 24 - 28 мың гектарды алып жатыр.
Жоғары айтылғандарды ескере отырып, Қаныш Сатпаев атындағы (бұрынғы Иртыш-Қарағанды каналы) каналды жобалағанда Шідерті өзенінің оптималды су ресурстарын кешенді пайдалануының сақтау мүмкіндігі қарастырылған.
Қ. Сатпаев ат. канал Белая өзенінен Ертіс суын көтереді, ол жерде № 1 насос бекеті орналасқан, Екібастұз қаласынан өтіп кетіп Шідерті өзеніне дейін алты насос бекетімен жабдықталған. Әрі қарай Шідерті кенттінің жанындағы арнайы гидротүйін арқылы Шідерті өзенің табиғи ағыны реттелгенен кейін канал Шідерті өзенінің ағысы бойынша жасалып, 16 ты насос бекеттерімен Қарағанды жағына беріледі. Сонымен қатар гидротүйін ғимаратының жайылымды жерлерге су тастау орнына Шідерті өзенінде арнайы магистральді канал салынды (№ 33 канал), Қ. Сатпаев каналының № 000 су жіберілімі арқылы су алынады.
Су ресурстарды экономды және тиімді пайдалану мақсатында, Шідерті сағасының жайылымды жерлерінің көктемгі су тасқыны үшін, жобамен жайылымды жерлерде арнайы лиманды инженерлі жүйесі қарастырылған.
Көрсетілген жобада Шідерті жеріндегі лимандарнға Қ. Сатпаев каналының су ресурстарынан жіберілетің су көлемі 83,0 млн м3 құрады, 3500 м3/га суармалы нормасы. Бұл судың көлеміне жайылымдардағы көлдерді сумен толтыруға және басқа өзенің жанындағы су айдындырын сумен толтыру.
Ертіс бассейнді инспекциясының деректері бойынша, 1975 тен 1982 жж дейін Шідерті өзенінің сағасына су жіберілуі көлемі 96,0-100,0 млн. м3 шамасында еді. ССРО құлдырағанан кейін, Қазақстан мемлекетті құрыла басталған жылдары Шідерті өзенінің лиманды жерлері сумен толтырылған еді, ол көптеген БИ деректерімен дәлелді. Ал, 1990 жылдан 1997 жылға дейін жылдың сумен қамтамасыздығына байланысты 27,6 млн. м3 тен 90,5 млн. м3 дейін су жіберілді, орташа есеппен 66,5 млн. м3 құрады. 1999 жылдан 2003 жылға дейін Шідерті жайылымына су жіберілмеді., 2003 тен 2005 жылға дейін жіберілетің су көлемі 30 млн. м3 құрады, 2006 жылдан 2010 жылға дейін жіберілген су көлемі 50 млн. м3 құрады, ал 2010 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін шідерті лимандарына жіберілетің су көлемі 100,0 млн. м3 .
Шідерті-Өленті табиғи кешенің сақтау үшін және қалпына келтіруге, мемлекеттік қорық аймағын ұйымдастыру қажет, ол табиғи - экологиялық барлық параметрлер бойынша қажетті шараларды қамтамасыздандырады.
Көлдердің Алакөл – Сасықкөл жүйесі мелиоративті – қалыпқа келтіру жұмыстар көлемдерін анық тау барысында құрамына көл жүйелерінің гидрологиялық тәртібін қалыпқа келтіру жөніндегі ғылыми, жобалау – іздестіру және құрылыс жұмыстары енгізілген кешенді көзқарасты талап етеді. Тіреу аймақ ауданының кеңейюіне бәлкім байланысынан Үржар өзенінің негізгі арнасының өзгеруі болды және осы осы өзеннің негізгі ағысы Бесқопа өзені арқылы өтіп жатыр. Осының нәтижесінде алқаптағы өзен арнасындағы көлдер өзенмен байланысы үзілді және судың ашылынуы және саз-балшық болуына байланысты олар балық қорлардың өзінің жаңару функцияларын жоғалты.
Қошкаркөл көлі Ағынды су айдыны, одан ағылатың ағыстың терендігімен деңгейі реттеледі. Көлдің Оңтүстік-шығыс жағындағы жағалауында дамба орналасқан, ол арқылыАрал-Төбе бөлігінен балық алынады. Дамбада су ағылуына құбырлар салынған. Қазіргі кезде дамбаның бір бөлігі сумен шайылған. Қошқаркөл көлінің деңгейін қалпында ұстау үшін сумен шайылған бөлігін қалпына келтіру қажет.
Сол себепті, Алакөл-Сасықкөл жүйесіне мынандай шаралар қолдану қажет.
Алакөл-Сасықкөл көл жүйесі мынандай шараларды қажет етеді.
а) Сасықкөл көлі:
- Мамошкин ағысында шлюзды-регулятор құрылымы
- Үлкен ағысты тазалау
б) Алакөл көлі:
- Ұрджар өзенінің ағысын тазалау және Ұрджар өзенінен Бескопа өзеніне суды бөгеу.
в) Қошқаркөл көлі:
- Осы су айдынының деңгейін қалпында ұстау үшін және Сасықкөл көлінен балықты тасу мақсатында Арал-төбе жеріндегі шайылған жолды қалпына келтіру.
Жайық (Урал) өзенінің бірегей су - және ландшафтты – экологиялық жүйесін сақтау мен қалыпқа келтіру мәселесі аймақтың күрделі мәселелерінің біріне айналған. Соңғы төрт онжылдықта Батыс Қазақстандағы Владимировка ауылының жанында жайық өзенінің ағысы өзгерген. Осы уақыт ішінде өзенің ағысы 300 м қозғалған (7-8 м жыл сайын, су тасқынына байланысты ) және оң жағалауы құлдырап жатыр. Жайық өзенінің ағысы қатерлі жағдай тұдырып Кушум өзенінің ағысы арқылы өтуі мүмкін. Су басу қатеріне 100 мыңнан артық халқы бар 29 тұрғын мекендер, 3 млн га ауылшаруашылық дақылдары түсуі мүмкін, сонымен қатар Урал-Кушум жүйесінін 4 бөгетті шайылуы мүмкін. Гидрологиялық тәртіпті жақсарту мақсатында «Бас сұлбада...» (2010 жыл) қорғаныс бөгетті құру, Урал ө. жағаларын нығайту, түпті тереңдету жұмыстарын жүргізу жөніндегі іс – шаралар жоспарланған.
Басқа аудандарда, өзенің төменгі ағысында, Атырау облысында да ағысты реттеу және түпті тереңдету жұмыстарын жүргізу қажет.
Нұра өзенінің бассейнінің үлкен ойығы Теңіз-Қорғалжын шұңқыры. Орталығын Теңіз және Қорғалжыл көлдері алып жатыр. Қорғалжыл қорығы әлемдік деңгейде танымал. Ол ерекше қорғалатың ланшафты сулы батпақты жер болып, ЮНЕСКО тізіміне енгізілген.
Жылдық ағыстың негізгі бөлігі көктем мезгілінде құрылады. Көктемгі ағыстың жылдық ағыс көлемінен 85-90 % құрайды. Бұл бассейндегі барлық өзендердің қар еруімен байланысты толтырылады. Жазғы және күз мезгілінде жылдық ағыстың 10-15 % ғана өтеді, ал қыс мезгілінде 1% аз.
Суы аз жылдары жазғы және күзгі ағыстың үлесті салмағы 16-20% дейін үлкееді.
Табиғи климаттық жағдайына және антропогенді жағдайларға байланысты өзенде судың деңгейі ауытқып тұрады (өзен ағысының реттелуі және су қоймада судың жиналып қалуы, көл жүйесінің құрғалуы және толып кетуі, уақытылы қайталанып турады. Көп жылды орташа ағыс суы көп жылды және суы аз жылды циклімен сипаталады. Кіші циклді 6-7 жыл және үлкен циклды 20 дан 33 жылға дейінгі циклдер байқалады. Су аз жылдардың ұзақтығы 3-4 жылға дейін. Сол себепті Теңіз көлінде де көпжылды циклдер байқалынған, су деңгейінің көтерілуі және төмендеуі 304 -307 м. БС шамасында ауытқып турады. Бұл суда жүзетін және судың айналасында мекендейтін құстардың жағдайларына кері әсерін алып тигізеді.
Өз уақытында Нұра өзенінің атырауында қорғалжын тобы көлдерін гидрологиялық тәртібін қалпына келтіру үшін ағыстарда үш аз қысымды су көтерілім бөгеттері салынды. Қазіргі кезде ол бөгеттер сынған, ал гидрологиялық тәртіп реттелусіз. Ағыстар су өсімділермен өсіп кеткен және соңғы су айдындарына қажетті су шығының өткізбейді.
Торғай Ырғыз сулы- сазбалшық жерлер топтасқан көлдер болып келеді, реликтивтік құндылығы бар, өткені ол аумақта сирек кездесетін құстарды кездестірсе болады, жеке айтқанда қызғылт фламинго. Көлдер үстіркі сулар, еріген қар сулары, атмосфералық жауын-шашын және жер асты сулардың азғантай бөлігі арқылы толады. Кіші көлдердің максималды тоғандағы орташа тереңдігі шамамен 2 метр, ірілеу көлдер 2,2 -2,5 метр, сирек жағдайда 4 -4,8 метрге дейін болады (Жақсыалакөл көлі). Барлық тұщы көлдер жазғы маусымда басым бөлігі немесе толық су өсемдіктермен өсіп кетеді (қамыс, қоға және тағы басқалар), ащы көлдерде су өсімдіктер жоқ.
Суы аз жылдары көлдердің өзгешілігі олардың тартылып және қыскы уақытта қатып қалуы. Кеуіп қалу және суы мол болуы циклдік қасиеті. Циклдің жалғасуы шамамен 20 -45 жыл құрайды. Көлдердің деңгейі тез арада көтеріледі (4 – 8 жылда), кейін қысқа тұрақсыз максимум болып деңгейі баяу төмен түседі (12 – 20 немесе одан да көп жылдар). Шамамен 60 % көлдер барлығы тұщы. Судың минирализациялығы жылдың сулылығына байланысты. Көлдердің барлығы терең зертелмеген.
Торғай өзенінің (сонымен қатар Байтақкөл, Жарқамыс және Қоғакөл көлдері) сағасындағы көлдер жүйесінің деңгейін демдеу сұрақтары ертеден қарастырылған
Көлдердің қалыпты деңгейін үстау, балық өнімділігін және суда жүзетін құстардың мекенін сақтау мақсатымен техникалық – экономикалық негіздемелер әзерленген, сонымен қатар айрықша қорғауға алынған су – сазбалшықты жерлерді сақтау
Көлдердегі су деңгейін реттеу бойынша іс-шаралар іске аспауы, көлдер жүйесінің режимінің жеткіліксіз зертелуі, сонымен бірге су режимі жағынан және орнито және ихтиофауна жағананда. Сондықтан су-сазбалшық жерледің барлық құрамасын толық зертелуі қажет, сонымен қатар экосистемаларды тұрақты сумен қамтамасыз ету үшін су қорларын гидрологиялық зерттеулер жүргізу.
Торғай өзен бассейнінде негізгі суға қойылатын талаптар экологиялық болып табылады. Орташа сулылық жыл бойынша табиғи қорықтың (Торғай, Сарықопа және Наурызым) сулы-сазбалшық жерлерінің суға қойятын талаптары жалпы көлемі шамамен 550 млн. м3 құрайды.
Сушаруашылық баланстары орындалған кезінде, елді мекендерді сумен қамтамасыз ету, өнеркәсіп, коммуналдық шаруашылық және мемлекеттік табиғи қорлардың талаптарын қамтамасыз ету алдыңғы орынды алып тұр.
Жоғарда айтылып кеткенді ескере отырып, судың тапшылығы жайылма суаруына жатқызылды, кепілді су беру қалдықты принципы бойынша анықталды.
Жасалған есептер нәтижесінде келесі анықталды, орташа сулылық жылдары жайылма суармалы жерлерге қажетті көлемнен шамамен тек қана 88-66 % су беруі мүмкін, суы аз жылдары қамтамасыздығы 75 % толық су тұтынудан - 20-30 %. Суы аз жылдары қамтамасыздығы 95 % кезінде барлық бассейндерде жайылма суармалы жерлердің барлығына су жіберу тоқтатылуы қажет.
Маусымдар бойынша судың көлемдерін бөлуін нақтылау бойынша қосымша зерттеулер қажет (мысалы, көктемде су қажеттілігін қамтамасыз ету бойынша мәліметтер маңызы принципиалды), сонымен қатар нақты табиғи экосистемалар және аудандар бойынша.
Торғай, Сарықопа қорықтар және Наурызым мемлекеттік табиғи қорық аймағында қорғауға алынған сулы-балшықты жерлерді сақтау, сонымен қатар суда жүзетін құстардың мекенін және балық өнімділігін сақтау үшін көлдер жүйелерінде табиғи деңгейін қалыпты ұстауға бағытталған арнайы іс-шаралар қатарын әзірлеу қажет.
4.5.4. Сулы-батпақты жерлер және ерекше қорғалатын табиғи аймақтар(ЕҚТА)
Ғаламшар бойынша басты экожүйесі болып саналады және ғаламдық су айналымға және маңызды химиялық элементтерге әсерін тигізеді. Сулы батпақты жерлер климаттқа және биологиялық түрлілігінің сақталуына өз ықпалын тигізеді.
Сулы-батпақты жерлер туралы конвенция мемлекет аралық келісім шарт болып есептелінеді. Келісім шартқа 1971 жылы 2 ақпан куні Рамсарда қол койылды, Париждегі протоколгедегі ұсыныстармен 1982 жылы 3 желтоқсан күні және қосымша толықтырулылармен Режинде 1987 жылы 28 мамыр куні қол койылды.
Конвенция 1975 жылы жүзеге асты. Оның қатысушыларына 160 келісім жақ. Мемлекет аралық маңызы бар сулы батпақты жерлер құрамына 1926 сулы батпақты жерлер еңгізілген, олардың жалпы ауданы 187 млн. га.
Осы сулы-батпақты жерлер бойынша конвенция суда жүзетің құстар мекені болып есептелінеді. Осы анықтама арқылы батпақты аудандар, көлдер, өзенді аймақтар, табиғи және қолдан жасалған су айдындары, теңіз акваторилерін есептегенде, тереңдігі құйылым кезінде алты метрден аспайтың жерлерде түсіндіріледі.
Қазақстанда су тоғандарының транзитті орналасқан себептен көптеген жыл құстардың арқасында халықаралық мәні бар сулы-балшықты жерлердің жаралуының бастамасы болды. Осы сулы-батпақты жерлер бойынша конвенция суда жүзетің құстар мекені болып есептелінеді.
Қазақстанда маусымдық миграция кезінде 130 құстардың түрлері тіркелген.
Жыл сайын 10 миллионға жететін құс түрлері ұя салып қоныстанып жатыр, 2-3 миллион құс түлеуге ұшып келеді, ал біздің су тоғандарында 50 миллионға жуық жылдық құстар көктемгі және күзгі маусымдарында өрістенеді.
Рамсар конвенциясы Қазақстан үшін 2007 жылы 2 мамырда іске асырылды. Қазіргі кезде Қазақстан 10 нысан, мемлекет аралық маңызы бар сулы-батпақты жерлер, ауданы 3,3 млн. м3.
Мемлекет аралық маңызы бар сулы-батпақты жерлер тізімі 4.5.1 кестесінде көрсетілген.
Жоғалуға жақын өсімдіктер мен жануарларды, ерекше экологиялық, ғылыми және рекреациялық маңызы бар ерекше эталонды аудандар, табиғи тарихи нысандар мен кешендерді сақтаудың бірден бір жолы, оларға ерекше қорғалатын табиғи жерлер дәрежесін беру (ЕҚТЖ.).
Ерекше қорғалатын табиғи жерлерге қорықтар, ұлттық парктер, резерваттар, қаумақтар, қорық аймақтары және табиғи ескерткіштер жатқызылады. Қазақстан жерінде ерекше қорғалатын табиғи жерлердің ауданы 5,8 млн. га («Қазақстан аймағы» статистикалық мәліметті бойынша) немесе мемлекеттің 2,1% ауданы.
4.5.1 кесте
Халықаралық маңызы бар сулы-батпақты жерлердің тізімі
№ т/б | Атауы | Тізімге енгізілген куні | облыс | Ауданы, га | ЕҚТЖ[2] |
1 | Теңіз-Қорғалжын көл жүйесі | 11.10.76 | Ақмола облысы | 353 341 | Қорғалжын қорығы |
2 | Торғай және Ырғыз сағаларындағы көлдер | 11.10.76 | Ақтөбе облысы | 348 000 | Торғай – Ырғыз табиғи резерватты және торғай табиғи қаумағы к |
3 | Каспий теңізінің жағалауына жақын Жайық өзенінің сағасы | 10.03.09 | Атырау облысы | 111 500 | «Акжайык» Резерватты |
4 | Қойбағар-Тюнтюгур көл жүйесі | 07.05.09 | Қостанай облысы | 58 000 | - |
5 | Кұлыкөл-Талдыкөль жүйесі | 07.05.09 | Қостанай облысы | 8 300 | - |
6 | Жарсор-Урқаш көлдер жүйесі | 12.07.09 | Қостанай облысы | 41 250 | Жарсор-Урқаш табиғи каумағы |
7 | Наурызым көлдерінің жүйксі | 12.07.09 | Қостанай облысы | 139 714 | Наурызым қорығы |
8 | Алакөл-Сасықкөл жүйесі | 25.11.09 | ШҚО және Алматы облысы | 914 663 | Алакөл қорығы |
9 | Іле өзенінің сағасы және Балқаш көлінің оңтүстік бөлігі | 01.01.12 | Алматы облысы | 976 630 | Балқаш манындағы, Қараой,Құқан табиғи каумағы |
10 | Кіші Арал теңізі және Сырдария өзенінің сағасы | 02.02.12 | Қызылорда облысы | 330 000 | Барсакелмес қорығы |
Республикадағы бар ЕҚТА жалпы көлемі әлемдік стандарттармен салыстырғанда үлкен емес (елдің 10-12% ғана) екендігін атап өту керек, сондықтан да тұрақты түрде оны дамыту жөніндегі жұмыс жүргізіледі.
Қазақстан жеріне ЕҚТЖ жүйесін құруға далалық және шөл аймақтарына өзекті болып саналады, олардың күзетті әлі толығымен орнықталмаған. Орманды және таулы экожүйелері жалпы қазақстандық қорғалатың табиғи аймағының жүйесінде келтірілседе, оларды біртұтас экологиялық жүйеге келтіру үлкен проблемма.
4.6. Шаруашылық инфрақұрылымы және бассейндер арасында және бассейндер ішінде суды тастау нысандары
Қазақстан 100 ден асса су қоймалары, суару жүйесі және насосты станциядан, көптеген каналдар және оншақты гидротораптардан (643 гидротехникалық ғимараттар) тұрады.
Экономика салаларды және халықты тұрақты сумен қамтамасыз етудің көптен бір механизмі су қоймаларды салу, өзен ағысының көпжылдық және маусымдық реттеулермен жүзеге асады.
Су шаруашылық инфрақұрылымындада үлкен су қоймаларының орны өзгеше. Мемлекет аралық комисияның класификациясы бойынша үлкен плотиналарға жататындары : 15 метрден жоғары үлкен плотиналар және 5 метрден 15 метрге дейін 3 млн. кубты метр құрайтың су қоймаларын жатқызылады.
Қазіргі кезде Қазақстан аумағында 1 млн. м3 көлемінен жоғары 220 су қоймасы бар, сонымен қатар кіші тоғандар мен жинауыштар бар. Жалпы 1 млн. м3 асатың су қоймаларының беткі ауданы 9251 км2 құрайды, жалпы толық көлемі – 84,5 км3, жалпы пайдалы көлемі – 48,9 км3. 220 су қоймасының ішінде 150 су қоймасының көлемі 3 млн. м3 асады, ал 18 су қоймасының көлемі 100 млн. м3 көп.
Ең үлкен су қоймалары:
1. Бұктырма ең ірі су қоймасы (49,6 км3) көпжылдық және тежеусіз тәуіліктің реттеуің орындайды, каскадтың негізгі реттеуішісі болып табылады, Ертіс бассейінің 70% ағынының басқарады.
2. Қапшағай су қоймасы (Іле өзені) жобалы көлемін Балқаш көлінің оптималды деңгейімен – 479 мБс есептелінген, 18,6 км3 тең. (ҚР Министірлер кабинетінің 12 маусым 1992 жылғы № 000 бұйырығымен қабылданған).
3. Сырдария өзеніндегі Шардара су қоймасының жобалы толық көлемі 5,2 км3. Шардара су қоймасы егіншілікті суғаруға және электро энергетиканы өндіруге пайдаланады.
4. Көксарай реттеуіші Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстарындағы тұрғын мекендерің тасқын судан сақтауға, сонымен қатар Арал теңізін толтыруға және ауыл шаруашылық дақылдарды суғаруға арналған, Сырдарияның төменгі ағысына үлкен көлемде су тасталу жөніндегі жыл сайынғы проблема бойынша, Қырғыстан және Өзбекістан мемлекеттерінен тәуелсіздігімізді сақтай аламыз.
5. Шульба су қоймасы Ертіс (Иртыш) өзенінде орналасқан, оның пайдалы көлемі 1 кезен бойынша – 1,47 км3, ал II кезен салынғанан кейін ол көрсеткіш 7-9 км3 жетті.
Су шаруашылық объектілерде ұзақ уақыт қолданған әсерінен және қалпына келтіру жұмыстардың жеткіліксіз болғандықтан, ғимараттардың негізге конструкциялары қирауы, су қоймалардың тұнбалануы және техногенді сипаты бар апаттық жағдайға алып келуі ықтималдылығы жоғары болады, әсіресе көктемгі су тасқын кезінде.
Соңғы жылдары судың зиянды әсерлерінен апаттық жағдайларды болдырмау амалдары үшін ірі сушаруашылық жобалар әзірленген: Сырдария өзеніндегі Көксарай су реттегішінің құрылысы, Сырдария өзенінің арнасын және солтүстік Арал теңізін (бірінші фазасы) реттеу, Нура өзенін сынаптан қалдықтарынан тазалау.
Су қоймалардың барлығы көп жылдар пайдаланыста және олар көпфакторлы инвентаризация және күрделі жөндеулер қажет етеді. Апаттық жағдайларды болдырмау үшін көптеген кіші су қоймалар және тоғандар қайта құру немесе толығымен жойып тастауға тура келеді.
Облыстар бойынша су ресурстарының біркелкі орналаспағанан кейін экономика салаларын қамтамасыздандыруға басқа аймақтардан беткі су ағысын (бассейн аралық және бассейн ішіндегі) тастауын қажет етті.
Әртүрлі жылдар бойынша Қ. Сатпаев каналы, Астрахань-Маңғышлақ су құбыры, Көкшетау өндіріс су құбыры, Нұра-Есіл каналы, Ертіс суын Астана қаласын сумен қамтамасыздандыруын жоғарлату үшін Есіл бассейне суды тастау тракті салынды.
Су ресурстарды бөлу мақсатындағы Қазақстаның үлкен жетістігі 1974 жылы іске қосылған Қаныш Сатпаев атындағы канал. Канал негізгі техникалық және өндірістік параметрі бойынша әлемдік тәжірбие бойынша бірегей болып саналады. Канал Орталық Қазақстан халқына және экономикасының негізгі су көзі және Астана қаласына қосымша сумен қамтамасыздандыру көзі болып табылады.
Каналдың қарамағындағы аймақтың көлемі 200,5 мың. км2. Бұл аймақта үлкен әкімшілік және өнеркәсіп орталықтары бар, олар Екібастұз, Астана, Қарағанды, Теміртау және 4 ірі қала, 22 кент және 25 ауылды мекен орналасқан.
Ғимарттың қауіпсіздігі үшін пайдалану ережелерін қатал түрде орындалуы міндетті, сонымен қатар уақытылы профилактикалық және күрделі жөндеулерді жүргізу.
Бас су алу ғимарат Ертіс өзенінің негізгі арнасына Белая өзенінің құйылысқан жерінен 9 км-де ара-қашықтықта орналасқан. Осы жерде төрт агрегаты бар бірінші кезек су көтері сорғыш станциясы орналасты, жалпы өнімділігі секундына 76 м3.
Осы каналдың барлық ара-қашықтықта 22 сорғыш станция салынған, әр қайсысының өнімділігі секундына 45 м3 бастап 75 м3 дейін және сорғыш агрегаттардың саны 2-ден 4-ке дейін, олардың өнімділігі скундына 18-19 м3 болады, бұл жалпы биіктігі 430 м биіктікке судың көтеруін қаматамасыз етеді. Канал Қарағанды қаласының Нура өзенінің аумағында бітеді, одан кейін су сорғыш станциялары арқылы суды тазарту ғимараттарына беріліп Қарағанды және Теміртау қалаларына беріледі.
К. Сатпаев ат. каналдың ПӘК, Ертіс суының тек қана фильтрацияға емес сонымен қатар булану шығындарымен есептегенде 0,7-ге тең.
Жоба бойынша каналдың толық дамыған кезінде суды өткізу қабілеті жылына 2,2 км3 болуы қажет, жобалық су көлемін өткізу үшін барлық жер каналдар және ғимараттар салында. Су пайдалану көлемінің өсуіне байланысты сорғыш ғимараттардың өнімділігін жағарлатуға болжамдалған. Кәзіргі уақытта К. Сатпаев ат. канал қайта құру жұмыстары қажет етіп тұр.
Астрахань-Манғышлақ су құбырының кұрылысы 1986 жылы салына басталды. Кигач ағысының сол жағалауында және Малый Арал ауылынан 2,4 км төмен орналасқан. Батыс Қазақстаның өнеркәсіп өндірісінің техникалық және ауыз сумен қамтамасыздандырады. Кигач ағысы Ресей федерациямен Қазақстан республикасының шекарасымен ағады.
Астрахань-Маңғышлақ суқұбыры мұнай орындарын 260 мың м3/тәу. (94,5 млн. м3/жыл) сумен қамтамасыздандыруға арналған, олар Атырау облысы (120 тыс. м3/тәу), Маңғыстау облысын (140 тыс. м3/тәу). Су құбырдың жалпы ұзындығы 1041 км (диаметрі 1200 мм құрышты құбыр).
1990 жылы Құлсары кентіне су әкелінетің насос бекетінің және сызықты бөлігінің құрылысы аяқталғанан кейін барлық су құбыры бойынша волжтік суды жобаланған аяқ жағындағы су пайдаланушы мекендерге әкелінуге мүмкіндік туды – мұнай өндеуші Қаражанбас, Қалкамас және Жаңаөзен қаласы мен Жетібай кенті.
Жоба толығымен орындалмады. Жобаланға салынған 8 насос бекектінен, толығымен салынып, іске қосылғаны біреуі. Қазіргі кезде су құбырынан жылына 30 - 35 млн. м3 су беріледі. Су таратқышты ұзақ уақыт пайдаланғанын еске отыра, қайта құру жұмыстары қажет.
1995 жылы іске қосылған Көкшетау өндіріс су құбыры тұрғын мекендерді және өнеркәсіп өндірісін қамтамасыздандырады, сонымен қатар Щучинскті-Боровой суларының деңгейін орнықты түрде ұстауына қажетті, су беру алымдығы 35-40 мың м3/ тәу. және ол су 224 мың адамнан артық халықты қамтамасыздандырады (2013 жылдың маусым айындағы нақтылы мәлімет бойынша суды пайдалануы 176,144 мың адамды 26 мың м3/тәу. қамтамасыздандырды).
Су құбырдың ұзындығы 282,7 шақырымды құрайды (4.7.3 суретті қараңыз). Қазіргі кезде Щучинск қаласында су тазалау бекетті салынып, іске қосылған(өндірімділігі 8,0 мың м3/ тәу.).
Сумен жабдықтау келесі схема бойынша жасалынған: Сергеев су қоймасынан алынып өзі құйылмалы екі сызықты жүйемен I көтерілімді насос бекетінің қабылдама камерасына береді, ол жерден насос арқылы су тазалау станция ғимаратына береді. Тазартылған су тазалынғанан кейін және зарарсыздалғанан кейін 5000 м3 көлемді таза су резервуарына беріледі. II көтерілімді насос бекетінде орналасқан насостар арқылы резервуардан су өндіріс құбырына су беріледі. Су құбырдың трассасы бойында су көтергіш насос бекеттері көзделген.
«Нұра-Есіл» каналы 1974 жылы салынып, астанамыздың сумен қамтамасыздандыру көзі болып табылады.
80-і жылдардың ортасында Нұра өзенінең су әкелінуің тоқтатты, өйткені Қарағанды - Теміртау өнеркәсіп аудандарда өзенің суы ақаба сулармен ластанды және олардың құрамында сынап және басқа да токсинды элементер бар еді.
1975 жылы Нура – Есіл каналында өнімділігі 164 т. м3/тәу. су алу ғимараттары, сонымен қатар сүзгіш станция ауласындағы су қоймасына (2x20000 м3) техникалық суды беру үшін ұзындығы 9,5 км су таратқыш салынған, кейін есіл суын тазарту мақсатымен қайта бағытталды.
Қазіргі кезде су алу мақсатында Есіл өзенінен Вечаслав су қоймасының тастауларынан жұмысын жасайды, Техникалық жағдайы қанағатандырарлық емес. Техникалық сумен қамтамасыздандыруының физикалық тозуы 30%.
Нұра-есіл каналы Нұра өзенің сынаптан тазартылғанан кейін сумен қамтамасыздандыру көзі бола алады, қазіргі кезде оның құрылысы салынып болған.
Нұра-Есіл каналы, кәзіргі уақытта жүзеген асқан Нура өзеніндегі құрамында сынап бар тұнбаларды тазалағаннан кейін, Астана қаласын сумен қамтамасыз етудің қосымша су көзі болып табылады.
К. Сатпаев ат. каналынан Есіл өзенінің жоғарға жағына су апару бойынша Құрама ғимараттардың жобасы 1987 жылы әзірленіп және 2001 жылы орындалды. Нура-Есіл каналының келесі жылдары қолдануға мүмкін еместігінен байланысты. Жобаның негізі мақсаты мемлекетіміздің астанасы – Астана қаласын шаруашылық-ас сумен қамтамасыз ету. К. Сатпаев ат. каналдағы № 19 сорғыш станцияның жоғарғы бьефі болып табылып, №58 каналда комплекстің су алу ғимаратты қарастырылған.
Көрсетілген кешен Астана қаласын, сушаруашылық баланстар көрсеткендей 2020-2025 жылдар даму деңгейіне дейін, ас суымен қамтамасыз ете алады.
5. Экономика салаларымен су қорларын пайдаланудың кәзіргі заман жағдайына баға беру
Қазақстан Республикасы су қорлармен жеткіліксіз қамтамасызданған және олардың біркелкі орналаспаған мемлекеттердің қатарында. Тұрмыстық қажеттіліктеріне, өнеркәсіп саласында пайдаланатын жер асты су қоры да әркелкі.
Соңғы онжылдықта су ресурстарды тиімді пайдалану мәселесіне үлкен көңіл бөлінді. Тұрғын үй шаруашылығына, өнеркәсіп саласына және ауыл шаруашылыққа алынатың судың ұдайы өсуі, жер асты және беткі сулардың ластануы сонымен қатар жер асты сулардың алынуы қоршаған ортаға әсер етуіне байланысты табиғат ресурстарды қорғау мәселесі қаралады, соның ішінде негізгісі су рессурстары.
Қоршаған орта жәңе су рессурстарының министирлігінің су рессурстарының комитетінің мәліметті бойынша жалпы пайдаланған су рессурстарының көлемі 2012 жылы 17,47 км3 құрады.
Қоршаған орта және су ресурстарының министирлігінің су ресурстар комитетінің мәліметті бойынша 2012 жылы жалпы пайдаланған су ресурстарының көлемі 17,47 км3 құрады, басқа қажеттіліктер есебімен 21,389 км3.
Республикада халықтың саны, малдың басы және өнеркәсіптің өнімділігі келешекте айтарлықтай өсуі күтілуде, осыған байланысты суды пайдалану және суды алу көлемдері өседі. Республиканың экономика салалардың су пайдаланудың меншікті көлемдерінің негізінде, сонымен қатар айналмалы жүйелерді енгізу және жүйедегі шығыстарды азайтудың арқасында суды үнемдеу, суды үнемдеу технологияларын енгізу және ПӘК-тін көтеру есебімен 2040 жыл даму деңгейіне дейін экономика салаларымен су алу көлемі анықталды.
2040 жыл даму деңгейіне дейін экономика салалармен су пайдалану көрсеткіштері 5.1. кестесінде көрсетілген. Перспективті даму деңгейлер бойынша су алу динамикасы 5 - суретте бейнеленген.
5.1 кесте
Экономика салаларының суды пайдалану жиынтық көрсеткіштері
Экономика салалары, суды пайдалану көздері | Жылдар бойынша су алу көлемдері (миллион шаршы метр) | |||||
1990 жыл | 2012 жыл | 2015 жыл | 2020 жыл | 2030 жыл | 2040 жыл | |
Экономика салаларының суды пайдалануы, барлығы | 35573,66 | 17465,45 | 20188,62 | 21004,66 | 22140,27 | 23260,19 |
- коммуналдық шаруашылық | 1416,66 | 843,58 | 866,63 | 932,95 | 1059,26 | 1281,97 |
-өнеркәсіп | 7110,70 | 4230,16 | 4482,23 | 4696,66 | 4968,30 | 5230,65 |
- ауылшаруашылық Соның ішінде: Тұрақты суғару Жайылма суғару Шалғындықты сумен басу Ертіс өзенінің алқабына су жіберу және Қорғалжын көлдеріне су беру Ауыл елді мекендердің сумен жабдықталуы Жайылым өрістерді суландыру | 26622,63 21539,94 1916,63 2073,26 0,00 479,60 613,20 | 12255,03 11186,18 152,28 550,53 0,00 267,61 98,43 | 14642,59 12124,86 408,93 778,39 837,00 364,29 129,12 | 15114,81 11957,86 686,47 1047,00 857,00 428,56 137,92 | 15785,97 12082,25 1079,22 1062,00 877,00 540,16 145,35 | 16382,37 12282,62 1342,62 1062,00 875,00 667,35 152,76 |
Қабат қысымын демдеу | 0,00 | 38,99 | 40,94 | 44,95 | 49,28 | 54,50 |
- балық шаруашылығы | 417,74 | 94,92 | 118,64 | 168,67 | 213,10 | 242,14 |
- рекреация | 5,92 | 2,76 | 37,59 | 46,63 | 64,36 | 68,58 |
5 сурет Перспективті даму деңгейлер бойынша су пайдалану динамикасы
6. Экономика салаларының суға қойылатын талаптары
Республика су шаруашылығы кешенінің басты мақсаты халықты және барлық экономика салаларын сапалы сумен қамтамасыз ету, олардын жұмыс істеуіне қолайлы жағдай жасау, су қорларын жүдеуліктен және ластанудан қорғау.
Жаңартылған Бас Сұлбада, көптеген су шаруашылық мәліметтерді талдау нәтижесінде қазіргі уақыт деңгейінде мемлекетте жер асты және жер үсті су қорлардың жеткілікті көлемде бар болуы белгілі болды, бірақ келешекте бұл су қорлар жеткіліксіз болуы мүмкін, сондықтан су қорларды қайта реттеу және оларды бассейн ішінде ауыстыру қажет етеді.
Қазіргі уақыт жағдайда республика су шаруашылық кешеннің алдында тұрған негізгі мәселелер:
- шаруашылық – ауыз сумен қамтамасыздандыру жағдайы төмен болуы;
- судың тиімсіз пайдаланудың меншікті шығынның жоғары болуы
- су нысандарында судың сапасы төмен болуы;
- судың жағымсыз әсерінен болған едәуір материалдық зиян;
- мемлекеттін су шаруашылығында басқару жүйесінің тиімділігі төмен болу;
- ғылыми зерттеулер мен жобалық жұмыстарды қаржыландыруының едәуір қыскаруы;
- су шаруашылық кешенінде негізгі қорлардың техникалық жағдайдын нашар болуы;
- заңнамалық базаның жетілдірілмегендігі;
- суды тиімді пайданылатын экономикалық механизмдердін толығымен болмауы;
Сарқырама ағындарының біркелкі болып, антропогендік факторлардың ықпалдығымен, ірі су тұтынушылар мен шаруашылық-экологиялық жүйелері ағынның алумен және басқа да себептермен су бетінің булануындағы қосымша шығынымен Қазақстанның өзен ағыны соңғы он жылдықта айтарлықтай өзгерді.
Соңғы он бес жылда су шаруашылығының барлық экономикалық салаларындағы суды пайдаланылған мен кетірілген көлемінінің біркелкі төмендеу тендециясы бақыланады. Мұның барлығы өнеркәсіптегі өндірістің төмендеуімен ауыл шаруашылығындағы суармалы жер көлемдерінің едәуір азаюмен сипатталатын Қазақстан Республикасының жалпы экономикалық жағдайымен байланысты.
2000 жылдан кейін де экономиканың өркендеуі байқалады, алайда, айтарлықтай су тұтыну көлемінің өсуі байқалмайды. Бұл өз кезегінде өнеркәсіп өндірісіндегі технологиялық циклде суды тиімді пайдалану мен егінді суғару кезеңінде тоқталып қалуымен байланысты.
Бас сұлбадағы кешенді су шаруашылық қайнар көзінің әрқайсысы бойынша су шаруашылық шаралардың жеткіліктігі, жер үсті мен жер асты суларын пайдалану көлемін қамтамасыз етуді талап ету бойынша есеп жүргізумен нақтыланады.
Қазіргі жағдайда негізгі су пайдаланушалар өнеркәсіп, қалалық және ауыл коммуналды шаруашылық, суармалы егіншілік болып табылады. Бұл тенденция 2040 жылға дейінгі деңгейдегі перспектива күшінде қалады. Сонымен қатар, алдағы уақытта өндірістің жалпы көлемінде ауыл шаруашылық жалпы өнімдерін, суармалы жерлер көлемін қалыпты жағдайда қайта жөндеу есебінен ұлғайтылады.
7. Су шаруашылық есептер және баланстар
Бұл разделдың негізгі мақсаты: 2012 ж. мәліметтерге тіреніп отырып қазіргі су шаруашылық жағдайды зерттеп және 2016-2040 жж. даму деңгейіне су қажеттілігін экономика салаларын және су қолданушыларды қанағаттандыратын мүмкіншілікті табу.
Шектес мемлекеттерде трансшекаралық өзендердің негізгі ағыны жылсайын көбірек қолданып жатыр, сонымен байланысты су ресурстарын қазіргі уақытта тиімді пайдалану қажет ал болашақта бұл сұрақ үлкен өзектілікті тұдырады.
Қытайда су алу көлемін көтеру жоспарына байланысты, жақын арада Іле, Ертіс өзендерінде ағынның бір талай азаятыны мүмкін.
Қазақстан су қолдану және су тұтыну мәселелерін шешу үшін өте маңызды ғаламдық климаттың өзгеруіне байланысты өзендердің ағыны өзгеруін, ҚР аумақтарында су үнемдеу технологияларын енгізуі, су қоймаларды қолдану кезінде жіберілім режимін тиімді өткізу, ағынның жоғалуын және басқа факторлар, республика су балансына әсер ететіні.
Тұжырымында тәуекелдер таңбаланған, су тұтынушылар және су қолданушыларды болашақта су мен қамтамасыз ету кезінде негізгі су шаруашылық баланстар зерттемесінде болып алынған бастапқы жағдайлардың өзгеруі, тағы да осы сұрақ бойынша берілген ойлар, осы тақырыптама бойынша келесі жұмыстарда одан әрі қарастырулы керек.
7.1. Су шаруашылық балансының сараптау ( 2012 ж)
ҚР Бассейндер инспекциялардың 2012 ж. мәліметтері бойынша су ресурстарын қазіргі қолдануы сарапталған (7.1.1 кесте). Республика бойынша өзендердің сулылығы 2012 ж. нормаға жақын – 100 км3 - ге жұық. Бұның ішінен Қазақстан аумағында 40,4 км3 ағын құрады, ал шет елдерден 59,4 км3 келді.
Су қоймаларындағы судың көпжылдық қорларынының жасауын ескере отырып, өзендерге ағынды және шахталық-кен суларды тастау және басқа факторлардан, үстірттік сулар 111,8 км3 ұлғайды. Жиынтық су ресурстар, жер асты, шахталық-кен, коллекторлы-дренаждық суларды және теңіз суларды есепке алғанда, 112,1 км3 құрады.
Жиынтық су ресурстары өзендердің орташа сулылығында құрады:
· Республика аумағында 34,3 % (38,5 км3) жұмсалды;
· Сағалық теңіз бен өзендер жүйесіне 41,6 % (46,6 км3) берілді;
· Басқа елдерге, ең басты Ресейге 24,1 % (27,0 км3) берілді.
Ағынды бассейн арасында Қазақстан аумағында тасталады (Ертіс өзеннен ҚСаК бойынша және т. б), жалпы су балансына әсер етпеді.
Республика аумағында жұмсалған, 38,5 км3 көлемінен, экономика салаларын сумен қамтамасыздандыру үшін судың жалпы көлемі 20,3 км3 (52,7 %) құрады, ал шығындар 18,2 км3 (47,3%).
Қайтарылмайтын су тұтыну бойынша ауыл шаруашылық негізінде республикада бірінші орынды тұр, негізгі су өсімдік шаруашылықта қолданылады, одан кейін өнеркәсіпте және жайылымдарды суғаруға.
Негізгі қайтарымды циклімен су тұтынушы өнеркәсіп болып табылады. Экономика саларын және су пайдаланушыларды су мен қамтамасыздандыру 2012 ж. жалпы республика бойынша қанағаттандырылды.
2012 жылғы біргелкі қолайлы жағдайлар, көпшілік өзендердің жетерлік сулылығымен байланысты, бірақ қазіргі деңгейде су шаруашылықты сумен қамтамасыздандырудағы сұрақ мәселелерін күн тәртібінен алып тастамайды, бұл осы аумақтарға көрші елдерден келетін су ресурстарынан тәуелді болады.
Елді және экономика салаларын сумен қамтамасыз ету мәселесі Батыс-Қазақстан облысы алыс жатқан аудандарында Үлкен және Кіші Өзен өз. бойынша сезінеледі, тағы да Паласс суармалы жүйе бойынша. РФ Саратов және Волгоград облыстарынан насос қондырғылармен осы аудандарға беріледі. Үлкен уайымшылық тұғыздырады, Ресей Федерацияның Еділ суының төлемін көтеруі, қаржы қиыншылықтарды шақырады, тағы да Саратов каналы бойынша су беру де азайып жатыр.
Үлкен және Кіші Өзен өз. Бойынша көрінген сулулық жылға қарамай келісім шарттары бойынша ағынды тұра қақ бөлу керек, дегенмен Ресей жағы келісім шарттарын жиі бұзып тұрады.
2012 жылы сумен толмағандықтан Павлодар облысының малшаруашылығына едәуір зияндығын алып соқты, Ертіс өзен алқабының сумен басу мәселелері сол қалпында қалды
Жамбыл облысында (Шу, Талас, Құрқуреусу өз.), Қырғыз Республикасы өзендердің ағынын бөлу тұралы келісім шарттарын бұзатындықтан су шаруашылықта өте қиын жағдайлар туып тұрады, ерекше су аз жылдарда. 2012 жылы Шу-Талас БИ жұмысының арқасында, ҚР мемлекеттік органдарының және Қырғыз Республикасы әрекеттерімен, Қырғыз жағында егіншілікке су алуды азайтты (Талас өз. бассейні), бұл Қазақстан аумағындағы судың дефицитін азайтты.
Қазіргі таңда Сырдария мен Тобыл өзендері бассейндеріндегі негізгі мәселе дәл су болжамының жоқ болып, ағынды тиімсіз реттеу нәтижесінде қалаларды, ауылдарды және басқа да аймақтарды су басу қаупі бар.
Көксарай су қоймасын енгізуге кіргізілгеннен кейін, Сырдария ө. бойынша бұл мәселе жартылай шешілген.
Қазіргі уақытта, қысылшаң көп сулы жылдарда Шардара су қоймасынан артық суды қайда тастаудың, қосымша шаралары ізделіп жатыр.
Атап кететіні, республикада елді және өнеркәсіпті сумен қамтамасыздандыру жұмыстары жасалып жатқанына қарамастан, қалалардың және кенттердің сумен абаттандыруы толық емес. Ауыл шаруашылықтада су қолдану жағдай бұдан жақсы емес, біріншіден бұл суармалы жерлерге қатысты.
Қазіргі уақытта сумен қамтамасыздандырудың көптеген мәселелері қаржы-техникалық жетіспеушілік және кейбір өзендер бойынша (Илек, Қара-Кенгир және т. б.) су сапасының нашар болуы, суармалы суды беру қызметі бойынша тарифтерді енгізу, су бөгеттердің, каналдардың, су құбырлардың төмен болуына байланысты. Бұл сұрақтар осы «Сұлбада...» басқа тарауларда қарастырылған.
7.1.1 кесте
Су шаруашылық балансінің жиынтығы (2012 ж.)
№ реттік | Баланс баптары | млн. м3 |
1 | 2 | 3 |
I. КІРІС БӨЛІГІ | ||
1 | Үстірттік Сулар | 109890,19 |
- табиғи өзен ағыны | 40378,9 | |
- басқа елдерден түсуі | 59387,7 | |
- Еділ (Волга) өзенінен ағынды тарту | 91,9 | |
- қайтарым суларының түсуі | 2840,2 | |
- су қоймаларының істеуі | 7191,4 | |
2 | Жер асты суларын пайдалану | 937,2 |
3 | Шахталық-кен суларын пайдалану | 73,1 |
4 | Тоспа суларды пайдалану | 58,4 |
5 | Коллекторлы-дренажды суларды пайдалану | 6,3 |
6 | Теңіз суын пайдалану* | 1120,9 |
Барлығы: | 112086,1 | |
II. ШЫҒЫС БӨЛІГІ | ||
1 | Экономика салаларының су тартуы | 20265,1 |
- үстірттік көздерден** | 18069,2 | |
- жер асты көздерінен | 937,2 | |
- шахталық-кен суларын пайдалану | 73,1 | |
-тоспа суларды пайдалану | 58,4 | |
-коллекторлы-дренажды суларды пайдалану | 6,3 | |
-Теңіз суын пайдалану* | 1120,9 | |
2 | Жиынтық шығындар (сүзу және су қоймалары мен өзен беттерінен булану), табиғатты қорғау қажеттіліктері, құмдағы шығындар | 18249,1 |
3 | Басқа елдерге беру | 26981,5 |
- Өзбекстанға | 2967,2 | |
- Ресейге | 24014,3 | |
4 | Сағалық теңіз бен өзендер жүйесіне беру, су ағыны жоқ аумақ | 46590,4 |
- Арал теңізіне және Шошқакөл жүйесіне | 4841,2 | |
- Балқаш көліне | 14828,4 | |
- Қаспий теңізіне | 19118,1 | |
- сағалық көлдерге және су ағыны жоқ аумаққа | 7802,7 | |
Барлығы: | 112086,1 | |
Баланс | 0,0 |
7.2. Болашақтық (2040 ж.) су шаруашылық баланстарының есебі
СРКПҚ Бас сұлбасының 1 бөлімінде айталғандай, республика аумағын су шаруашылық – әкімшілік аудандастыру негізінде жатқан учаскілер және есептеме жармалар бойынша су шаруашылық баланстар келешекке есептер жүргізілді. ҚР су шаруашылық аудандары тұралы толығырақ осы «Сұлбаның...» 1 кітапта берілген.
Бастапқы деректер су шаруашылық баланстар жасау үшін екі бөліктен тұрады: кіріс және шығыс бөліктер:
Кіріс бөлігі тұрады:
· өзендердің су ресурстарынан және уақытша ағындардан;
· жер асты және шахталық-кен сулардан;
· тоспа және қайтарылым сулар;
· теңіз және көлдердің суларын пайдалану;
· ағынды тарту.
Шығыс бөлігі тұрады:
· экономика салаларының су тартуы;
· су қолданушылардың сурауы (гидроэнергетика, кеме қатынасы, табиғатты қорғау және басқа су жіберулер);
· ағынның шығыны;
· ҚХР аумағында Қара Ертіс және Іле өзендерінен алынатын су;
· Өзбекстан және Ресей елдеріне берілетін ағын;
· Жер асты суларын алу салдарынан ағын өзендеріне келтірілген залалы.
Республика үстіртік су ресурстары және гидрологиялық тұралы толығырақ мәлімет 2 бөлімде берілген. Қазіргі жағдайда уақытша ағындардың және өзендердің су ресурстарының жиыны 110,1 км3 құрады.
Ағымдық уақытта трансшекаралық өзендерде «Су бөлу» есебімен, Ертіс және Іле өзендерінен ҚХР суды алу және Сырдария өзенімен қосымша келетін ағынмен су ресурстары 100,6 км3 құрады.
Климаттық ағынның сулылығы болашаққа болжау бойынша орташа шешімнен алынған ағынның климаттық жиынтығының өзгеру мүмкіндігін белгілейді: оның Ертіс, Есіл, Нұра-Сарысу бассейндерінде, азайюын басқа қалған бассейндерінде көбейюін.
Бірақ, ескере отырып, өзен ағындардың өзгеретін болжам әдістерін 20-30 жылға ұзақ мерзімге жақын деп саналады, су шаруашылық баланстар есебінде осы Сұлбада бұл сарапшылық болжау ескерілмеген, ал негізгі трансшекаралық Ертіс және Іле өзендерінде ҚХР алынатын бірталай ағын есептелген.
Әр қаралған бассейн бойынша баланстың «үстіртік ағын» кіріс бабына өзгеше бастапқы деректер төменде көрсетілген.
Арал-Сырдария бассейні:
Сырдария өзенінің ағынының құралуы, негізінде, сужинағыштар жоғарғы және орта бөліктерінде орналасқан. Қазақстан Республика шегінде Сырдария өзені Чиназ гидропостынан Арал теңізіне құйылысына дейін ағады, Шардара су қоймасынан жоғары Келес, Құруқкелес оң тармақтарды қабылдайды, ал одан төмен – Арыс ө. ҚР сужинағыштың төменгі жағындағы ерекше факторлар, көктемгі жайылма судың жайылуы және ағынның шығыны жайылымдарда, батпақтарда, көлдерде және үлкен су ағыссыз төмендеулерде болып табылды.
Келешекте (қазіргі жағдайда да) Сырдария ө. ағыны табиғи ағынның құралу факторларымен және бассейндегі өзендерден алынатын судың өзгеріп тұратыны, қайтарым сулармен және ҚР, Өзбекстанда, Қырғызда су қоймалардың жұмыс режимімен есептелетін болады.
Осы бассейнде ең үлкен су қоймасы – Шардара Сырдария ө. 4230 млн. м3 жобалық керекті сыйымдылығымен жер суаруға және электрқуатын шығаруға арналған. Кіші су қоймалар 0,3 - тен 365 млн. м3 дейін пайдалы керекті сыйымдылығы көбінесе жер суаруға арналған.
Көксарай құйылым су қоймасының құрылысы 2010 жылы бітірілді, тиімді сыйымдылығы 3 км3 құрайды, бұл жайылма судан құтқаратын негізгі шаралардың бірі болып табылады, ол Тоқтағұл су қоймасынан қыс уақытында көтерінкі жіберімдермен байланысты. Көксарай су қоймасы су ресурстарын тиімді пайдалануды ұлғайтады, белгісіз жағдайларда су ағының көлемі дәл жобаланбаса, сағаны сумен нақты қамтасыздандырады, тағы да бір бөлігі лиман сияқты колданылады.
Су шаруашылық баланстарды есеп айыру кезінде Сырдария өз. Бассейінің су қорлары қабылданды, олар келесілерден қалыптасты:
· Шардара су қоймасына келетін ағын, Келес және Құруқкелес тармақтарындағы қалдық ағыны қосылған;
· Өзеннің және кіші (Арыс ө. және басқалар) өзендердің ағындарынан, Оңтүстік-Қазақстан және Қызылорда облыстарының аумағында құралатын;
· ЧАКИР ирригациялық ауданнында шекті ағынды пайдалану;
· Өзбекстаннан «Достық» каналы бойынша келетін су.
Тоқтағұл су қоймасының энергетика режіміне өткен соң және су қоймадан жоғары су қолдануы төмендегеннен кейін, осы Сұлбада келешек су шаруашылық есептерінде келетін есептік су ресурстары Тоқтағұл ГЭСі энергетика режимінде жұмыс істейді деп қабылданды. Тағы да келешекте бассейнде Шардара су қоймасынан жоғары суарылым жерлерге алынатын су есептелген (1990 ж. деңгейіне тұраланған). Шардара су қоймасына келетін біркелкі қатармен саналған орташа жылдық есептік көлем (Келес, Құруқкелес ө. ағыны қосылған) 16,3 км3 құрайды.
Алынған ағының орташа көлемі (16,3 км3) соңғы жылдардағы ағыны есебімен тағайындалған су бөлуден 05.05.82 ж. 12.0 км3 шектіктен жоғары, бұл көтеріңкі табиғи сулылықпен сипатталады және Тоқтағұл су қоймасынан қыс мерзімде тасталатын үлкен көлемді ағындар, олар электрэнергиясын көбірек шығару үшін жасалады.
95% қамтамасыз су аз жылы ағынның көлемі 9,3 км3, бұл 90% қамтамасыз жылына лимиті 10,0 км3 05.05.82 ж. бекітілген, су бөлуіне жақын (ортасы - 7%).
Арыс ө. және басқа өзендердің (АРТУР) су ресурстары 3,36 км3 құрайды, ал 2,6 км3 (Р=75 %) және 2,15 км3 (Р=95 %) су аз жылдары азаяды.
Су шаруашылық есептерде ЧАКИР суландыру аудандары мен бұрынғы «Аш дала» алабы, келешекте үстіртік су ресурстарын көлемі су тұтынушылар сұранысы бойынша алынды (2015 ж. - 0,86 км3-ден 1,1 км3-дейін, ал 2040 ж. - 0,8 км3-ден 0,97 км3 - дейін), 1,25 км3, 1,38 км3 сәйкесінше ағынның лимиттінен аспау керек. 1973 ж. 7 ақпан СССР Мемлекет жоспар ГЭК № 2 шешімімен бұл лимиттер заңдастырылды.
Балқаш-Алакөл бассейні:
Бассейннің керек-жарағының қарастырып отырған аймағы: Балқаш көл бассейні және Алакөл шұқыры болып, екі ауданға бөлінеді. 90% дан артық өзендер Балқаш көлінің бассейніне кіреді, ал қалғаны Алакөл бассейннің топтық көліне жатады. Өзендердің көбісі өзендерге жетпей құмдардың арасымен жоғалып кетеді.
Тоғандар және су қоймалары көбінесе таулы бөктеріндегі аймақтарда орналасқан. Қарастырылып отырған аймақта 37 су қоймасы бар және 2 су қоймасы салынып жатыр.
Іленің ар жағындағы Алатау бөктеріндегі тау етегі және таулары төмен орналасқан аймақтарда жасанды гидрографикалық жүйелерде су қоймалармен және тоғандармен ұсынылған. Олар су жинағыш және лықсымалы арналық жүйелерден тұрады. Олардың жартысы қазіргі уақытта қолданылмайды, өйткені олардың техникалық жағдайы төмен.
Солардың ішінде ең ірілерінің бірі Үлкен Алматы арнасы болып саналарды (ҮАА). Қапшағай су қоймасы ең үлкен оның тереңдіктегі нүктесі 479м ал көлемі 18560млн м3 құрайды. Іле өзенінде 1970жылы суландыру және энергетика мақсаттары үшін салынды.
Іле өзенінің су шаруашылық есептері ағынның негізгі шартты табиғи жағдайына қарап алынды. (Қазақстан және Қытай аумақтарына Іле өзенінің бойынан Қапшағай су қоймасы салынбай тұрып және бас сағалардың үлкейтпей тұрғандағы ағыны).
Бассейннің табиғи су ресурстары 7.2.1. кестеде көрсетілген.
7.2.1 кесте
Балқаш, Алакөл-Сасық көл бассейннің беткі су қорлары.
Бассейн | ҚР-ның Өзен суларының ағыны | ҚР-да қалыптасатын суағар | Барлығы | ||||||
Ср. | 75% | 95% | Ср. | 75% | 95% | Ср. | 75% | 95% | |
Іле өзені ағындармен | 11797 | 9739 | 7780 | 6259 | 5313 | 4371 | 18056 | 15052 | 12151 |
Балқаш - Алакөл бассейннің басқа өзеңдері | |||||||||
Бассейннің басқа көлдері Балқаш (Каратал, Лепсы және т. б.) | 0 | 0 | 0 | 6165 | 4720 | 3481 | 6165 | 4720 | 3481 |
Алакөл бассейні | 450 | 230 | 98 | 1302 | 1043 | 762 | 1752 | 1273 | 860 |
Сасыккөл бассейні | 1708 | 1358 | 1008 | 1708 | 1358 | 1008 | |||
Барлығы | 450 | 230 | 98 | 9175 | 7121 | 5251 | 9625 | 7351 | 5349 |
Барлығы Балқаш - Алакөл бассейні бойынша | 12247 | 9969 | 7878 | 15434 | 12434 | 9622 | 27681 | 22403 | 17500 |
Іле өзенінің бассейніндегі барлық су қорларының болжамды табиғи кезеңі 18,1 км3 анықталынды, оның ішінде 65% (11,8 км3) Қытай елінде қалыптасқан, ал қалған 35 % (6,3) Қазақстан аумағындағы (Хоргос өзенінің түсімініің жартысы және бассейннің Тектес өзені түсімін қосқанда) орналасқан. Балқаш - Алакөл бассейннің қалған өзендердің беткі түсімдердің орташа көпжылдық мөлшері 9,63 км3 құрайды, оның ішінде 0,45 км3 Қытай елінің жерінде орналасқан. Қаратал өзені беткі су қорларынан ең бай өзен болып келеді (ағанның сомасынан 35%), одан кейін Лепсы, Ақсу, Биен, Қызылағаш өзендері және Алакөл мен Сасықкөл бассейндері (сәйкесінше 21%, 18%, және 1,8%) кіреді. Беткі су қорларының Аякөз, Бақанас, Моинты, Тоқырауын Жаманты, Кусак ең аз құралады және Солтүстік Желтау және Айтау баурайындағы өзендер - 8 % құрайды.
Балқаш-Алакөл бассейннің нақты су қорлары 27,7 км3 болып бағаланады. Қытай еліндегі Іле өзеннің бассейніндегі су жинағыш табиғи кезеңіндегі 1-2 км3 шартқа жетті. Сол жылдары өзеннің гидрологиялық режимдерінің өзгеруі ешқандай әсер берген жоқ.
Қытай елінің аумағындағы су жинағыштар 1970 жылдан бастап 1,2-1,5 км3 дейін өсті. Қытай еліндегі Іле өзеннің бассейндегі 3,5 км3 шамасында су көлемін (1 км3 1970ж жеткізілген деңгейден 2,5 км3 қосымша) пайдаланылады. Осыған байланысты бассейннің су ресурсатын жағдайы 25,2 км3 деп бағалайды.
ҚР сумен қамтамасыз ету экономикалық салаларының мәселелері және Балқаш көлін сақтап қалу үшін Қытай елінен суды пайдалануды болашақта 1970 жылы қол жеткізілген деңгейге байланысты үлкейіуі мүмкін.
Көп жылдық мөлшермен салыстырғанда болашақта Балқаш-Алакөл бассейннің ағыны 2020 ж. Деңгейге 2,1 км3, ал 2050 ж. 3,2 км3 үлкейуі мүмкін. Бірақ, нақты бассейн бойынша берілген мәліметтеріне орай ағынның үлкейіуі қарастырылмайды. Қытай елінен суды алатын болса ғана Іле өзенінде 1 км3 (2015 - 2030 жж.) және (2040 ж.) 1,4 км3 өсуі мүмкін.
Ертіс бассейні:
Ертіс өзенінің негізгі қоректену ауданы болып Қазақстан Республикасының Шығыс – Қазақстан облысында болып есептеледі. Павлодар облысында Ертіс өзенініне қоректіретіні ағыстары аз. Ертіс өзені көп жылдық су ағынының ерекшелігінің топтық жүйесі суы молынан және суы аз жылдар болып топтасада, осыған орай табиғи жағдайда қолдануға қиыншылық туғызады. 1960 ж Бұқтырманың ГЭС-тың қажетті су қоймасы 30,81 км3 қолданыла бастағаннан кейін Ертіс өзеннің жағдайы түзіледі. Бұхтырма ГЭС пен Шульба ауылының қаптал түсу ағысының арнасын Шұлба су сақтау қоймасы реттейді. Шұлба су сақтау қоймасы реттейді. Шұлба су сақтау қоймасының сыйымдылығы 1,47 км3 1988 жылдан бері қолданыста. Оның негізгі бағытты энергетикаға және Ертіс жайлымдарын суландыру үшін қолданылады.
Басқа өзендерде он шақты су сақтау қоймасы салынған. Олар 12 млн м3 сыйымдылығынан жоғары, бірақ олардың 0,1 км3 сыйымдылығын құрайды. Су қоймалардың ортақ сыйымдылығы 53 км3 құрайды, ал 32,6 км3 қажетті сыйымдылықты құрайды.
Бассейндегі жер үсті су ресурстардың табиғи шарттық белгілері 33,7 км3 құрайды, оның ішінде 7,8 км3 Қытай елінің аумағында орналасқан. Қалған 25,9 км3 ҚР аумағындағы орналасқан және Ертіс өзеннің ағынсыз ағын сулармен тарауланған. (7.2.2. кесте)
Ертіс өзеніндегі су ресурстарының есептік тұстамалары, гидропостардың берілген мәліметтері бойынша анықтау 7.2.3 кестеде көрсетілді.
Ертіс өзен бассейндегі ағынның есептік шығыны, Бұқтырма су сақтау қоймасы салынғанға дейінгі табиғи жағдайындағы тұстаманың соңғы бекітілуі 7.2.4 кестеде көрсетілген. Ағынның теңгерімдік әдісі арқылы орташа көп жылдық есептер шығарылды.
7.2.52 - 7.2.4 кестенің берілген мәліметтеріне қарап сараптама жасасақ, Ертіс өзеніне ағынды аймақ бойынша 28,9 км3 түседі (Шығыс-Қазақстан облысындағы бассейннің ортақ ресурстары 33,7 км3 құрайды).
Осы ағын Ертіс өзені, Шығыс Қазақстан шекарасында және Павлодар облысында байқалады. Тұстамаға дейін бассейнде 4,7 км3 суы жоғалады. Осы ағын көлемінен 2,24 км3 жуығы Ертіс арнасына дейін жетпейді, ал 1,75 км3 Зайсан көлінде буланады. Қара Ертіс өзенінде жайылымдарға булануға және табиғи кешендерге құйылу шығыны 0,71 км3 құрайды.
Ертіс өзенінің бассейндік аймақ Шығыс Қазақстан, Павлодар және Ресей шекарасымен шекаралас. Бірақ осы өзен шекаралардан төмен қарай ағындық жүйесі жоқ.
Ертіс өзені транзиттік ағыны 2,3 км3 кішірейеді. Өйткені алқаптардағы тасыма су ағынның аккумуляциясы үшін және жер үсті сулардың булануы, топыраққа, жайылма көлдерге, топырақтың үстінгі қабатына байланысты су азаяды.
Сондықтан Ертіс өзенінің ағыны Ресей шекарасында 26,6 км3 дейін кішрейеді.
Алдында айтылғандай ағынның шығынды буланудан бөлек бір сөзбен шығын деп айтуға келмейді. Өйткені соның арқасында алқаптардың табиғи кешендеріне (орман, бұта, шөптер жануарлар әлемін), жайылымдарды және шөпті алаңдарды сумен қамтамасыз етеді.
Жергілікті ағынды ауылшаруашылығына ең бастысы тұрақты суғаруға қолданылады.
Алдындағы кестелерде Ертіс өзен бассейнінде Қазақстан аумағындағы су ресурстардың табиғи жағдайдағы қалыптастыратын факторлар, алдынғы жылдардағы орналасуына байланысты көрсетілген.
Қара Ертіс өзені ҚР мен Қытай елінің шекарасында 1973-74 жж бастап ағынның табиғи жүру жолдарында бұрмаушылық жағдайы басталды, өйткені Қара Ертіс және оның ағыстарынан Қытай еліндегі суармалы жерлерді суғаруға алынымы өсті, бұл «Боран» гидробекетінде бақыланады. Соңғы кездерде Қытай елі Қара Ертіс өзенінде гидротехникалық ғимараттардың және Қарамай және үрімші жағына қарай арнаның салынуына, суғару алқаптардың өсуіне байлынысты су алынымы ұлғайды.
Қазіргі кезде Қытай елінен келген ағын орташа есеппен 2,5-3,3 км3 (шекті мәні 0,95-5,6 км3) шартты табиғи кезеңнен қарағанда аз келеді.
Осыған орай Ертіс бассейннің су ресурстары 30,4 км3, шекаралық ағыны 4,5 км3 құрайды. Келешекте 2040 ж. Қытай елінен суды алуға байланысты су ресурстары 28,3 км3 дейін кішрейеді.
Климаттық ағынды болжайтын болсақ Ертіс өзеннің ағыны орташа есеппен 2030 ж. 0,3 км3 дейін кішрейіп, одан кейін 2050 ж. 0,7 км3 минималдық жағдай, ал максималдық +2,9 км3 ,2030 ж. мин - 4,0 км3 дейін үлкейеді.
Ертіс өзен бассейннің суының құйылымдарының анық еместігіне байланысты келешкете өзен бассейніне су шаруашылық есептері екі нұсқаумен көрсетілді.
7.2.2 кесте
Ертіс бассейнде үстірттік судың қалыптасуы, км3
№ т/б | Сушаруашылық ауданы | Ағынның орташа көп жылдық сыйымдылығы | Ағынның есептік көлемі. | ||
50% | 75% | 95% | |||
1 | Кара-Каба өзеннінің бассейндік жоғарлығы | 2,04 | 1,95 | 1,51 | 1,01 |
2 | ҚР-сының мемлекеттік шекарасымен Қытай елінің –Бұқтырма ГЭС бөгеті Қытай елінде қалыптасады | 21,51 7,78 | 20,80 7,57 | 17,32 6,47 | 13,13 4,99 |
3 | Бұқтырма су қойма бөгетті-Шұлбындық су қойма бөгетті. | 9,80 | 9,49 | 7,77 | 5,73 |
4 | Шұлбасу қойма бөгетті-Шар өзенінің сағасы. | 0,19 | 0,16 | 0,10 | 0,05 |
5 | Шар өзенінің сағалығы-шығыс Қазақстан және Павладар облысының шекарасы. | 0,10 | 0,09 | 0,046 | 0,01 |
6 | Шығыс-Қазақстан және Павлодар облысының шекарасы-Қазақстан және Ресей шекарасы. | 0,06 | 0,03 | 0,01 | 0,002 |
Бассейн бойынша барлық жинағы | 33,70 | 32,52 | 26,76 | 19,93 |
7.2.3 кесте
Ертіс өзенінің есептік тұстамалардың жылдық ағынның көрсеткіштері.
Есептік тұстамалары | Орташа көп жылдық көрсеткіштері | Ағынның есептік көлемі. км3 | |||
Q, м3/с | W, км3 | 50% | 75% | 95% | |
Қазақстан Республикасы және Қытай елінің шекарасы. | 311 | 9,82 | 9,63 | 8,14 | 6,33 |
Бұқтырма су қойма бөгетті. | 606 | 19,13 | 18,78 | 16,02 | 12,60 |
Шұлбаның су қойма бөгетті. | 896 | 28,28 | 27,99 | 24,02 | 19,25 |
Шар өзенінің сағалығы | 901 | 28,43 | 28,11 | 24,09 | 19,29 |
Шығыс-Қазақстан және Павлодар облысының шекарасы | 917 | 28,94 | 28,40 | 24,30 | 19,38 |
Қазақстан Республикасының және Ресейдің шекарасы | 844 | 26,64 | 26,19 | 22,41 | 17,58 |
*Ескертпе: Казгидромед РМК мәліметтері бойынша шегарадағы су ағыны (РҚ аумағындағы Қара – Қаба өзен бассейніндегі өзендердің ағысын қоса)
7.2.4 кесте
Ертіс бассейндегі ағынның есептік шығыны бойынша Бұқтырма су сақтау қоймасы салынбағанға дейінгі тұстаманың тұйықталуы. (км3/жыл)
№ т/б | Сушаруашылық аудан | Жалпы ресурстар | Ертіс ағыныңда тұстаманың тұйықталуы | Ағынның шығыны | Подрусловое выклинивание |
1 | ҚР-сының мемлекеттік шекарасымен Қытай елінің –Бұқтырма су қойма бөгеті | 23,55 | 19,13 | 4,42 | |
2 | Бұқтырма су қойма бөгетті-Шұлбындық су қойма бөгетті. | 28,93 | 28,28 | 0,65 | |
3 | Шұлбындық су қойма бөгетті-Шар өзенінің сағасы. | 28,47 | 28,43 | 0,04 | |
4 | Шар өзенінің сағалығы-шығыс Қазақстан және Павладар облысының шекарасы. | 28,53 | 28,94 | 0,41 | |
5 | Шығыс-Қазақстан және Павлодар облысының шекарасы-Қазақстан және Ресей шекарасы. | 29,00 | 26,64 | 2,36 | |
Барлығы | 33,7 | 26,64 | 7,47 | 0,41 |
Бірінші нұсқа бойынша келешекте ағынның өзгеруі байқалмайды. Ғылыми болжамға байланысты алдындағы келтірілген көрсеткіштер келешекке ағынның мөлшерлік және басқа да көрсеткіштері лайықты. Бірінші негізгі су шаруашылық есептер Ертіс өзені осы нұсқамен 106 жылдық (1903-2012жж) гидрометриялық табиғи топтық ағынның айлық кескіні (Бұқтырма су сақтау қоймасына және Бұқтырма ГЭС –Шұлбындық ГЭС аймағына Ертіс түсімінің қаптал түсуі) алынды. Осы мәліметтер Казгидропроект жұмыстарынан алынды және соңғы жылдардағы көрсеткіштері де енгізілді.
Екінші нұсқа бойынша Ертіс өзеніндегі бассейннің судың өзгерісі ескертілді, ол уақыт өтуімен өзен ағысында байқалуы мүмкін. Бұқтырма су сақтау қоймасының бассейнде су ағыны өзгерісіз қабылданады. Өйткені таулары төмен орналасқан өзендерде (Қара Ертіс, Түргүсін) ағынның ағысы төмен, ал таулары биік жерде орналасқан өзендердегі (Бұқтырма, Күшім, Нарым) ағынның ағысы жиіелігімен орнын толтырады. Оба және Ұлба өзендеріндегі бассейндер бойынша ағынның азаюуы ортақ есеппен жылына 1,2% құрайды. Осыған орай орташа көп жылдық түсімі Бұқтырма ГЭС ке 19,2 км3 жылына деп қабылданды, екі нұсқа бойынша Бұқтырма ГЭС - Шұлба ГЭС-тың орташа көп жылдық ағыны 2015, 2020, 2030 -2040 жж. ағынның есептеуімен бірге 9,2 км3, 8,7 км3 және 7,7 км3 құрайды.
Ертіс өзеннің өткінші ағыны үшін Шар өзен бассейні аймақтын су шаруашылық теңгерімі жылдық ағынның ұқсас жылдардың айлық ағынын құрайды. Сумен қамтамасыз ету есептері (50,75 және 95%) құрайды.
Есіл бассейні:
Есіл өзенінің негізінен суқоректену аймағы Ақмола облысы болып есептеледі. Есіл өзеніннің ағынны бір жылдың ішінде жоғары құбылмалдығымен байқалынады, да солай жылдан жылға айқасады.
Есіл өзеннің көп жылдық ағынның ерекшелігі суы көп және суы аз жылдардағы топтық үрдісі болып келеді. Сондықтан экономика саласында қолдануға қиыншылық тұғызады.
Асатаналық (Вячаславтік) (қолдану сыйымдылығы 375 млн. м3 ), Сергеев (қолдану сыйымдылығы 635 млн. м3) су қоймаларды іске қосқанан кейін су қоймалардың жағдайлары жақсарды, өйткені өндірістерді, ауыз сумен және коммуналды-тұрмыстық, суғару, өзенде санитарлық жағдайын қалыптастырып сумен қамтамасыз етеді. Су сақтау қоймасының ортақ қажетті сыйымдылығы 1441 млн. м3 құрайды. Шағын су қоймалардың жағдайы белгісіз. Өйткені соңғы жылдарда түгендеу өткізілмеді.
Су шаруашылық аймақтарда тұрақтанған су ресурстары 7.2.5 кестеде көрсетілген.
Қарастарылып отырған бассейнге Есіл-Ертіс өзендердің өзен аралық бір бөлігі кіреді. Оның орташа көп жылдық ағынны 358 млн. м3, 75% - 77 млн. м3 қамтамсыз етілуі, 95 % - 12 млн. м3 қамтамасыз етуін құрайды.
Іле өзенінде (Селіті және Шағалы) су сақтау қоймалары көп жылдық ағынды реттеумен және қажетті орташа сыйымдылығы 250 млн. м3 салынды.
Қарастырылып отырған аймақтарда жер үсті су ресурстары 2,76 км3, оның ішінде Есіл - 2,40 км3 құрайды.
Есіл өзенінің есептік су шаруашылық негізіне (1930 жылдан бастап, 2012 жылдар аралығына дейін) қарастырылып отырған кезеңдердің көп жылдық ағынның айлық есейуі көрсетілген.
Суы аз кезеңдердің есептік тобы репрезентативтік талаптарына сай келеді өйткені суы аз кезеңнің қолайсыз жағдайын қосады: 1930 – 1940 жж., 1950 – 1953 жж., 1967 - 1969 жж., 1975 - 1978 жж.
Суы тапшы кезеңдердің ішінде 1930 – 1940 жж. ағынның тапшылығымен басқа кезеңдерден асып түседі. 30 – 40 жж. суы аз кезінде 99 - 99,35% қабылдауға тұра келеді, ол 100-150 жылда 1 рет қайталынады.
Суы мол топтық кезеңге: 1941 – 1942 жж., 1946 – 1949 ж., 1971 – 1972 жж., жатады, бірақ суы мол топтық жылдар жеткіліксіз және суы аз кезеңдеріндегі өтімдігін толықтай ақтамайды.
Сондықтан сумен қамтамасыз ету ағыны 1930 – 2012 жж. кезеңдердегі алған мәліметтері лайықты мінездемелеріне сай келмейді, ұзақ кезеңдердер аралығымен (1893 – 2012 жж.) орналасқан.
Есептік тұстамада орташа ағынның 1930 - 2012 жж. аралығындағы көрсеткіш орташа көп жылдық көрсеткіштен 10 - 15% төмен.
7.2.5 кесте
Су шаруашылық аймақтарда су ресурстары және Есіл өзен бассейн
Аймағы
№/т/б | Су шаруашылық аймақтар | Wо, км3 | Ағынның есептік көлемі, км3 | |||
Индекс, өзен | Атауы, облыс | 50% | 75% | 95% | ||
1 | 04.01.06.01. Есіл | Ағыс-Астана су сақтау қоймасының төменгі биефі. | 0,184 | 0,163 | 0,095 | 0,027 |
2 | 04.01.06.02. Есіл | Астаналық су сақтау қоймасы төменгі бъефі-Жабай өзен сағасы. | 0,715 | 0,593 | 0,308 | 0,071 |
3 | 04.01.06.03. Есіл | Жабай өзенінің сағасы-Тасты алаңы | 0,6 | 0,453 | 0,199 | 0,002 |
4 | 04.01.06.04. Есіл | Тасты алаңы –Сергеев су сақтау қоймасы | 0,212 | 0,221 | 0,185 | 0,135 |
5 | 04.02.00.05 Есіл | Сергеев су сақтау қоймасы-Ресей Федерацияның шекарасы. | 0,691 | 0,605 | 0,41 | 0,26 |
Есіл өз бассейны бойынша барлығы | 2,402 | 2,035 | 1,197 | 0,495 | ||
Облыстар бойынша | Карағанды облысы | 0,184 | 0,149 | 0,073 | 0,02 | |
Акмола облысы | 1,315 | 1,06 | 0,529 | 0,08 | ||
Солтүстік- Қазақстан облысы | 0,902 | 0,826 | 0,595 | 0,395 | ||
6 | 04.02.00.01 | Шағалы, Сарыозек және т. б. өзендер бассейндері | 0,059 | 0,045 | 0,021 | 0,005 |
7 | 04.02.00.02 | Есіл – Ертіс өзен аралығы( Шат, Ащысу өзендері) | 0,073 | 0,029 | 0,005 | 0 |
8 | 04.02.00.03 | Сілеті, Қарасу өзен бассейндері | 0,226 | 0,14 | 0,051 | 0,007 |
Барлығы шағын өзендер бойынша | 0,358 | 0,214 | 0,077 | 0,012 | ||
Облыстар бойынша | Акмола облысы | 0,332 | 0,202 | 0,075 | 0,012 | |
Солтүстік- Қазақстан облысы | 0,026 | 0,012 | 0,002 | 0 | ||
БИ бойынша барлығы | 2,759 | 2,249 | 1,274 | 0,507 | ||
Облыстар бойынша | Карағанды облысы | 0,184 | 0,149 | 0,073 | 0,02 | |
Акмола облысы | 1,647 | 1,262 | 0,604 | 0,092 | ||
Солтүстік- Қазақстан облысы | 0,928 | 0,838 | 0,597 | 0,395 |
СРКПҚ Бас сұлбасының мақсаттары үшін суы аз жылдарға және кезеңдерге қызығушылық көрсеткендіктен, 1930 – 2012 жылдар аралығындағы су ағысының қатарын су шаруашылық есептерінде гидрологиялық негізінде қолдануға мүмкін деп санаймыз.
Осы жағдайда есептік жағдайда сенімділік жүйесі жасалуы болады.
Жайық – Каспий бассейні:
Су тәртібінің мінездемесі бойынша Жайық-Каспий теңіз бассейнің көктем кезенінде ерекше басым (жылдық ағынан 55 - тен 100% дейін) болады.
Өзен аймағындағы ағыны жылдық кезеңі бойынша тез құбылып тұрады. Көп жылдық ағынның жылдық жиы қайталануымен және судың тапшылығымен ерекшелінеді.
ҚР –да өзендеріндегі бассейндерде 42 су сақтау қоймалары (1млн. м3 сыйымдылықпен) толық сыйымдылығы 1,1 км3 өзендегі ағынды қолдану үшін салынған.
Бассейннің бүкіл жер үсті су ресурстардың қалыпты жағдайда 12,8 км3,оның ішінде 8,7 км3 (68%) Ресей елінде қалыптасады. Қалған 4,1 км3 (32%) Қазақстан Республикасында қалыптасқан және Жайық өзенінің ағындарында орналасқан.
Батыс-Қазақстан облысының аумағында Ресей Федерациясының Орынбор облысынан табиғи ағыны транзитпен Жайық өзеніне келеді де 9,3 км3 құрайды. Осы сандық есептің ішінде 1,4 км3 Қазақстан Республикасында (Ор, Ілек, Хобда өзендері) қалыптасқан, ал қалғаны 7,9 км3 Ресей Федерациясында қалыптасады.
Ресей Федерециясынан 1970 жылдан бастап келетін ағыны Қазақстан Республикасына (Ор, Ілек, Хобда өзендері ) талап етілген мөлшерден аз келеді. Сондықтан шекарасындағы өзендік ағынды су шаруашылық теңгерімдік есебін маңызы арқылы емес табиғи жағдайына қарап қабылданады. Қазіргі уақытта шекаралық өзендерде берілетің ағынның көлемін шекаралық тұстаманың «Жайық өзеннің бассейні бойынша 19.06.1996 ж. жұмыс топтық басқармасы бойынша мәжіліс хат тәртіптемесінде қарастырылды»
Осы мәжіліс хатқа байланысты Батыс - Қазақстан облысына Жайық өзеніне орташа есеппен 7,8 км3 келуі қажет. Ағынның табиғи қалыпты жағдайынан 1,5 км3 аз, ал Шаған бойынша 100 млн. м 3 аз болып келеді. Суы аз жылдары, керісінше, РФ орналасқан су қоймаларда, Жайық өзен ығысының реттеу есебінен, РФ – нан келіп жатқан су көлемі, табиғи жағдайда қалыптасатын су ағысынан жоғары болып келеді. Негізінде су шаруашылық теңгерімі келешекте 2016 – 2040 жж. «Мәжіліс хатта» қабылданған.
Ресей Федерациясының Саратов облысының аумағында Үлкен және Кіші Өзеннің өзеніне сумен қамту жүйесі аз болғанда Қазақстан Республикасының Батыс Қазақстан облысына орташа есеппен 0,44 км3 берілуі мүмкін. Бірақ Саратов облысынан келетін ағыннын мәнінде алде қайда аз.
Батыс Қазақстан облысының аумағына суы аз жылдарда мүлдем жіберілмейді.
Қазақстан және Ресей облыстарында шекаралық өзендердің су ресурстарын қорғау және суды ұтымды пайдалану туралы мемлекет аралық Қазақстан Республикасы және Ресей Федерациясының келісімінде «Шекаралық су объектілерді қорғау және бірігіп қолдану» туралы 1992 ж. 27 тамызда Орынбор қаласында қол қойылды. Қазақстан және Ресей мемлекеттерінде Үлкен және Кіші Өзеннің ағынды суын жылдық суының мөлшеріне қарамай бірдей бөлінеді. Қазақстан Республикасының аумағында және Ресей Федерацияның Саратов облысында 2002 ж. ТОО “Уралводпроект” (Орал қаласында) орналасықан Үлкен және Кіші Өзен бойынша өзеннің су шаруашылық теңгерімін өңдеді. Осы жұмыста ағынның қамтамасыз ету көлемі әр түрлі болып келуі есептік мөлшерінен анықталады, толық ағынның Саратов облысының аумағында және Батыс - Қазақстан облысында су ағыту ағынның 50% қосылады. Саратов облысынан орташа есеппен 0,211 км3 суды жіберілуі тиіс.
Бассейннің Жайық өзенінің су шаруашылық аудандардың су ресурстарының су шаруашылық теңгерімінің есептік жүйесі 12,39 км3 құрайды (7.2.6 кесте).
7.2.6 кесте
Жайық-Каспий бассейнның жер үсті су ресурстары, су шаруашылық теңгерімдік есептерінде қолданылыды. (млн. м3)
Су шаруашылық аймақтар | РФ келетін ағын. | ҚР қалыптасқан ағын | Барлығы | ||||||
Орташа көп жылдық | 75% | 95% | Орташа көп жылдық | 75% | 95% | Орташа көп жылдық | 75% | 95% | |
Жайық өзен бассейн ағындарымен | 8048 | 5498 | 3031 | 3064 | 1791 | 1183,5 | 11112 | 7289 | 4214 |
Эмба өзен бассейні | 566 | 255 | 128,3 | 566 | 255 | 128,3 | |||
Жайық өзені –Эмбиндық өзен аралық | 372 | 123 | 54,3 | 372 | 123 | 54,3 | |||
Волга-Жайық өзен аралық өзендер. | 211 | 104 | 42,4 | 128 | 45 | 13,4 | 339 | 149 | 55,8 |
Барлығы БИ аймақтық өндірісіне байланысты. | 8259 | 5602 | 3073 | 4130 | 2214 | 1380 | 12389 | 7816 | 4452 |
Нұра-Сарысу бассейні
Нұра өзендегі ағынның белгілі нысанға келуі су жинағыштың үстінгі және орта шетіндегі бөлігінде қалыптасады. Су жинағыштың төменгі бөлігіндегі өзеннің ерекшелігі жайылымдағы ағынның шығыны және тасыма су толқынының жайылуы, жайылым көлдерде және арнасымен айқындалады. Нұра өзені ерекше өзгеру тәртібі шаруашылық қызыметпен (су сақтау қоймасының салынуы ҚСатК және т. б.) жағдайға байланысты.
Су сақтау қоймалардың қажетті сыйымдылығы 416 млн. м3 құрайды. Ең ірі су сақтау қоймаларына Шерубайнұр өзенінде Шерубайнұр, Нұра өзенңнде Самарқанд жатады. Шерубайнұр реттеушілік көп жылдық су қоймасы (қажетті сыйымдылығы 179,8 млн. м3 ) кешенді жағдайды қарастырады.
Самарқанд су сақтау қоймасы ең ірі болып есептелінеді және Қарағанды, Теміртау қалаларын сумен қамтамасыз етіп орташа көп жылдық ағынды реттеп жүзеге асырады. Ертіс суының жұмыс призмасы іске асырылғаннан кейін Самарқанд су қоймасының сыйымдылығы 197 млн. м3 - ден бастап 100,2 млн. м3 дейін кішрейтілді, бұл жағдай ең бастысы суды мезгілікті қолданылды. 2040 жылы келешекте судың үлкейуімен суды тұтыну экономикалық саласында Самарқанд су сақтау қоймасының ағынды мезгілдік реттеушілік тәртіптік элементтерімен жұмыс істейды. ҚСатК бойынша 2040 ж. су беруі үлкейетіндіктен Нұра - Ертіс суы Самарқанд су сақтау қоймасынан транзитпен өтеді. Шағын су сақтау қоймаларды 0,9 млн. м3 - ден 28 млн. м3 - дейін сыйымдылықпен көбінесе суғаруға қолданылыды
Қарастырылып отырған аймақта көп тоғандар орналасқан. Олар тұрақты суғару үшін және жайылымдарды суландыру үшін қолданылады. Нұра өзені және басқа да қарастырылып отырған аймақтардағы өзендердің ағының жылдың ішінде және жылдан жылға әр түрлі құбылмалдылығымен ерекшелінеді.
Нұра өзеннің ағынның тағы бір ерекшелігі экономика саласындағы өзенді қолдануға жағымсыз келеді. Суы аз жылдарда топтық үрдісі, 30-40 ж/да ерекше суы аз жыл болды, оны 99-99 35% қамтамасыз етіп қолдануға кеңес береді. Ол 100-150ж 1 рет қайталанылады.
Нұра өзеніне Қ.Сатпаев атындағы арна арқылы ағынды ауыстыру арқылы негізгі әсерін тигізеді. Нұра өзен Самарқанд су қоймасының ағынның реттегеннен кейін және Қ. Сатпаев арнадан Ертіс суын өткізгенде орай Нұра өзені жаз уақытында суы мол, көктемдегі су тасуы сияқты болды.
Нұра өзені Ертіс суын басты бас саға арналарына табиғи арқылы: Сарысу өзенінің бассейніне Нұра-Сарысу арқылы суды береді. (Қарағанды облысы) (қазіргі уақытта арна жұмысын атқармайды) және Есіл өзен бассейні арқылы береді (Ақмола облысы).
Бассейннің Нұра өзені және Теңіз көлінің ортақ ағының сыйымдылығы бір жылдың ішінде 941 млн. м3 құрайды (7.2.7 кестеде көрсетілген). Оның ішінде Нұра бассейнде 682 млн. м3,ал қалған ағын 259 млн. м3 Теңіз көлінің бассейнінде орналасқан. Қарасор көл бассейннің жер үсті су ресурстары 77 млн. м3 құрайды. Қарастырылып отырған аймақта барлық жер үсті су ресурстары 1018 млн. м3 құрайды.
7.2.7 кесте
Нұра өзен бассейннің жер үсті су ресуртары
Өзен | Су шаруашылық аудан | Ағынның есептік көлемі, млн. м3 | |||
Wо | 50% | 75% | 95% | ||
Нұра | Самарқанд су қоймасының көзі | 189 | 149 | 77 | 21 |
Сергиопол ауылы– Шерубай Нұра өзен сағасы | 134 | 108 | 57 | 17 | |
Шерубай Нұра өзен сағасы – Қарағанды және Ақмола облысымен шекаралас (Романов ауылы) | 179 | 150 | 86 | 31 | |
Шерубайнур | көзі– а. Центральный хутор | 180 | 147 | 79 | 25 |
Нұра өзеннің бассейні бойынша барлығы | 682 | 554 | 299 | 94 | |
Теңіз көлінің өзендері | Куланөтпес өзені, исток - выше устья р. Кон | 165 | 143 | 88 | 38 |
Қон өзені, саға-көзі | 73 | 55 | 29 | 6 | |
Керей өзені, саға-көзі | 21 | 10 | 2 | 0 | |
Барлығы | 259 | 208 | 119 | 44 | |
Нұра өзен бассейні және Теңіз көлді өзені бойынша барлығы | 941 | 762 | 418 | 138 | |
Қарасор көлінің өзендері | Талды, Жарлы, Жарым және т. б. өзендер | 77 | 54 | 15 | 1 |
Барлығы | 1018 | 816 | 433 | 139 |
Су шаруашылық есептеменің негізіне бақыланып отырған (1935/36 жылдан бастап 2011/12ж аралығына дейін) кезеңдердің көп жылдық ағынның айлық еселуі алынған. Орташа модульдік коэффициентті қарастырылған кезең аралығы бірлік санына жақын.
Көлдің өзендері Теңіз (Кұланөтпес, Қон, Керей) және көлдің өзендері (Талды, Жарлы, Жарым және т. б.) жылдық ағынды экономика саласында қолдануға тиімсіз, көбінесе жылдық ағын көктемдік кезеңге түседі. Осы өзендерде аса ірі су қоймасы жоқ.
Осы ағынды қолдану бағыты-лимандық суғаруын анықтайды. Басқа су тұтынушылар (ауылшаруашылық, жайылымдарды суғару және т. б) аз және ең бастысы тоғандар, көлдердің арқасында тұтынады.
Сарысу өзен бассейні
Сарысу өзен бассейннің гидрографиялық ерекшелігі ерекше өзендік жүйесі және аз мөлшердегі мезгілдік ағын суы болады. Бар ағын көктемдегі қар еритін жылдық ағыны жиі құбылып тұруымен ерекшелінеді. Көктем уақытында судың көп болуы, ал жаз уақытында аз болуы экономика саласында қолдануға қиыншылығын туғызады.
Кеңгір (311,2 млн. м3 қажетті сыйымдылығы), Жезді (72,5 млн. м3 қолданылатын сыйымдылығы) су қоймалары қолданыла бастағаннан кейін сумен қамтамасыз ету жағдайы әлде қайда жақсарды. Су қоймалардың қажетті сыйымдылығы 413 млн. м3 құрайды. Қара-Кеңгір өзені және Жезді өзендерінің су шаруашылық есептердің негізіне кезеңдердің көп жылдық ағынның айлық еселуі көрсетілген. Су сақтау қоймалардың тұстамаларында қадағалаған кезең (1931 жылдан бастап 2012 ж. аралығына дейін) Сарысу өзені орташа көп жылдық ағыны 348 млн м3 құрайды деп есептелінеді (7.2.8 кестеде)
7.2.8 кесте
Сарысу өзен бассейннің жер үсті су ресурстары
Өзен | Ағынның есептік көлемі, млн. м3 | |||
Wо | 50% | 75% | 95% | |
Сарысу | 157,5 | 98,7 | 36,2 | 5,39 |
Кара-Кеңгір | 190,2 | 151,8 | 73,4 | 9,69 |
Ағынсыз аймақ | 0 | 0 | 0 | 0 |
Бассейн бойынша барлығы | 347,7 | 250,5 | 109,6 | 15,08 |
Нұра және Сарысу өзендер бассейндерінің жер үсті су ресурстардың көлемі 1366 млн. м3 құрайды. (7.2.9 кестеде)
7.2.9 кесте
Нұра және Сарысу өзендер бассейндерінің жер үсті су ресурстары
Бассейн | Ағынның есептік көлемі, млн. м3 | |||
Wо | 50% | 75% | 95% | |
Нұра өзен бассейні | 682 | 554 | 299 | 94 |
Теңіз көлінің басқа да өзендері | 259 | 208 | 119 | 44 |
Барлығы Нұра өзен бассейні және басқа да Теңіз көлінің өзендері | 941 | 762 | 418 | 138 |
Қарасор көлдін өзендері | 77 | 54 | 15 | 1 |
Барлығы Нұра өзен бассейні және Теңіз, Қарасор көлінің өзендері бойынша | 1018 | 816 | 433 | 139 |
Барлығы Сарысу өзен бассейні бойынша | 348 | 251 | 110 | 15 |
Барлығы | 1366 | 1067 | 543 | 154 |
Тобыл-Торғай бассейні
Тобыл өзеннің ағысы бір жылдың ішінде және жылдан жылға үлкен құбылмалдылығы байқалады. Тобыл өзенінің тағы бір ерекшелігі көп жылдық ағынның суы көп жылдар және суы аз жылдар деп топтарға бөлуге болады. Сондықтан экономика саласында су қоймасы салынғанға дейін қолдануға қиыншылығын туғызады.
Жоғарғы –Тобыл су қоймасы (781 млн. м3 қажетті сыйымдылықпен) Тобыл өзенінде ағынды реттеуші ең ірі көлемді болып саналады және одан төмен орналасқан Қаратомар (562 млн. м3 қолданылатын сыйымдылығы) басқа да су қоймалар Рудный, Қостанай, Лисаковск қалаларды және басқа да тұтыну көздерді сумен қамтамасыз етеді.
Жаз уақытында судың көп бөлігін жасыл алқаптарды, жайылымдарды, егіншілікті суғаруға кетеді. Су қойманың қажетті көлемі 1393 млн. м3 құрайды.
Бассейннің бүкіл жер үсті су ресурстары 746 млн. м3 (7.2.10 кестеде) деп бағаланадығы оның ішінде Ресей Федерациясының аумағында орналасқан бір бөлігі де кіреді.
Тобыл өзені гидрологиялық тәртібінің өзгерісінің бағасы және Ресей Федерациясының шаруашылық іс-шараның әсерімен Қазақстан Республикасының шекара аралық құйылымдары, жылдық ағынның қарастырылып отырған кезенің шартты табиғи деп қолдануға болады. Жоғарғы және Ресей Федерациясының аумағында да орналасқан түстамалар жылдық ағынға әсерін тигізбейді. Қостанай облысының аумағында орналасқан гидробекіттердің мәліметтері арқылы Қостанай облысының су ресурстары бағаланады.
Сондықтан су шаруашылық теңгерімін есептегенде осы өзендегі Ресей Федерациясының су қоймалары есептелінбейді.
Тобыл өзен су шаруашылық есептерін негізіне гидрологиялық 78 жылдық Жоғарғы-Тобыл су қоймасының табиғи құйылымы Жоғарғы – Тобыл су қоймасының аумағынан Қаратомар су қоймасына дейін орналасады.
Торғай бассейні
Қарастырылып отырған аймақта су шаруашылықта үлкен әсер беретін басты су ағыны Торғай өзені және Ырғыз өзенінің құйылымдары жатады.
Сарыкөп көлінің негізгі су жүйесіне Сары-Өзен және Теке кіреді. Сарыкөп көлі суы мол жылдарда толып кетеді де оның жарты суы Сарысу және Омана (Тауш) өзендері арқылы Торғай өзеннің құйылымы арқылы жіберіледі.
Қарастырылып отырған Нобайда су шаруашылық теңгерімін есептегенде Сарыкөп көлінен Торғай өзеніне жіберілгені есептелмейді, өйткені суы аз жылдарды және суы орташа жылдар ғана теңгерімін құрайды.
7.2.13 кесте
Тобыл өзен бассейннің жер үсті су ресурстары, млн. м3
Өзен-бекет су шаруашылық түстамалар | Ауданың Индексі | РФ –да қалыптасқан ағын | ҚР - да қалыптасқан ағын | Барлығы | |||||||||
Орта-ша көп жылдық | 50% | 75% | 95% | Орта-ша көп жылдық | 50% | 75% | 95% | Орта-ша көп жылдық | 50% | 75% | 95% | ||
Тобыл өзенің жоғарғы ағысы | |||||||||||||
ҚР шекарасы-Жоғарғы Тобыл су қоймасының бөгеті | 07.01.12.01 | 117,1 | 63,7 | 23,1 | 8,14 | 145,9 | 88,3 | 34,5 | 7,86 | 263 | 152 | 57,6 | 16 |
Жоғарғы –Тобыл су қойма бөгетті- Қаратомар су қойма бөгеті | 07.01.12.02 | 127 | 86,7 | 38,9 | 9,5 | 79,1 | 71,3 | 58,7 | 39,9 | 206 | 158 | 97,6 | 49,4 |
Қаратомар су қойма бөгеті –ҚР шекарасымен Р. Ф. шекаралас. | 07.01.12.03 | 74 | 40 | 14,7 | 6 | 74 | 40 | 14,7 | 6 | ||||
Тоғызақ өзені-ҚР мемлекеттік шекарасымен Р. Ф. шекарасы | 07.01.12.04 | 65,2 | 49,5 | 28,5 | 15,9 | 22,9 | 17,4 | 10 | 5,6 | 88,1 | 66,9 | 38,5 | 21,5 |
Барлығы | 309 | 200 | 90,5 | 33,5 | 322 | 217 | 118 | 59,4 | 631 | 417 | 208 | 92,9 | |
Обаған және т. б. өзендер | |||||||||||||
Нарзум ауданының шекарасы-ҚР мемлекеттік шекарасы Р. Ф шекарасы | 07.01.12.05 | 115 | 46,4 | 11,7 | 2,1 | 115 | 46,4 | 11,7 | 2,1 | ||||
Бассейн бойынша барлығы (Қостанай облысы) | 309 | 200 | 90,5 | 33,5 | 437 | 263 | 130 | 61,5 | 746 | 463 | 220 | 95 | |
|
*-Үй ө. ағыны ауданның ресурстарына қосылмаған.
Ұлқаяқ өзені жүйесінде уақытша ағын жүйесі баяу дамиды және тек жоғарғы ағында ғана Қабырға өзеніне маңызды құйылымын қабылдайды.
Қарастырылған аймақтағы су тәртібінде көктемдегі су тасушылық ерекше байқалынады.
Көктемдегі су тасушлығынан кейін жаздық саба басталады. Осы уақытта өзендердің көбісі құрғайды, ал құрғамаған өзендер қыс уақытында мұз болып қатып қалады.
Өзеннің ағыны бір жылдың ішінде және жылдан жылға үлкен құбылмалдылығымен байқалады да, сондықтан қолдануға қиыншылығын тұғызады. Осы жағдайды су қоймалар жақсартады. Бассейннің аумағындағы қазіргі уақытта 5 су қоймасы (35,8 млн. м3 толық көлемін құрайды) жұмыс істеп тұр, олар негізінде ауылшаруашылық және малды суғаруға қолданылады.
Торғай-Ырғыз, Сары-Өзен бассейндердің өзендерінде көп және терең иірмелер бар, соның арқасында ауылды аймақтарды және жайылымдарды сумен қамтамасыз ету көзі болып табылады.
Лимандық суғару үшін тұрғылықты ағынды-көктемнің еріген суының бір бөлігін және жаңбыр суларын қолданады, ол үшін жер бедерінің шағын төмендеуінің аккумуляциясы және көл шұңқыры, тағы ірі ағындарына жібермейтін ағындар қолданылады.
Торғай өзен бассейннің барлық жер үсті су ресурстары 1194 млн. м3 деп бағаланады (7.2.11 кесте).
Тобыл және Торғай өзендер бассейндердің жер үсті су ресурстарының мінездемелік көрсеткіштері 7.2.12 кестеде келтірілген және 1940 млн. м3 деп бағаланылады.
7.2.11 кесте
Торғай өзен бассейннің жер үсті су ресурстары. млн. м3
Сушаруашылық аудан, басты өзендер | Сушаруашылық тұстымалар, өзен-бекетті | Аудан индексі | Орташа көп жылдық | 50% | 75% | 95% |
Торғай өзені | Қара Торғай өзені – Урпек ауылы | 07.02.13.01 | 341 | 298 | 182 | 79,8 |
Жалдама өзені - клх Калинина | 178 | 154 | 92 | 37,5 | ||
Барлығы | 519 | 452 | 274 | 117,3 | ||
Торғай өзен-сағалық | 07.02.13.02 | 0 | 0 | 0 | 0 | |
Сарыөзен өзені | Сарыөзен - Тақтайкөпір ауылы | 07.02.13.04 | 107 | 89,5 | 50,7 | 18 |
Теке өзені – Тармақ ауылы | 47,3 | 39,7 | 22,7 | 8,19 | ||
Данабике өзені - саға | 11 | 4,73 | 0,85 | 0 | ||
Карасу өзені - саға | 10,4 | 4,73 | 1,1 | 0,03 | ||
Үлкен – Караелга өзені - саға | 17,4 | 9,15 | 2,52 | 0,16 | ||
Наурзум-Карасу өзені-саға | 14,8 | 7,26 | 2,05 | 0,13 | ||
Барлығы | 208,0 | 155,0 | 80,0 | 27,0 | ||
Улқаяқ өзені | Ұлқаяқ өзені - б. почт. ст. Балпан | 07.02.13.03 | 65,3 | 22,8 | 3 | 0 |
Қарақай өзені | 13 | 4,55 | 0,78 | 0 | ||
Барлығы | 78,3 | 27,4 | 3,78 | 0 | ||
Ырғыз өзені | Ыргыз өзені – Ыргыз ауылы | 07.02.13.05 | 224 | 157 | 67 | 12,9 |
Ұлы Жыланшық өзені | Улы Жыланшык өзені–Рахмет ауылы | 07.02.13.06 | 107 | 71 | 28,1 | 4,4 |
Барлығы | 107 | 71,01 | 28,1 | 4,42 | ||
Байқоныр, Қалмаққырған | Байқоныр өзені - Байконыр ауылы | 07.02.13.07 | 20,2 | 9,78 | 2,52 | 0,13 |
Қалмаққырған өзені-ур. Бестмақ | 37,2 | 21,7 | 7,22 | 0,62 | ||
Барлығы | 57,4 | 31,48 | 9,74 | 0,75 | ||
Барлығы бассейн бойынша, облыс бойынша | 1194 | 894 | 463 | 162 | ||
Қостанай | 615 | 476 | 265 | 107 | ||
Қараганды | 342 | 256 | 130 | 42,7 |
7.2.12 кесте
Тобыл және Торғай өзендер бассейндердің жер үсті су ресурстары, млн. м3
Өзен бассейні | Ағынның орташа көп жылдық көлемі | Ағынның есептік көлемі әр түрлі қамтамасыздығымен | ||
50% | 75% | 95% | ||
Тобол | 746 | 463 | 220 | 95 |
Торгай | 1194 | 894 | 463 | 162 |
Барлығы | 1940 | 1357 | 683 | 257 |
Шу-Талас бассейні
Шу, Талас, Асы өзендерінің ағынны қазіргі жағдайда (келешекте) сулы жыл болып, ағынның табиғи шығыны оған қоса су қоймалардың жұмыс тәртібі және ҚР аумағымен Қырғызстанға қайтарымды және бассейннің өзендерінен су қоймаларына өзгерімді суы анықталады.
Бассейннің аумығында қазіргі уақытта 35 су қоймасы бар, олардың қажетті көлемі 849 млн. м3 құрайды да, оны негізінде ауылшаруашылық қажеттілігіне және малды суғаруға қолданылады.
Шу, Талас өзендерінің жер үсті су ресурстардың ірі бөлігі Қырғыстан Республикасының аумағында жинастырылды.
Қазақстан Республикасымен Қырғызстан Республикасы Шу, Талас өзендерінің және Асы өзендерінің құйылымдағы ағынды «Өзендеріннің ағынның бөлу келісімі КСРО Сушаруашылық Миннистірлігі Шу, Талас өзендері бойынша 1983 ж., ал Күркүресу өзені бойынша 1948 ж. бекітілді»
«Шу өзен бассейннің ағынның бөлу жағдайына» қарай Шу өзен бассейнің бүкіл қолданылатын су ресурстар 6640 млн. м3 құрайды, оның ішінде 1777 млн. м3 қайтарымды суды құрайды. Қазақстандағы бассейннің ресурсты қолданылатын суынан 42% ,бөлінеді, ал 2,79 км3 құрайды да, Шу өзенінен су қоймасының 2,41 км3 шекті суы және бассейннің басқа өзендерінен 0,38 км3 құрайды.
Егер Қаратау бөктерінен онтүстік-шығыс ылдиынан шағын таулы ағындарды есептейтін болсақ (0,138 км3) Шу өзенінің қолданылытын су ресурстары бассейнде 2,928 км3 құрайды. (7.2.13 кесте).
Қазақстан Республикасы мен Қырғыстан Республикасында Талас өзеннің ағынды бөлу жағдайы әр Республикаға 50% деп бекітілді. Талас өзені құйымдарымен су ресурстардың бөлінетің көлемі, қайтарымды және сұрамды сулармен (шығындарын есептегенде) 1616 млн. м3 құрайды.
Қазақстанда суды тұтынуы Кировск су қоймасының (716 млн. м3 ) өткізуімен және Қазақстан Республикасының аумағынан басталған ағын (92 млн. м3) барлығы 808 млн. м3 өтеуі қажет.
7.2.13 кесте
Шу-Талас бассейннің жер үсті су ресурстары (млн. м3)
Өзендердің бассейні | ҚР нан сырт қалыптасқан ағын | ҚР қалыптасқан ағын | Барлығы | ||||||
Орташа көп жылдық | 75% | 95% | Орташа көп жылдық | 75% | 95% | Орташа көп жылдық | 75% | 95% | |
Шу | 1874 | 1526 | 1257 | 1054 | 873 | 719 | 2928 | 2399 | 1976 |
Талас, Асы | |||||||||
Талас | 716 | 637 | 529 | 92 | 72,3 | 53,5 | 808 | 709 | 583 |
Асы | 14 | 10 | 8 | 494 | 362 | 281 | 508 | 372 | 289 |
Талас, Асы б-ша барлығы | 730 | 647 | 537 | 586 | 434 | 334 | 1316 | 1081 | 871 |
Барлығы | 2604 | 2173 | 1794 | 1640 | 1307 | 1053 | 4244 | 3480 | 2847 |
Бассейннің Асы өзенінің есептік орташа ағыны 508 млн. м3 құрайды, ал Қырғызстан Республикасынан Асы ағыны бойынша Күркіресу өзенінен - 14 млн. м3, облыс аумағында қалыптасқан ағын - 494 млн. м3 құрайды.
Шу, Талас, Асы, өзен бассейдердің қолданылатын ортақ су ресурстары 4,2 км3 құрайды.
Жер асты және шахталы-кен сулар
Жер асты сулардың ең бастысы тұрмыстық шаруашылыққа, өндіріске және ауылшаруашылыққа, кең-шахталы суларды-өндіріске қолданады (7.2.16 кестеде). Экономика саласында қолданылатын жер асты бүкіл сулардың мәліметтер басты кітапта 3 бөлімінде көрсетілген.
Жер асты суларды қазіргі уақытта 937 млн м3 және кең-шахталы су 73 млн. м3 құрайды, ал 2040 жылға 8.2.15 кестеде көрсетілгендей ол 1,9 және 1,4 есе өседі де 1815 млн. м3 және 100 млн. м3 қолданатын болады. Бірақ жер асты және кең шахталы судың сыбағасы су шаруашылық теңгерімнің бөлімінің шығыны 10% - дан төмен құрайды.
Ағынды және қайтарымды сулар
Қазақстан Республикасында ағынды суларды тұрмыстық шаруашылыққа, реттік суғаруға, өндіріске, лимандық суғаруға және қаяртыстың қысымын ұстап тұруға (Жайық-Каспий бассейнінде) қолданылады. 2040 ж бассейн аймағында ағынды судың ортақ көлемі 164 млн. м3 құрайды (7.2.14 кесте).
Кез-келген бассейнде қайтарымды су объектісі қайталама су ресурстары болып қарастырылады. Тұрмыстық шаруашылық өндірістер балық өсіретін тоғандар, реттік суғару (99,5%) қайтарымды суды өндіреді.
7.2.14 кесте
Жер асты, шахталы-кен, ағынды, коллектролы-дренажды суды және өзенде қайтарымды су (2015—2040 гг.), млн. м3
Водоисточники | 2015 | 2020 | 2030 | 2040 |
Қолдану | ||||
Жер асты суы | 1133,219 | 1288,394 | 1519,157 | 1814,695 |
Шахталы-кен | 77,298 | 83,845 | 91,262 | 100,265 |
Ағынды су | 74,539 | 107,768 | 135,939 | 164,177 |
Коллекторлы-дренажды су | 43,90 | 53,10 | 66,7 | 80,025 |
Барлығы | 1328,956 | 1533,107 | 1813,058 | 2159,162 |
Өзенде қайтарымды суы | ||||
Қайтарымды су | 4579,546 | 4627,083 | 4820,308 | 5014,774 |
Есіл, Нұра бассейндерден терең тазартылған ағынды су | 93 | 93 | 93 | 93 |
Барлығы | 4672,546 | 4720,083 | 4913,308 | 5107,774 |
Қайтарымды судың көлемі (2015 ж.) 4580 млн. м3 (2040 ж.) дейін 5015 млн. м3 құрайды.
Судың тапшылығына орай талапты сұранысқа орай Нұра өзені (Қорғалжын және Теңіз) көлдің сағалық сулы-батпақ алқапты суы жаңартылған Бас Сұлбада қайтарымды суды терең тазартып ағынды суды Астана қаласындағы Қарабидайық және одан кейін Нұра өзеніне одан төмен қарай Романовск ауылына 93 млн. м3 жылдық көлемде (7.2.14 кесте) енгізу жоспарланып жатыр.
Теңіз және көл суларды қолдану
Теңізбен өзен суларыды Жайық-Каспий және Балқаш-Алакөл бассейндерінде пайдаланылыды.
Каспий теңіз сулары Атырау (Сарғыз өзен бассейні) және Маңғыстау облыстары өнеркәсіптерімен сумен қамтамасыз етудің басты бұлағы болып табылады. Балқаш көлдің суын Солтүстік Балқаш су шаруашылық ауданында өндіріске, коммуналды-тұрмыстық қажеттілігіне (7.2.15 кесте) пайдаланылады.
Теңіз және көл суларын қолдану 2040 жылы 1614 млн м3 құрайды.
7.2.15 кесте
Теңіз және көл суларын қолдану, млн. м3
Бассейн | Өзен бассейндері | 2015 г. | 2020 г. | 2030 г. | 2040 г. |
Жайық-Каспий | Сағыз өзені және ағынсыз аймақ | 1155,75 | 1240,14 | 1348,74 | 1423,13 |
Балқаш-Алакөл | Солтүстікбалқаш ауданы (Моинты, Тоқыраун және тағы басқа өзендер) | 159,34 | 166,97 | 177,90 | 190,39 |
Барлығы | 1315,09 | 1407,12 | 1526,64 | 1613,52 |
Ағынның ауыстырылуы
Келешекте бассейн аралық Ертіс, Есіл, Еділ өзендер арқылы тастанды ағын жасалады (7.2.16 кесте).
Бассейн аралық тастанды ағынның негізгі канал - Қ. Сатпаев –ҚСатК (алдында Ертіс-Қарағанды, АЕҚ) Ертіс суын Нұра, Есіл бассейн өзендеріне беріледі. Нұра бассейнніне суды су тұтынушыларға оған қоса табиғатты қорғау мақсатында Теңіз - Қорғалжын көліне қоректену үшін жіберіледі.
Нұра су сақтау қойманың арнасын тазалағаннан кейін Нұра-Есіл арнаға Ақмола облысын өндірістік су қамтамсыздығына 2030 - 2040 жж. 10-15 млн. м3 құрайды.
7.2.16 кесте
Бассейн аралық тастанды ағын млн. м3
NN т/б | Беретін өзен | Қабылдайтың өзен бассейні | 2015 ж. | 2020 ж | 2030 ж | 2040 ж | ||||
Орташа сулы жылдар | Суы аз жылдар | Орташа сулы жылдар | Суы аз жылдар | Орташа сулы жылдар | Суы аз жылдар | Орташа сулы жылдар | Суы аз жылдар | |||
1 | Ертис, ҚСатК (Павлодар облысы) | Нұра (Қарағанды облысы) | 337,8 | 337,8 | 360,11 | 360,11 | 391,68 | 391,68 | 418,13 | 418,13 |
Есіл (Ақмола облысы), оның ішінде: | 40 | 40 | 50 | 92 | 75 | 127 | 229 | 301 | ||
Су тартқыш ҚСаК-дан | 40 | 40 | 50 | 92 | 65 | 95 | 95 | 95 | ||
Нұра-Есіл арнасы | 10 | 10 | 15 | 15 | ||||||
Астана арнасы бойынша тастанды ағын жоспарлануда | 22 | 119 | 191 | |||||||
Барлығы | 377,8 | 377,8 | 410,11 | 452,11 | 466,68 | 518,68 | 647,13 | 719,13 | ||
2 | Есіл өзені Сергеев су қоймасынан (СҚО) | Тобыл (Қостанай облысы) | 0,16 | 0,16 | 0,16 | 0,16 | 0,16 | 0,16 | 0,16 | 0,16 |
3 | Еділ өзені, Палласовтан ООС (РФ Волгоград облысы) | Ащеозек, Жанибекская ООС (Батыс-Қазақстан облысы) | 20 | 20 | 20 | 20 | 20 | 20 | 20 | 20 |
4 | Қиғаш ағыны (Волга өзені) | Жайық-Каспий бассейні (Атырау, Манғыстау облыстары) | 47,69 | 47,69 | 57,25 | 57,25 | 65,40 | 65,40 | 73,95 | 73,95 |
Бассейнның басқа өзендерге тастанды суының ортақ көлемі | 445,65 | 445,65 | 487,52 | 529,52 | 552,23 | 604,23 | 741,24 | 813,24 | ||
ҚР Тастанды ағынның көлемі ( Волга өз) | 67,69 | 67,69 | 77,25 | 77,25 | 85,40 | 85,40 | 93,95 | 93,95 |
Астана қаласында коммунальдық және өндірістік шаруашылыққа сумен қамтамсыз етуіді Ертіс суын ҚСаК арқылы Есіл өзенінің Вячеслав су қоймасына жоғарғы бьеф арқылы жаңарту жоспарлануда.
2040 жыл даму деңгейіне қарай таратқыш арқылы берілетің судың көлемі 95 млн. м3 құрайды, Есіл өзеніне су апару, Нура-Есіл арнасымен есептегенде жалпы көлемі 110 млн. м3.
Су тартқыштың өткізу қабілеттілігі жетікіліксіз болғандықтан сұранысының өсуіне байланысты 2040 ж. Астана қаласында және тағы басқа қалаларында судың дифициттық жағдайы болуы мүмкін.
Осы дефициттер Ертіс өзеннен су тастау жойылады.
Есіл өзеніндегі Сергеев су қоймасынан Тобыл өзен бассейніне ауылды тұрғылықты аймаққа сумен қамтамасыздыруға (0,16 млн. м3/жыл) суды аз көлемде жібереді.
Келешекте, қазіргі кездегідей Жайық-Каспий бассейніне өзенің су қорларына қосымша Волга өзенінен су жіберіледі. Батыс-Қазақстан облысына Ащыөзек өзен бассейнніне (Жанибек ООС) РФ Волгоград облысынан Палласов ООС дан су тасталынады.
Атырау облысына Кигаш ағынынан (волга өзенінен) облысты қамтамасыздандыру үшін және Манғыстау облысының ағынсыз аймағына жіберіледі.
Жайық-Каспий бассейніне 2040 ж. Еділ суы жалпы көлемі 94 млн. м 3 құрайды (7.2.16 кесте).
Алдында көрсетілген бассейн аралық тастаулардан бөлек ішкі бассейндік ағындық тастауы бар, олар бассейндердің ортақ су шаруашылық балансына әсер тигізбейді және осы Бас Сұлбада қарастырылмайды.
Экономика саласында суды тұтыну
Бассейндер және әкімшілік облыстар бойынша мәліметтер 7.2.17 кестеде келтірілген.
Суға жалпы сұранысы 2016 жылы 20,0 км3 дан бастап құрайды, ал 2040 жылы 23,1 км3 дейін құрайды және көбінесе жер үсті көздері арқылы (87-84%) қамтамасыз етеді. Негізгі су тұтыну көзі ауылшаруашылық, ең бастысы жүйелі суғару болып есептеледі.
Су қоймалардың бір жылдың ішінде судың жіберілуі жүйелі суғаруға, шаруашылық-ауыз суға, өндірістік сумен қамтамасыздығы 7.2.18, 7.2.19 кестелерде көрсетілген. Лимандық суғару және шөпті алаңдарды көктемгі тасыма уақытында сәуір-маусым жүргізіледі..
7.2.17 кесте
ҚР экономика саласында келешекке (2015-2040 жж.) суға деген жобалық талаптар әр түрлі толтыру көздері бойынша. млн. м3
Бассейндер | Барлығы | Соның ішінде: | |||||
Жер үсті сулар | Теңіз және көл сулары | Жер асты сулар | Кен - шахталы су (қолдану) | Ағынды су | КДАС | ||
1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
2015 ж. | |||||||
Арало-Сырдарья | 7093,01 | 6834,2 | 0 | 219,13 | 1,21 | 38,47 | 0 |
Балқаш-Алакөл | 4369,26 | 3794,08 | 159,34 | 336,71 | 0,32 | 34,91 | 43,9 |
Ертіс | 3924,52 | 3728,33 | 0 | 191,67 | 4,52 | 0 | 0 |
Есіл | 318,59 | 269,64 | 0 | 47,5 | 1,45 | 0 | 0 |
Жайық-Каспий | 2034,01 | 717,09 | 1155,75 | 144,07 | 17,1 | 0 | 0 |
Нұра-Сарысу | 423,12 | 293,92 | 0 | 83,69 | 44,35 | 1,16 | 0 |
Тобыл-Торғай | 184,11 | 147,78 | 0 | 29,67 | 6,65 | 0 | 0 |
Шу-Талас | 1734,11 | 1 651,64 | 0 | 80,77 | 1,7 | 0 | 0 |
Барлығы | 20080,73 | 17436,68 | 1315,09 | 1133,22 | 77,3 | 74,54 | 43,9 |
2020 ж. | |||||||
Арал-Сырдария | 6969,07 | 6676,24 | 0 | 255,28 | 1,27 | 36,28 | 0 |
Балқаш-Алакөл | 4239,06 | 3581,61 | 166,97 | 375,71 | 0,35 | 61,33 | 53,1 |
Ертіс | 4163,34 | 3934,53 | 0 | 224,06 | 4,75 | 0 | 0 |
Есіл | 433,24 | 375,41 | 0 | 52,71 | 1,53 | 3,6 | 0 |
Жайық-Каспий | 2435,27 | 1007,3 | 1240,14 | 168,55 | 19,28 | 0 | 0 |
Нұра-Сарысу | 500,76 | 364,87 | 0 | 81,47 | 47,86 | 6,56 | |
Тобыл-Торғай | 264,32 | 220,54 | 0 | 36,83 | 6,95 | 0 | 0 |
Шу-Талас | 1885,88 | 1790,24 | 0 | 93,79 | 1,85 | 0 | 0 |
Барлығы | 20890,95 | 17950,74 | 1407,11 | 1288,39 | 83,84 | 107,77 | 53,1 |
2030 ж. | |||||||
Арал-Сырдария | 6875,16 | 6524,35 | 0 | 314,76 | 1,33 | 34,71 | 0 |
Балқаш-Алакөл | 4287,84 | 3530,2 | 177,9 | 436,57 | 0,38 | 81,79 | 61 |
Ертіс | 4522,11 | 4254,75 | 0 | 262,38 | 4,98 | 0 | 0 |
Есіл | 576,21 | 501,03 | 0 | 65,25 | 1,73 | 8,19 | 0 |
Жайық-Каспий | 2858,99 | 1293,11 | 1348,74 | 195,74 | 21,4 | 0 | 0 |
Нұра-Сарысу | 609,885 | 463,86 | 0 | 82,69 | 52,09 | 11,25 | 0 |
Тобыл-Торғай | 358,61 | 306,53 | 0 | 44,8 | 7,28 | 0 | 0 |
Шу-Талас | 1931,08 | 1806,33 | 0 | 116,97 | 2,08 | 0 | 5,7 |
Барлығы | 22019,88 | 18680,17 | 1526,64 | 1519,16 | 91,27 | 135,94 | 66,7 |
2040 ж. | |||||||
Арал-Сырдария | 6799,62 | 6372,11 | 390,59 | 1,4 | 35,52 | 0 | |
Балқаш-Алакөл | 4412,61 | 3531,31 | 190,39 | 516,38 | 0,42 | 105,12 | 69 |
Ертіс | 4822,77 | 4514,45 | 0 | 303,14 | 5,18 | 0 | 0 |
Есіл | 818,56 | 724,8 | 0 | 81,31 | 1,99 | 10,46 | 0 |
Жайық-Каспий | 3180,78 | 1493,07 | 1423,13 | 240,84 | 23,74 | 0 | 0 |
Нұра-Сарысу | 686,19 | 526,86 | 0 | 88,99 | 57,26 | 13,08 | 0 |
Тобыл-Торғай | 431,72 | 369,94 | 0 | 53,85 | 7,93 | 0 | 0 |
Шу-Талас | 1980,62 | 1827,66 | 0 | 139,6 | 2,34 | 0 | 11,02 |
Барлығы | 23132,87 | 19360,2 | 1613,52 | 1814,69 | 100,26 | 164,18 | 80,02 |
7.2.18 кесте
Жүйелі суғаруға жыл ішіндегі суалынымның бөлінуі, %
Бассейн | Өзен бассейні | Облыс, аудан | III | IV | V | VI | VII | VIII | IX | X | Жыл |
Арал-Сырдария | Сырдария | Шығыс-Казахстан облысы | 2,6 | 12,7 | 20,9 | 31,4 | 24,3 | 6,6 | 1,5 | 100 | |
Қызылорда облысы | 5,1 | 25,9 | 20,4 | 21,1 | 19,7 | 7,0 | 0,8 | 100 | |||
Балқаш-Алакольский | Қаратал, Лепсі және т. б. | Жонғар ауданы | 4,4 | 17,1 | 33,6 | 25,9 | 13,9 | 4,4 | 0,7 | 100 | |
Солтүстік балқаш ауданы | 6,8 | 24,9 | 38,5 | 24,9 | 4,9 | 100 | |||||
Алакөл ауданы | 5,4 | 17,6 | 27,9 | 27,0 | 18,3 | 3,4 | 0,4 | 100 | |||
Іле | Жоғарғы Іле ауданы | 1,7 | 9,7 | 25,9 | 32,1 | 22,3 | 7,5 | 0,8 | 100 | ||
Төменгі іле ауданы | 6,7 | 22,3 | 28,2 | 21,9 | 15,1 | 5,1 | 0,7 | 100 | |||
Ертіс | Ертіс | ШҚО | 9,0 | 20,0 | 29,0 | 28,0 | 5,0 | 9,0 | 100 | ||
ПО | 5,0 | 23,0 | 34,0 | 26,0 | 7,0 | 1,0 | 4,0 | 100 | |||
Есіл | Есіл | Қарағанды Ақмола облыстар, СШО | 5,0 | 28,0 | 42,0 | 21,0 | 4,0 | 100 | |||
Жайық-Каспий | Жайық | Атырау облысы | 1,2 | 11,6 | 29,6 | 32,8 | 18,8 | 6,0 | 100 | ||
БҚО, Ақтөбе облысы | 7,6 | 26,6 | 36,2 | 25,0 | 4,6 | 100 | |||||
Нұра-Сарысу | Нұра | Қарағанды, Ақмола облысы | 5,0 | 28,0 | 42,0 | 21,0 | 4,0 | 100 | |||
Сарысу | Қарағанды облысы | 10,0 | 19,5 | 22,3 | 26,7 | 18,2 | 3,3 | 100 | |||
Тобыл-Торғай | Тобол | Костанайская облысть | 5,0 | 28,0 | 42,0 | 21,0 | 4,0 | 100 | |||
Торгай | Ақтөбе, Қостанай облысти | 7,2 | 28,3 | 38,2 | 22,4 | 3,9 | 100 | ||||
Шу-Талас | Шу, Талас | Жамбыл облысы | 8 | 5,0 | 16,0 | 24,0 | 21,0 | 13,0 | 5,0 | 8,0 | 100 |
Орташа | 0,5 | 2,7 | 13,1 | 26,9 | 31,1 | 18,8 | 5,3 | 1,7 | 100 |
7.2.19 кесте
Басқа су тұтынушылардың жыл ішіндегі суалынымның бөлінуі, %
Су тұтынушылар | I | II | III | IV | V | VI | VII | VIII | IX | X | XI | XII | Жыл |
Коммуналдық шаруашылық , өндіріс | 8,0 | 7,7 | 8,0 | 8,0 | 8,9 | 8,6 | 8,9 | 8,9 | 8,6 | 8,6 | 7,8 | 8,0 | 100 |
Ауылды сумен қамтамасыз ету | 7,9 | 7,3 | 7,9 | 8,3 | 8,9 | 8,9 | 8,9 | 8,9 | 8,6 | 8,6 | 7,9 | 7,9 | 100 |
Жайлымдарды суғару | 16,6 | 16,7 | 16,7 | 16,7 | 16,7 | 16,6 | 100 | ||||||
Балық шаруашылық | 2 | 1,3 | 2 | 26,4 | 58,6 | 1,1 | 1,1 | 1,1 | 1,1 | 2 | 1,3 | 2 | 100 |
Су пайдаланушылардың талаптары (гидроэнергетика, кеме жүру, табиғи қорғау және т. б. су жіберулер):
Су пайдаланушылардың және табиғи қорғау, балық шаруашылық және т. б. су жіберулердің көлемдері 7.2.20 кестесінде бейнеленген. Қабылданған «Жоғарға – Ертіс су қойма каскадының су қорларын пайдалану ережелері» және «Қапшағай су қоймасын алғаш толтыру кезіндегі және қалыпты қолдану кезіндегі ережелер»-ге сәйкес Іле және Ертіс өзендерінің су шаруашылық баланстарында гидроэнергетика талаптары есепке алында.
Су жол көлігінің Ертіс өзеніне талаптары бойынша навигациялық кезінде кеме жүре алатын су деңгейін 20 сәуір 5 қараша арасындағы ұстауы қажет.
Жайық өзен сағасына су жіберулер уылдырық шашатын жерлерді суландыру және балықтың көшіп конуын қамтамасыз етуге арналған, сонымен бірге балық қорын сақтау және табиғи өзімен өзі өсіп – өну мақсатымен Каспий теңізінің солтүстік бөлігінде балықты семірту.
Астана, Ақтөбе, (Илик ө.) және т. б. су қоймаларының төменгі бьефіне су жіберулер ішінде санитарлық су алулар есепке алынған. Міндетті санитарлық су шығындары минималды айлық орташа су шығын мөлшеріне сәйкес, қамтамасыздандығы 95 %.
Ресей Федерация және Қазақстан арасындағы келісім шарттар негізінде белгіленген, ҚР және РФ арасындағы шекарасында санитарлық су жіберулер, Есіл және Тобыл трансшекаралық өзендерінде есепке алынған. Есіл өзенінде санитарлық су жіберулер 6 м3/с кем емес мөлшерде беруі қарастырылған (ҚР, Павлодар қаласы, 25 – 26 қараша, 2010 ж. Трансшекаралық су нысандарын бірлесіп қолдану және қорғау бойынша жұмыс топтың Мәжіліс хаттамасы). Сондай – ақ, сирек қайталанатын аса суы аз жылдар кезінде ҚР өз тұтынушалырдың едәуір су тапшылығын жою үшін транзит су жіберулерді көлемін азайту шешімі қабылданды, бірақ санитарлық су жіберу көлемінен кем емес (1,0 м3/с), «Союзгипроводхоз» институтымен (1988 ж.) жасалынған, алдында қабылданған мемлекет арасында су бөлу ережесі. Тобыл өзені бойынша, Қостанай және Курганск облыс шекарасында Үй өзеннің құйылыс жерінің жағарғы жағында, кез келген суы аз жылдары судың деңгейі төмен болған мезгілінде Тобыл өзеннің минималды су шығыны Ресей - Қазақстан Үкіметаралық комиссия шешіміне сәйкес 0,5 м3/с көлемінде бекітілген. Табиғатты қорғау су жіберулер Жаңартылған Бас Сұлбасында бірнеше компонеттерге олардың атқарымдылық міндеті бойынша шектепліп бөлінген:
- ірі өзендердің алқаптарының және олардың көл, теңіз сағаларында экологиялық жағдайын және су деңгейін қалыпты түрде ұстау;
- Ертіс өзеннің жайылымын суландыруға арналған;
- Сырдария, Жайық, Нұра, Торғай, Шу және т. б. өзен бассейндерінде шаруашылық – экологиялық жүйелерінде экологиялық жағдайын қалыпты жағдайда ұстау үшін. Көлдер, шабындықтар, тоғай ормандар, сулы – батпақ жерлерден құралатын Сырдария дельтасының табиғи – шаруашылық кешенінің су пайдалануы 1,4 км3 көлемінде қабылданды ( қамтамасыздығы 75% кезінде). 39 м ден 42 м - дейін горизонт тербелісі кезінде теңіз су балансының негізінде САТ (САМ) су пайдалануы бекітіледі. Орташа сулы жылы Солтүстік Арал теңізіне су жіберу 3,0 км3 көлемде кем болмау керек.
Сарышығанақ су қоймасының су пайдалануы 0,69 км3 мөлшерінде қабылданған (су қоймасын толтыру жайлы соңғы шешім қабылданбады).
1992 жылғы 12 мамыр Қазақстан Республикасы Министірлер Үкіметінің «Іле – Балқаш бассейннің экологиялық мәселерін шешу бойынша іс әрекеттер» үкіміне сәйкес Балқаш көлінің деңгейін қажетті БЖ 341 м белгісінен төмен емес қалпында ұстау қажет. Сондықтан, Іле өзеннің су шаруашылық баланстарын есептеу кезінде, Қапшағай ГЭС жармасында қалған ағысты кейін бассейн аумағында оның пайдалануы Балқаш көленің талаптарынан сәйкес БЖ 341 м белгісінен төмен емес қалпында ұстау негіздеріне назар аударылды.
Іле атырауы транзит ағысының жоғалу аймағы болып табылады. Іле өзеннің атырауында ағыстың абсолюттік жоғалу мөлшері, атыраудың жоғарғы жағындағы ағысына байланысты, 1989 ж. Балқаш Сұлбасында алынған графигі бойынша анықталатын.
Ертіс алқабын суландыру (Мемлекеттік табиғи қорық мәртебесі бар) үшін табиғи қорғау су жіберулер 17 – 21 күнге созылатын 3500 – 3200 м3/с шығындарымен 75 % ауқаттылығы Бұқтырма су қоймасының су жіберу есебімен жүзеге асырылады, бүйір тармағы БГЭС және ШГЭС арасында және Шүлбі су қоймасының жұмыс істеуі. Жылдың сулығыны байланысты су жіберу көлемі 4,55 км3-тен 6,63 км3 дейін мөлшерде құрайды, орташа алғанда – 5,4 км3, ауқаттылығы 75 % кезінде – 5,4 км3, ауқаттылығы 95 % кезінде - 4,55 км3. Қазақстан өзендерінің бассейндерінде (Сырдария, Нұра, Торғай және т. б.) шаруашылық – экологиялық жүйелерге (ШЭЖ) едәуір көлемде су ағысы шығындалады. Бұл жерде суланатын ескі арналар, ойпаттар, көлдің ойыстары, тоғай – сай сала, сулы – батпақты жерлерде мекендейтін жануарлар мен құстар және сол жердегі тоғай орман, тал шілік, қамыстың, өсімдіктердің өсіп өну жері, сонымен қатар, жайылым жерлер және малды суғару көздері, шалғынды жерлер, балық аулау нысандары және халық үшін оазистер.
7.2.20 кесте
ҚР өзендер бассейнде табиғи қорғау, балық шаруашылық, санитарлық және басқа да су жіберулер.
Бассейн | Өзен бассейндері | Су жіберулердің мақсаттары | Су жіберулердің жылдық көлемі (млн. м3) ағыстың пайызды ауқаттылығы кезінде |
көп жыл-дық ортақ мөлшер | 75% | 95% |
1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
Арал-Сырдария | Сырдария | Шаруашылық – экологиялық жүйелерге арналған (ШЭЖ) | |||
өзен сағасы | 5840 | 4560 | 3180 | ||
дельтасы | 1400 | 1400 | 1120 | ||
Сарышығанақ су қоймасының су тұтынуы* | 690 | 690 | 690 | ||
Табиғатты қорғау ( САМ үшін) | 3690 | 1780 | 560 | ||
Балқаш-Алакөл | Іле | Іле өзенінде табиғи-экологиялық кешендер | 4600 | 5600 | 7200 |
Гидроэнергетика | 12240 | 12240 | 12240 | ||
Балқаш көлі | Балқаш көлінің табиғи – экологиялық талаптары | 13300 | 14200 | 14800 | |
Ертіс | Ертіс - НБ Бухтырма су қоймасы | Гидроэнергетика, табиғи қорғау (Ертіс өзенінің дельтасына арналған) | 14200-14500 | 14600-16700 | 15400-16700 |
Ертіс - НБ Шүлбі су қоймасы | Гидроэнергетика | 16800 | 16800 | 16800 | |
Табиғи қорғау (Ертіс өзенінің алқабына арналған) | 5700 | 5400 | 4550 | ||
Ертіс - ҚР және РФ шекарсында | Табиғи қорғау, навигациялық | 14200 | 14200 | 14200 | |
Есіл | Есіл - НБ Астана су қоймасы | Санитарлық | 4,7 | 4,7 | 4,7 |
Есіл - ҚР және РФ шекарасында | Санитарлық | 189 | 189 | 31.6 | |
Жайық - Каспий | Жайық, Көшім тармағы (УК ҚОҚ) | Шарушылық- экологиялық жүйелер (ШЭЖ) | 192 | 192 | 150 |
Төменгі Жайық | Шарушылық- экологиялық жүйелер (ШЭЖ) | 57 | 57 | 57 | |
Жайық өзен сағасы | Балық шаруашылық | 6000 | 5000 | 3000-3500 | |
Илек – НБ Ақтюбе су қоймасы | Санитарлық | 5,9 | 5,9 | 5,9 | |
Ү. және К. Өзен | Шарушылық- экологиялық жүйелер (ШЭЖ) | 18 | 18 | 18 | |
Нұра-Сарысу | Нұра | Табиғи қорғау (сулы батпақ жерлергі арналған) | 603 | 244 | 213 |
Сарысу (жағарғы жағы) | Санитарлық | 0,6 | 0,6 | 0,6 | |
Тобыл-Торғай | Тобыл - ҚР және РФ шекарасында | Санитарлық | 15,8 | 15,8 | 15,8 |
Торғай | Табиғи қорғау (сулы батпақ жерлергі арналған) | 544 | 153 | 30 | |
Шу-Талас | Шу - Фурмановка а. | Табиғи қорғау, санитарлық және ШЭЖ | 1250 | 1200 | 1000 |
Талас, Аса | Табиғи қорғау, санитарлық және ШЭЖ | 34 | 34 | 34 |
Экологиялық және шаруашыдық – экологиялық жүйесіне жұмсалатын су ағысының шығындарын айыруға мүмкіндік берілмейді. Су ағысының ШЭЖ шын мәнінде ондай болмайды, себебі қандай болса да су (инфильтрация немесе судың тасуын қосқанда) экологиялық жағдайын қалыпты күйде ұстау жаратылады. Сондықтан осы шығындардың бәрі шаруашылық – экологиялық жүйесінің ажыратылмайтын бөлігі, онсыз өзеннің келбеті су өткізетін арнаға айналатын еді. Сырдария өзеннің сағасында ШЭЖ және экологияға жұмсалатын су шығыны, өзен сағасына берілетін су көлемінен 40 % құрайды (Шардара су қоймасынан су жіберу + Арыс ө. ағысы), Казгипроводхоз жұмысында қабылданды.
Теніз – Қорғалжын көлдер жүйесінің сулы – батпақты жерлердің су талаптары ретінде мыналыр қабылданған:
- Нұра және Құланөтпес өзендері бойынша Қорғалжын көлдеріне орташа көпжылдық су көлімі 277 млн. м3 құрау қажет;
- Теніз көліне 326 млн. м3, барлығы – 603 млн. м3;
Қорғалжын көлдер жүйесінде (Сұлтанкелді көл. су деңгейінің қабылдаған белгісі) судың орташа деңгейдін есептік белгісі БЖ 308,8 м құрайды. Су аз жылдары 75 % және 95 % қамтамасыздануында Қорғалжын көлдер жүйесінің су деңгейі төмендеуіне рұқсат етіледе, бірақ, абсолютті байқалған БЖ 304,5 м. белгісінен (Теніз көл. деңгейінің қабылданған белгісі) төмен емес болуы қажет. Сонымен қатар, балық шаруашылақтың ықыласын есепке алғанда, сонда Нұра және Құланөтпес өзендерінің тармақтары бойынша 244 млн. м3 (Р=75 %) және 213 млн. м3 (Р=95 %) төмен болмау керек.
Наурызым мемлекеттік табиғи қорығы және Торғай, Сарықопа мемлекеттік табиғи кіші қорықтың сулы – балшықты жерлердің суға қойылатын талаптарының толықкөлемді зерттеулер, халықаралық мәні бар болғандығына қарамастан, жүргізілген жоқ.
Торғай сулы батпақты жерлер және Сарыкөпе мемлекеттік табиғи қорғалатын аймақтар және Наурызы́м мемлекетті́к табиғи́ қорық, олардың халықаралық маңызы бар болуына қарамастан, суға қойылатын талаптарды толық көлемде зерттелмеді.
Берілген жұмыста сулы батпақты жерлердің суына қойылатын талаптарын анықтау негіздеріне алдын ала жағдайлар жатқызылған, көлдерде оптималды су деңгейін ұстау үшін табиғи жағдайда орын алған тармақтың көлемін қажет етеді.
Осы принцип бойынша бекітілген Торғай, Улькаяк, Сары – Өзен, Теке, Наурызым – Қарасу жалпы су келу орташа сулы жыл мөлшеріде алғанда 544 млн. м3 құрайды, суы аз жылдарда 153 млн. м3 (Р=75 %) және 30 млн. м3 (Р=95 %) құрайды.
Су қоймаларда және Жайық – Каспий бассейндегі арналарында (ЖК ҚОҚ, Үлкен және Кіші Өзен және т. б. өзендерінің бассейндерінде көлшіктердің тартылуы) қажетті су жиегінде ұстау және оларды толтыруға арналған су беру, кешенді су пайдалану үшін су беру балық шаруашылық және табиғи қорғау қажеттіліктеріне бөлмей қарастырылады.
Осы барлық қажеттіліктерге 250 млн. м3 шамасымен қолданылады.
Табиғи кешендер көлдер және басқа су айдындар, өзеннің сағасында орналысқан, оларға табиғи қорғау мақсаттарымен су беру көлемі қалдық принципі бойынша анықталды, бірақ көлемі байқалған табиғи күйден кем болмау керек.
Ағынның жоғалу
Қазақстан Республикасының өзен бассейндерінде ағынның жоғалауы алдын ала су бітенің бұланыу және су қоймалардың арнасына сүзілу, сонымен қатар өзен арнасында ағыстың табиғи шығындары, негізінде, төменгі ағыстың таралу аймағы және шаруашылық – экологиялық жүйесінде (соңғысы жоғарда қарастырылған). Ірі су қоймаларының бетінен судың булану шығындары көп жылдық ағыс тізімі бойынша су қойма жұмыс режимдерінің есеп айыру процессінде анықталады, туынды дай орташа әр бір нақты жылдың су қоймалардың айна аудандарында көп жылдық көрінетін булану қабаты 7.2.21 кестесінде келтірілген. Көрінетін булану қабаты буланыдың айырмашылығы және жауын – шашын көлемі бойынша анықталды. Орташа көп жылдық көрінетін булану қабаты су қоймалардың орналасуына байланысты 368 – 993 мм. құрайды.
7.2.21 кесте
Ірі су қоймалардың беттінен көрінетін булану, мм.
Бассейн | Су қойма | I | II | III | IV | V | VI | VII | VIII | IX | X | XI | XII | жыл |
Арал-Сырдария | Шардара | 0 | 0 | 0 | 33 | 113 | 183 | 208 | 197 | 141 | 27 | 11 | 0 | 913 |
Балқаш-Алакөл | Қапшағай | -13 | -9 | -12 | 27 | 59 | 113 | 160 | 198 | 124 | 51 | 16 | -14 | 700 |
Бартоғай | 36 | 50 | 83 | 122 | 114 | 81 | 45 | 531 | ||||||
Бестөбе | 3 | 44 | 17 | 33 | 44 | 37 | 35 | 56 | 49 | 42 | 11 | -3 | 368 | |
Ертіс | Бұқтырма | -19 | -13 | -1 | 19 | 115 | 146 | 221 | 180 | 154 | 52 | 10 | -22 | 842 |
Шүлбі | -20 | -16 | -23 | 52 | 72 | 101 | 112 | 127 | 127 | 65 | -6 | -30 | 561 | |
Есіл | Вячеслав | -32 | -24 | -33 | 1 | 107 | 146 | 128 | 123 | 76 | 20 | -20 | -32 | 460 |
Сергеев | -14 | -14 | -15 | 1 | 64 | 98 | 110 | 100 | 82 | 46 | -20 | -25 | 413 | |
Жайық-Каспий | Ақтөбе, Қарқаралы | -21 | -18 | -20 | 57 | 113 | 145 | 154 | 152 | 101 | 47 | -12 | -28 | 670 |
Нұра-Сарысу | -17 | -15 | -20 | -4 | 88 | 118 | 115 | 107 | 72 | 17 | -21 | -19 | 421 | |
Шерубайнұра | -17 | -15 | -20 | -3 | 94 | 127 | 122 | 114 | 77 | 21 | -21 | -19 | 460 | |
Кенгір, Жезді | 7,1 | 5,5 | 6,9 | 27 | 138 | 192 | 214 | 207 | 121 | 61 | 11 | 3,8 | 993 | |
Тобыл-Торғай | Жоғарғы-Тобыл | -13 | -11 | -12 | 47 | 111 | 128 | 115 | 113 | 76 | 25 | -22 | -16 | 540 |
Қаратомар | -13 | -11 | -12 | 45 | 105 | 121 | 109 | 107 | 72 | 23 | -20 | -16 | 510 | |
Шу-Талас | Тасөткелді | 28 | 61 | 36 | 57 | 65 | 103 | 112 | 100 | 77 | 28 | -20 | -1,6 | 645 |
Шағын су қоймаларда су булану шығыны жоба бойынша қабылданды. Жобалардың жоқ болған жағдайда шығындар орташа көп жылдық су қойма су айнасының ауданының көрінетін булану қабаты туынды дай анықталды, су айнасының ауданы НПУ кезінде 60 % сәйкес. Су қоймалардың су беттінің булануы булану картасы бойынша анықталды. Жауын – шашын мөлшері ең жақын метостанция көрсеткіштері бойынша климаттық мәліметтер бойынша қабылданда. Шағын су қоймаларда орташа көп жылдық су шығын көлемі 7.2.23 кестесінде көрсетілген.
7.2.23 кесте
Шағын су қоймалырдың беттінен буланатын судың шығыны
Бассейн | Көзге көрінетін булану, млн. м3 |
Арал-Сырдария | 70,4 |
Балқаш-Алакөл | 9,8 |
Есіл | 47,3 |
Жайық-Каспий | 219,6 |
Нұра-Сарысу | 13,4 |
Тобыл-Торғай | 10,2 |
Шу-Талас | 42,8 |
Су қойманың фильтрация шығындары жоба бойынша қабылданды, су қойманы пайдалану ережесі немесе су қоймалардың су баланстары жайлы БИ мағұлматтары негізінде. Соңғы жағдайды алатын болсақ ол су қоймадағы су қордан су қойманың сүзілу көлеміне байланысты.
Су қоймада судың мұзға айналуы шығындары баланстарда есепке кірмеді.
Орталық, Батыс және Оңтүстік Қазақстан көптеген өзендердің өзгешілік негіздері өзен арнасының төменгі жақтағы учаскілерде аллювиялық шоғырланған қалың қабатында судың жедел фильтрациялануы. Солтүстік Балқаш маңайында арналардың құм мен немесе әктас шөгінділер мен қыйлысатын жерлерде арналық шығын көлемі анағұрлым үлкен. Солтүстік Балқаш бөлігінің бір де бір өзені (жер үсті сулар) өзінің суын Балқаш көліне алып келмейді, осылай жедел арналық ағынның жоғалуы түсіндірсе болады. Арналық шығындар есеп айыруға қиын келеді, сондықтан Казгипроводхоз бұрынғы жұмыстары, осы әдебиет көздерінен немесе қалдық принципі бойынша мәліметтерге қарап қабылданды. Есептік учаскінің бас жағында және бітетін жерінде гидрометриялық мәліметтердің бар болуы және су алу және ағыстың шығып кетуі баланстық тәсілмен анықталады (Нұра өзені және т. б.).
Арналық ағын шығындары жылдың сулығына байланысты өзгеруі мүмкін және 90 – 100 % дейін жете алады.
Кейбір бассейндерде ағыстын қайтарылуы және ағыстың жоғалу зонасынан төмен ағыстың жерден шығуы. Мысалға, Ертіс ө. бассейннінде Шүлбі а. төмен жағында көктем мезгілінде сәуір – мамыр айларында өзен алқабын су басқанда судың акумуляциясы жүреді және төменгі жармада ағыстың төмендеуі байқалады. Кейін маусым айында су призмасы жұмыс істей бастайды, төменгі жармасында су ағысының шығыны ұлғаяды. Мүмкіншілігіне қарай, бұл құбылыс су шаруашылық баланстарын есеп айыру кезінде есептеледі.
ҚХР аймағындағы Іле және Қара Ертіс өзендерінен су алуы
ҚР және ҚХР шекарасын 25-ке жуық су ағысы кесіп өтеді, олардың ең ірі өзендердің бірі Ертіс және Іле өзені болып табылады, бұл өзендер экономикалық және әлеуметтік-экологиялық тұрғыдан қарасақ Қазақстанға ең маңызды болып табылады.
ҚР және ҚХР (м/м Бұран) шекарасында Қара Ертіс ө. ығысының әртүрлі бағалау бойынша 10,7-ден 9,8 дейін деңгейінде тербеледі. Біріншіден шаруашылық қызмет салдары әсерін тигізбеген табиғи ағыс. Екіншіден – Қытайда тарихи су алу (су пайдалану) есептеуімен ағысты қамтып көрсету, бөлек уақыттарда Қара Ертіс ө. бассейннінде орын алған, өзен бассейндерінде ығысты өлшеп бастағанның алдында.
Сонымен, сол уақытта табиғи ағыстың және өлшенген (шын мәнінде) ағыстың айырмасы ҚХР –да Қара Ертіс ө. ағысының қолдану көлемі көрсетіді.
ҚХР – да бұрыңғы заманнан бері қолданып келе жатқан су қорлар 0,9 км3 көлемінде «Заңды» мәртебеге бекіту, әлбетте, қиын болады (немесе мүмкін емес), себебі бұл даулы мәселе. Бұл ағыс траншекаралық суларға қатысты болмайды деп күтілу мүмкін. Бұл жағдайда трансшекаралық Қара Ертіс ө. ағысы қабылданған 1938-дан 1972 жж. дейін есептелген орташа меншікті - табиғи су қорлар көлемі жылына 9,8 км3.
Ескерту қажет, 9,8 км3 шекаралық су қорлардың 2,0 км3 Қазақстан аумағында қалыптасып және Қытай аумағындағы Қара Ертіс өзеніне құйятын Ақ-Қаба, Қара-Қаба және Белезек өзендірінің ағысынан құралады.
Сонымен, Қытай бөлігінде Қара Ертіс ө. бассейннінде іс жүзінде су қор көлемі 7,8 км3 құрайды.
Сөйтіп, келешекке су шаруашылық баланстарды есеп айыру кезінде шығындар баланс бөлігінде ҚХР болжамданған жалпы су алу көлемі емес, ал олардың тарихи су алу көлемінен асқаны 0,9 км3 мөлшерінде.
ҚХР келешекке жоспарланған Қара Ертіс өзен бассейннінде су қорларын пайдалу жайлы мәліметтер мүлдем белгізіс.
Бүгінгі күнде Қытай мен Қазақстан арасында Ертіс өзеннің ағысын бөлу жайлы ешқандай келісім шарт жоқ, бірақ трансшекаралық өзендер бойынша су қорларды тиімді пайдалану жайлы келісімсөз 1999 ж. мамыр айынан бастап жүргізіліп жатыр.
Ұсынылған нұсқа бойынша ертіс ағысын ҚХР-да су алу көлемі шамамен:
2015 ж. – 5,0 км3 (қосымша 4,1 км3);
2020 ж. – 5,6 км3 (қосымша 4,7 км3);
2030 ж. 6 км3 (қосымша 5,1 км3);
2040 ж. – 6,3 км3 (қосымша 5,4 км3) құрайды.
Сонымен қатар, Ертіс өзен бассейнніне ұқсас, Іле ө. бассейні бойынша су шаруашылық есеп айыруда, ҚХР – да су пайдалану көлемі қосымша өсуп кету мүмкіндігін есептей отырып болашақта әлде жітіп қалған деңгейіне (1970 ж. дейін) 1 - 2 км3 құрайды.
ҚХР аумағында болашаққа жоспарланған су алу және оның динамикалық өсуі жайлы нақты ресми мәліметтер жоқ. ҚХР-ғы ҚР елшілігі мәліметтері бойынша 15.10.2004 ж. ҚХР аумағында Іле ө. бассейнінде пайдаланылған судың жалпы көлемі шамамен 5 км3 құрайды.
Қазақстан мамандарының кейбір сараптақ бағалауына сәйкес, Қытайда Іле ө. ағын шығыны жақын болашақта 7,4 км3 жетуге мүмкін.
Бірақ, бұл көлемді жақын 10 жылдықта қамтуды аса күмәнді, Жаңартылған БасСұлбада бұл жағдай қарастырылмаған.
Қытайда Іле өзен ағысын алдын ала орындалған бағалауы бойынша жалпы су алу көлемі:
2015 ж. – 3,5 км3 (қосымша 1,5 км3 );
2020 ж. – 4,0 км3 ( қосымша км3);
2030 ж. - 5 км3 (қосымша 3 км3);
2040 ж. – 6,4 км3 (қосымша 4 км3).
Сонымен бірге, Іле ө. қайнар көздерінде су көлемінің көбеюі көлемі 1 км3 (2015 – 2030 жж.) және 1,4 км3 (2040ж) мүмкіншілігіне назар аударылды.
Ресей Федерацияға және Өзбекстанға берілітен міндетті ағын көлемі
Қазақстан республикасымен және Ресей федерация арасындағы шекарада Есіл, Тобыл, Ертіс трансшекаралық өзендер бойынша қосымша санитарлық және басқа да су жіберулер мен қатар Орь, Илек, Хобда трансшекаралық өзендер бойынша міндетті су жіберулер қарастыралған. «Урал өзен бассейні бойынша жұмыс топтың мәжіліс хаттамасына» (19.06.1996 ж.) сәйкес, осы өзендер бойынша берілетін жалпы ағыс көлемі орташа сулы жылы 808 млн. м3 көлемінен төмен болмау керек, суы аз жылдары – 350 млн. м3 (Р=75 %) және 113 млн. м3 (Р=95 %) көлемінен кем болмау қажет.
Өзбекстандағы Айдаркөл – Арнасай көлдер жүйесін сақтап қалу үшін Шардара су қоймасынан (Сырдария ө.) қамтамасыздығы 50 % және оданда аз болғанда 1,0 км3 көлемде су жіберу жоспарланған.
Жер асты суларды пайдалану кезінде өзен ағысына тиетін зияны
Жоғарыда айтылып кеткен су балансының шығындар баптарынан басқа су шаруашылық есеп айыру кезінде жер үсті және жер асты сулардың арасында гидравликалық байланысы бар болу кезінде жер асты суларды іріктеу арқасында өзен ағысына тиетін залалдары ескерілді (7.2.24 кесте)
Су қоймалардың топографиялық сипаттамасы
Ірі су қоймалардың топографиялық сипаттамасы бойынша келешекке ағысты реттеу есеп айырулар орындалды, су қоймалардың қолдану ережелерге және жобаға сәйкес қабылданған.
7.2.24 кестесі
Жер асты суларды іріктеу негізінде жер үсті ағыстың азаюы (жер асты суларды алу мөлшеріне байланысты, пайыз түрінде)
Су шаруашылық бассейндер аталуы | Жер үсті ағысына тиетін зияны, % | Су шаруашылық бассейндер аталуы | Жер үсті ағысына тиетін зияны, % |
Арал-Сырдария | 31 | Жайық-Каспий | 48 |
Балқаш-Алакөл | 48 | Нұра-Сарысу | 55 |
Ертіс | 59 | Тобыл-Торғай | 31 |
Есіл | 49 | Шу-Талас | 38 |
Келесі су қоймалар бойынша жобалық сипаттамалар нақтыланды:
· Есіл өзен бойындағы Вячеслав су қоймасы (МКМ «Астанагорпроект» 2000 ж. нақтыланды).
· Ертіс өзені бойында Бұқтырма және Шүлбі су қоймалары (ЖАҚ «Казгидропроект» соңғы мәліметтері бойынша сипаттамаларға түзетулер еңгізілді)
Қазіргі уақытта Шу өзен бойындағы Тасөткелді су бөгетінің техникалық жағдайының төмен болуына байланысты сейсмологиялық шарттарына сәйкес Тасөткелді су қоймасын толтыру көлемі қысқарды. су бөгетін күшейткенен кейін 2020 ж. су қойманы жобалық көлемге дейін толтырылатын болады.
8. Сушаруашылық есептердің реті және методикасы
Баланстар негізіне, экономика саласындағы су тұтынушылардың суға қажеттіліктері, әртүрлі даму кезеңдегі экономи салаларының ағындарды жоғалтуы және. су қорларымен салыстыру (2015 – 2040 жж.).
Қазіргі су қорларынан (жер беті ағындары, жер асты сулары және т. б.) жер беті сулары едәуір көп қызуғышылық танытады. Жер беті суларының бөлігіне жалпы баланстың кіріс және шығыс бөліктерінің шамамен 98%-ы келеді. Республика территориясында тек қана жер үсті сулары сумен қамтамасыз етуде тапшылық пен кеңшілік анықтайды. Қалған сукөздері бойынша, су шаруашылық баланс көлемдеріне қатысып олардың қолдану көлеміне тең болып қабылданды (болжамдалған және басқа қосымша қорлар шегінде).
Су ағынын көпжылдық реттеу су қоймасымен өзендер бойынша (Ертіс, Іле ө. және басқа) су шаруашылық есептер мен баланстар көпжылдық су ағынының қатарымен орындалды. Қалған өзендер бассейіндерде есептер есептік қамтамасыз ету ағыны жиынтық ағыны бойынша есептелген (маусымдық интервалда) кіші су қоймалардағы маусымдық реттеу есебімен.
Жасалған есептердің нәтижесінде су шаруашылық баланстар орындалған, қазіргі су қоймалардың сыйымдылықтарының есебімен, құбылмалылық саналған және тұтынушыларға, су қолданушыларға кепілді сумен қамтамасыз ету есептелген. Құбылмалылық үшін жыл-сайын тың болмаса айына бір рет болатын кепілді су қайтарымның рұқсат етілген мөлшерінен төмендеуімен қабылданды.
Нормативтік су тұтынудың (су пайдалану) төмендеу кезінде есептелген қамтамасыздығына байланысты, су қажеттіліктерін қанағаттандыру иерархия қалыптасқан қиын кезеңдерінде анықталды.
Сумен қамтамасыздандырудың негізгі кепілдігі тұтынушыларға қамтамасыз құбылмалы жылдар қатарымен алынған. Қамтамасыз нормативі шаруашылық-ауыз су мен өнеркәсіптік мұқтаждықтарды 95% құрайды, егіншілікке және балық шаруашылығы 75%, лимандарға – 30-50%. Құбылмалы жылдары су тұтынуды – 20% кесуге болады (лимандар есептелмейді). Су аз жылдары су ресурстары жеткіліксіздікте лимандар су тұтынушылар есебінен алынады.
9. Су шаруашылық есептердің нәтижесі
Су шаруашылық баланстарының республика бойынша жиынтығы 9.1 кестесінде көрсетілген, негізгі бассейндер бойынша мәтінде төменірек толығырақ көрсетілген.
2040 деңгейіне есептік үстірттік су ресурстары әр түрлі сулылық жылдарда 110,3 - 64,3 км3 өзгеріп тұрады немесе су ресурстарының көлемінің жиынан 94-97 % құрайды, реттеу, су бөлу, өзендерге суды тастау есебімен. Коллекторлы-дренажды, қалдық және суармалы судың ағын суларының, өнеркәсіптік пен коммуналды-тұрмыстық шаруашылығының құрамындағы қайтарымды суларды пайдалану үшін қосымша ресурс ретінде қарастырылады, 5 км3 көлеміндей құрайды.
Жер асты, шахталық-кен, ағын, коллектор-дренаж, теңіз және өзен суларының пайдалану деңгейі 2040 жылы 1,7 % немесе 1,9 км3, Қаспий теңіз суларының және Балқаш к. көл суларының жалпы алынымы 1,6 км3 (1,4 %), Еділ ө. (РФ) Қазақстанға суды лақтыру - 0,1 км3 (0,1%) құрайды.
Осылайша, алдағы уақыттағы (2040 ж.) жалпы су қорларының жалпы көлемі 114,2 км3 құрайды. Бірақ, ҚХР суды алу көбейюіне қарай, 2040 ж. су ресурстары 9,4 км3 азаяды, сонымен 104,8 км3 құрайды.
Су қорларының жер үсті суларын (олардың реттеу, қайтару және ағын суларын есептегенде) 2040 ж.-ға бөлуі:
§ 27,0 % (30,8 км3) экологияға және ағынның шығыны;
§ 25,5 % (29,1 км3) теңіздер мен көлдерге құйылымдар (Каспий және Арал теңіздер, Балқаш, Алакөл, Сасыккөл, Қорғалжын көлдер и др.);
§ 19,5 % (22,3 км3) экономика салаларында пайдалану;
§ 19,5 % (22,3 км3) басқа мемлекеттерге беру, ең бастысы, РФ;
§ 8,2 % (9,4 км3) – Ертіс және Іле өзендері бойынша ҚХР келетін ағын азаяды;
§ 0,3 % (0,3 км3) – жер асты суларының тартулары есебінен өзен сағасына зарар.
Қазақстанның экономика саласындағы су тұтыну 2040 ж. деңгейінде 84 % - үстіртік су көздерінен алынады, қалған көлем - жер асты, теңіз мен көлдер және ағын сулары есебінен жүзеге асырылады.
Республикада су пайдаланудың негізгі бөлігі ауыл шаруашылыққа келеді. Айтқаннан бөлек, ауыл шаруашылық су тұтынушылардың ең үлкені суармалы егістікке келеді, одан кейін лиманға жем өндіруге арналған, жайылымдарға және ауыл тұрғындарын және малды сумен қамтамасыздандыру.
Суармалы егістікте негізінде үстіртік су ағынын пайдаланады, егістік оңтүстікте және оңтүстік-шығыста көбінесе дамыған – Сырдария, Іле, Шу Талас, Ертіс өзендерінің бассейндерінде.
Лимандық егістік көбінесе Батыс және Солтүстік Қазақстанда дамыған, Жайық, Торғай, Тобыл және басқа өзендердің көктем ағынында.
Республика бойынша ауылдарды көбінесе жер асты сулармен қамтамасыз етеді.
Айтылғандардан басқа, өзендердің төменгі жағындағы тасқын сулармен пішен орылымдарын суғаруға ағындардың жұмсау орны бар. Кейбір жағдайларда экологиялық тағайындауы да бар жұмсаулар, «экологияға су шығару» бабы бойынша жүргізіледі.
Бассейндердегі су тұтынудың «үнемсіз» категорияларының ең үлкеніне өзен арнасынан болған жойылулар, су қоймасы бетінің булануы, жайылма және саға өзендерінде ағынның жиналуы және т. б.
Ағын шығынының бұл түрін, нақты айтқанда жойылу деп айтуға келмейді, өйткені олардың есебінен жайылма өзендердегі табиғи кешен өседі (ормандар, бұталар, шөптер, жануарлар әлемі), сумен жайылым мен шөп орымдары т. б. сумен қамтамасыз етіледі. Экономика мен суды пайдаланушы салаларының халықты сумен қамтамасыз ету мәселесіндегі мәртебесінің тәртібін сақтай отырып орындалған су шаруашылығы теңгерімінің талдауы, болашақта суды пайдаланушыларды сумен қамтамасыз етуге қарағанда, экономика салаларын сумен қамтамасыз ету анағұрлым қолайлы болатынын көрсетті.
8 сурет. Орташа көп жылдық ағынына жақын болған жылдары 2040 ж. деңгейінде су қоларын бөлуі көрсетілген., км3
Тұрғындар мен өнеркәсіп барлық аймақтарда сумен ішкі қорлар (Каспий теңізі және Қазақстан көлеміндегі бассейнаралық ағыс жіберумен қоса) мен тартылған ағыс (Еділ өзені) есебінен қамтамасыз етіледі.
Болашақта 2040 ж. деңгейде өзінің су ресурстары экономика салаларының талаптарын қанағаттандыру үшін жеткіліксіз, дефициттік бассейндерге, облыстарға (Астана қ. ішінде) сырттан демеуқаржы жасау керек, 7.2.19 кестесінде көрсетілген. Жалпы 2040 ж. лақтыратын ағының көлемі 741 млн. м3/жыл құрайды, ал су аз жылдар 95% қамтамасыз және одан да көбірек - 813 млн. м3/жыл болады. Ауыл тұрғындарын және ауылшаруашылық өндірісін сумен қамтамасыз ету де, негізінен жер асты суларын пайдалану есебінен оң шешіледі. Жүйелі түрде жерді суландыру тәжірибе жүзінде барлық жерде қалыпты шамада сумен қамтамасыз етілген. Жерді жүйелі түрде суландыруды сумен қамтамасыз етуді көтеру болашақта суландыратын жер бөліктерін жер бетіндегі көздерден анағұрлым сенімді су көздерімен - жерді суландыру жүйесінің ПӘК көтеру арқылы жерді суландыру жүйесін қайта құру және орналастырылған су көздерін көбейту жөніндегі басқа іс-шаралармен, Көксарай су қоймасын пайдалануға енгізілуімен, жер асты суларына байланысты болады. Жүйелі суландыру үшін көлемі бойынша аздаған тапшылықтар Сарысу өзенінің, Қарасор көлінің (Қарағанды облысы), Торғай, Қобда (Ақтөбе облысы) бассейндерінде және құрғақ жылдары суды тұтынумен қамтамасыз етуге есептік қамтамасыз ету шегінен тыс қол жеткізген, яғни тұтынудың 80% төмен кейбір басқа бассейндерде бар.
Торғай, Ырғыз өзендерінің бассейндеріндегі лиманды суландыру 30% қамтамасыз етілген (9.2. кесте). Болашақта суды пайдаланушылардың талаптарын қанағаттандыруға қатысты қарасақ, онда Қазақстанның жекеленген аймақтарында су шаруашылығы кешендерін сумен қамтамасыз ету, кеме, энергетикалық, балық шаруашылығы, әсіресе аймақтардағы экологиялық тепе-теңдікті сақтап қалу талаптарын өтеуге байланысты мәселелер туындауы мүмкін.
Бұл аймақтарға трансшекаралық өзендердің ағысын бөлу бойынша ҚР шектес елдермен келісім міндеттемелерін сақтаудан, сумен қамтамасыз ету көбінесе көршілес мемлекеттерден келетін транзиттік ағысқа байланысты болатын аймақтар жатады (Жайық-Каспий, Шу-Талас, Арал-Сырдария, Балқаш-Алакөл, Ертіс бассейндері).
Су тұтынушылардың және суды пайдаланушылардың сумен қамтамсыздандыру толық сипаттамалары келешекте жеке бассейндер бойынша төменде берілген.
Арал-Сырдария бассейні
Арал-Сырдария бойынша жиынтық сушаруашылық баланстары, барлық сумен қамтамасыздандыру көздерін есепке алып 9.3 кестеге жиналған. Қазақстан республикасының шегіндегі Сырдария су шаруашылық баланстарында бір жағынан – су тұтынушылардың және су пайдаланушылардың талаптары, көбінесе, жылдың жылы кезіндегі, және екінші жағынан қысқы мезгілде Шардара су қоймасына келетін ағын байланыстыруға тура келді.
Шардара, Көксарай (көлемі 1,0 км3) су қоймалары, Арнасай көлдерінің жүйелері және Сырдария өзенінің арнасы бірге жұмыс істегенде сағаны сумен қамтамасыз ету мүмкіндіктері қарастырылған. Сырдария сағасында суды пайдалану негізгі бығыттары ауыл шаруашылық, бас орында тұрақты суғару болып табылады. Негізгі су тұтынушылар: Солтүстік Арал Теңізі (САТ) және Сарышығанақ шығанағы, Сырдария өзенінің атырауы, Сырдария өзеніндегі Шардара су қомасынан Қазалы қаласына дейінгі учаскісіндегі экосистемалар. Шардара су қоймасы және Көксарай реттегіш су қоймасының бірлескен жұмыс режимімдері әзірленген сонымен қатар ПӘК-тін жоғарлаумен суармалау жүйесін қайта құру, есептелген барлық даму кезеңдерінде суармалы аудандарда сумен қамтамасыздандыруға мүмкіндік береді.
Суы өте аз жылдары (95 % қамтамасыздық) шалғындықтарды жоққа шығарғанда, терең жайылма режимінде жұмыс істейтін Көксарай реттегіш су қоймасы жем-шөп өсіруге қосымша қор болады, бұл өнімнің жетіспеушілігінің орнын толтыруға мүмкіндік береді.
Көрінген сулылық жылдарын салыстырғанда басқа экономика салаларының талаптары бірталай кіші суармалы егістіктік талаптарына қарағанда. Сырдария сағасына 1,4 км3 қажеттілігін есептер бойынша 75 % нормативтік қамтамасыз ету кезінде беріледі.
Экожүйелерді сумен қамтамасыз ету Сырдария ө. ШрСҚ-нан Қазалыға дейінгі телімінде жылдың сулылығынан белгілі болады және әртүрлі жылдарда бірталай өзгеріп тұрады: 6,0-дан 3,3 км3 дейін (сәйкесінше Р = 50 % және 95 %).
Солтүстік Арал теңізі (САТ) және Сарышығанақ жапырыпына түсетін су жылдың сулулығымен байланысты 4,2 – 4,4 км3 (Р = 50 %) ден 1,4 – 1,6 км3 (Р = 95 %) дейін өзгеріп тұрады және Солтүстік Арал теңізіне көп жылдықтағы орташа керекті ағын - 3,0 км3 төмен емес критериясын сақтайды. Сарышығанақ жапырыпын сумен қамтамасыз ету 0,69 км3 көлемімен шарты әртүрлі сулулық жылы орындалады (2020 ж. бастап толтыруы басталады).
Болашақта ЧАКИР және бұрынғы «Аш дала» алабының су тұтынуы қойылған лимиттен аспайды.
АРТУР таулы және таудың жағасындағы аудандарда атмосфералық жауын-шашынның біраз көп, жоғарғы территориясындағы өзендердің сулылығы маңызды, дамыған суармалы каналдардың жүйелері мен су қоймалар суармалы егістікке керекті суды қазіргі деңгейдеде және болашақтада бере алады.
9.1. Кесте
Қазақстан Республикасы бойынша жылдық 50%, 75% және 95% - на жақын қамтамасыз етілген,
(2015 - 2040 жж.) млн. м3 су шаруашылық қосынды балансы
Р/с № | Балансты құраушы | 2015 жыл | 2020 жыл | 2030 жыл | 2040 жыл | ||||||||
Ортажылдық | 75% | 95% | Ортажылдық | 75% | 95% | Ортажылдық | 75% | 95% | Ортажылдық | 75% | 95% | ||
1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
I. Кіріс бөлігі | |||||||||||||
1 | Реттеу, су бөлу мен қайтарылым суларды есептегенде, өзендер ағынының үстіңгі қабаты | 109113 | 89439 | 64093 | 109744 | 87515 | 63798 | 110192 | 85620 | 63894 | 110347 | 88467 | 64301 |
2 | Еділ суының ағыны | 68 | 68 | 68 | 77 | 77 | 77 | 85 | 85 | 85 | 94 | 94 | 94 |
3 | Жер асты және шахталық-кен суларын пайдалану | 1211 | 1211 | 1211 | 1373 | 1373 | 1373 | 1612 | 1612 | 1612 | 1916 | 1916 | 1916 |
4 | Ағынды және коллектр-дренаж суларын пайдалану | 118 | 118 | 118 | 161 | 161 | 161 | 203 | 203 | 203 | 244 | 244 | 244 |
5 | Балқаш к. мен Каспий теңізі суларын пайдалану | 1315 | 1315 | 1315 | 1407 | 1407 | 1407 | 1527 | 1527 | 1527 | 1614 | 1614 | 1614 |
Барлығы | 111826 | 92151 | 66805 | 112762 | 90533 | 66817 | 113619 | 89047 | 67321 | 114214 | 92335 | 68169 | |
II. Шығыс бөлігі | |||||||||||||
1 | Соның ішінде суды алу: | 19371 | 19136 | 17421 | 20148 | 19761 | 17825 | 21234 | 20707 | 18594 | 22327 | 21714 | 19530 |
Жер үсті бұлақтарынан | 16886 | 16651 | 14936 | 17374 | 16987 | 15051 | 18070 | 17543 | 15430 | 18744 | 18130 | 15946 | |
Жер асты және шахталы-кеңді суларын пайдалану | 1211 | 1211 | 1211 | 1373 | 1373 | 1373 | 1612 | 1612 | 1612 | 1916 | 1916 | 1916 | |
Ағын және коллектрі-дренаж суларын пайдалану | 118 | 118 | 118 | 161 | 161 | 161 | 203 | 203 | 203 | 244 | 244 | 244 | |
Балқаш к. мен Каспий теңізі суларын пайдалану | 1156 | 1156 | 1156 | 1240 | 1240 | 1240 | 1349 | 1349 | 1349 | 1423 | 1423 | 1423 | |
2 | ҚХР – на қосымша су шығару | 5100 | 5100 | 5100 | 6700 | 6700 | 6700 | 8100 | 8100 | 8100 | 9400 | 9400 | 9400 |
3 | Жер асты суларын алу салдарынан ағын өзендеріне келтірілген залалы | 218 | 218 | 218 | 251 | 251 | 251 | 294 | 294 | 294 | 347 | 347 | 347 |
4 | Соның ішінде ағынды, экология шығыны: | 32648 | 23781 | 16093 | 32032 | 22983 | 15617 | 31510 | 22417 | 15260 | 30801 | 21597 | 14756 |
су қоймасы бетінің булануы | 13381 | 10812 | 6860 | 12982 | 10126 | 6337 | 12616 | 9606 | 5910 | 12077 | 8852 | 5413 | |
КСаК бойынша шығын | 270 | 270 | 270 | 270 | 270 | 270 | 270 | 270 | 270 | 270 | 270 | 270 | |
каналдарда судың көкжиектерін ұстау, сағаларға табиғи жіберілімдер | 1407 | 583 | 333 | 1296 | 549 | 325 | 1187 | 492 | 309 | 1122 | 467 | 300 | |
Тараудағы табиғи кешен су тұтынуы, арна т. б шығындары., | 16830 | 12066 | 8580 | 17434 | 11988 | 8635 | 17387 | 12000 | 8720 | 17283 | 11957 | 8724 | |
Олардан КСаК есебінен Шидерті к. – нің сағасына табиғат қорғау су шығарылымы | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | |
оның ішінде Шульбадан төмен Ертіс сағасында шығындар: | 710 | 710 | 710 | 730 | 730 | 730 | 747 | 747 | 747 | 745 | 745 | 745 | |
5 | Оның ішінде ағынды қалдықтарының сағаларға ағуы: | 31077 | 23216 | 17505 | 30380 | 22570 | 16724 | 29649 | 21873 | 16077 | 29063 | 21264 | 15662 |
Балқаш к.-не | 14140 | 12437 | 10955 | 13671 | 11989 | 10289 | 13083 | 11396 | 9690 | 12486 | 10750 | 9225 | |
САТ мен Сарышығанаққа | 4262 | 2489 | 1472 | 4235 | 2452 | 1437 | 4265 | 2475 | 1451 | 4420 | 2631 | 1575 | |
Алакөл мен Сасыккөл ө.-не | 3212 | 2383 | 1620 | 3197 | 2368 | 1605 | 3183 | 2354 | 1591 | 3164 | 2335 | 1572 | |
Каспий теңізіне | 7891 | 5384 | 3206 | 7773 | 5266 | 3145 | 7664 | 5163 | 3094 | 7577 | 5080 | 3043 | |
олардан, басқа өзендерге: | 1528 | 482 | 210 | 1461 | 453 | 205 | 1412 | 442 | 209 | 1375 | 425 | 205 | |
КСаК есебінен Қорғалжын қорығына табиғат қорғау су шығарылымы | 42 | 42 | 42 | 42 | 42 | 42 | 42 | 42 | 42 | 42 | 42 | 42 | |
6 | РФ-на ағады | 23412 | 20700 | 10469 | 23251 | 18268 | 9700 | 22833 | 15657 | 8996 | 22276 | 18014 | 8474 |
Барлығы | 111826 | 92151 | 66805 | 112762 | 90533 | 66817 | 113619 | 89047 | 67321 | 114214 | 92335 | 68169 | |
III. Баланс | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 |
9.2. кесте
Дефициттік аудандарда суарылым және лимандық егістікке су пайдаланудың дефициттері
Бассейн | Өзен, көл бассейндері | Егістіктің түрлері | Дефициттер, млн. м3/жыл. | |||||||||||
2015 | 2020 | 2030 | 2040 | |||||||||||
50% | 75% | 95% | 50% | 75% | 95% | 50% | 75% | 95% | 50% | 75% | 95% | |||
Балқаш - Алакөл | Аягөз, Бақанас | Суармалы | 0 | 0 | 2 | 0 | 0 | 2,32 | 0 | 0 | 2,63 | 0 | 0 | 2,94 |
Жайық-Қаспий | Хобда | Суармалы | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 2,91 | 0 | 0 | 4,56 | 0 | 0 | 6,23 |
Сағыз | Лимандық | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0,32 | 0 | 0 | 0,86 | 0 | |
Уил | Суармалы | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0,59 | 0 | 0 | 2,7 | 0 | 1,72 | 4,08 | |
Лимандық | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 2,62 | 0 | ||
Арал жаны | Суармалы | 0 | 0,22 | 0,34 | 0 | 0,43 | 0,34 | 0 | 0,43 | 0,34 | 0 | 0,43 | 0,34 | |
Барлығы | Суармалы | 0 | 0,22 | 2,34 | 0 | 0,43 | 6,16 | 0 | 0,43 | 10,23 | 0 | 2,15 | 13,59 | |
Лимандық | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0,32 | 0 | 0 | 3,48 | 0 | ||
Нұра - Сарысу | Сарысу | Суармалы | 0 | 0 | 1,14 | 0 | 0 | 5,83 | 0 | 0 | 9,46 | 0 | 0 | 10,65 |
Карасор көлдері | Суармалы | 0 | 0 | 5,19 | 0 | 0 | 7,5 | 0 | 0 | 11,08 | 0 | 0 | 12,47 | |
Лимандық | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 1,45 | 0 | 0 | 1,84 | 0 | ||
Барлығы | Суармалы | 0 | 0 | 6,33 | 0 | 0 | 13,33 | 0 | 0 | 20,54 | 0 | 0 | 23,12 | |
Лимандық | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 1,45 | 0 | 0 | 1,84 | 0 | ||
Тобыл - Торғай | Убаған | Суармалы | 0 | 0 | 0,33 | 0 | 0 | 0,45 | 0 | 0 | 0,32 | 0 | 0 | 0,67 |
Торғай | Лимандық | 0 | 0 | 0 | 13,49 | 0 | 0 | 35,2 | 11,6 | 0 | 48,07 | 18 | 0 | |
Улькаяк | Суармалы | 0 | 0 | 0,05 | 0 | 0 | 0,05 | 0 | 0 | 0,07 | 0 | 0 | 0,09 | |
Лимандық | 0 | 4,85 | 0 | 0 | 9,32 | 0 | 5,7 | 14,8 | 0 | 13,48 | 18,39 | 0 | ||
Сары-Өзень | Лимандық | 0 | 0 | 0 | 0 | 6,01 | 0 | 0 | 13,16 | 0 | 0 | 17,94 | 0 | |
Байқоныр | Лимандық | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 1 | 0 | |
Барлығы | Суармалы | 0 | 0 | 0,38 | 0 | 0 | 0,5 | 0 | 0 | 0,39 | 0 | 0 | 0,76 | |
Лиманное | 0 | 4,85 | 0 | 13,49 | 15,33 | 0 | 40,9 | 39,56 | 0 | 61,55 | 55,33 | 0 | ||
Барлығы | Суармалы | 0 | 0,22 | 11,05 | 0 | 0,43 | 22,31 | 0 | 0,43 | 33,79 | 0 | 2,15 | 40,41 | |
Лимандық | 0 | 4,85 | 0 | 13,5 | 15,3 | 0 | 40,9 | 41,3 | 0 | 61,6 | 60,7 | 0 |
9.3. кесте
Арал-Сырдария бассейні бойынша жылдық 50%, 75% және 95% - на жақын қамтамасыз етілген, (2015 - 2040 жж.) млн. м3 сушаруашылық қосынды балансы
Р/с № | Статьи баланса | 2015 | 2020 | 2030 | 2040 | ||||||||
Орташа | 75% | 95% | Орташа | 75% | 95% | Орташа | 75% | 95% | Орташа | 75% | 95% | ||
2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | |
I. Кіріс бөлігі | |||||||||||||
1 | Үстіртік сулар | 21618,6 | 17202,6 | 13409,6 | 21504,9 | 17088,9 | 13295,9 | 21428,2 | 17012,2 | 13219,2 | 21424,7 | 17008,7 | 13215,7 |
Шардара су қоймасына ағының кірісі | 16281,0 | 12625,0 | 9282,0 | 16281,0 | 12625,0 | 9282,0 | 16281,0 | 12625,0 | 9282,0 | 16281,0 | 12625,0 | 9282,0 | |
Су ресурстар АРТУР+Қаратау тауының оң-батыс бөктерінен ағатын өзендер | 3360 | 2600 | 2150 | 3360 | 2600 | 2150 | 3360 | 2600 | 2150 | 3360 | 2600 | 2150 | |
"Достық" каналынан келетін ағын | 1098,4 | 1098,4 | 1098,4 | 1023,0 | 1023,0 | 1023,0 | 972,0 | 972,0 | 972,0 | 970,1 | 970,1 | 970,1 | |
*ЧАКИР ағынының шекті суын пайдалану | 859,6 | 859,6 | 859,6 | 824,1 | 824,1 | 824,1 | 800,1 | 800,1 | 800,1 | 799,2 | 799,2 | 799,2 | |
(АРТУР-ға) суды бұру | 19,6 | 19,6 | 19,6 | 16,7 | 16,7 | 16,7 | 15,1 | 15,1 | 15,1 | 14,4 | 14,4 | 14,4 | |
2 | Шахталық-кен сулар | 1,2 | 1,2 | 1,2 | 1,3 | 1,3 | 1,3 | 1,3 | 1,3 | 1,3 | 1,4 | 1,4 | 1,4 |
3 | Ағынды сулар | 38,5 | 38,5 | 38,5 | 36,3 | 36,3 | 36,3 | 34,7 | 34,7 | 34,7 | 35,5 | 35,5 | 35,5 |
4 | Жер асты сулар | 219,1 | 219,1 | 219,1 | 255,3 | 255,3 | 255,3 | 314,8 | 314,8 | 314,8 | 390,6 | 390,6 | 390,6 |
Барлығы | 21 877 | 17 461 | 13 668 | 21 798 | 17 382 | 13 589 | 21 779 | 17 363 | 13 570 | 21 852 | 17 436 | 13 643 | |
II. Шығыс бөлігі | |||||||||||||
1 | Суды тарту, оның ішінде | 7 093 | 6 943 | 6 089 | 6 969 | 6 819 | 5 958 | 6 875 | 6 725 | 5 870 | 6 800 | 6 650 | 5 826 |
Үстіртік сулардан суды тарту | 6 834 | 6 684 | 5 830 | 6 676 | 6 526 | 5 666 | 6 524 | 6 374 | 5 519 | 6 372 | 6 222 | 5 399 | |
· Коммуналдық шаруашылық | 28,34 | 28,34 | 28,34 | 32,26 | 32,26 | 32,26 | 38,44 | 38,44 | 38,44 | 49,00 | 49,00 | 49,00 | |
· өндіріс | 8,91 | 8,91 | 8,91 | 9,97 | 9,97 | 9,97 | 11,04 | 11,04 | 11,04 | 12,89 | 12,89 | 12,89 | |
· ауыл шаруашылық | 6 775 | 6 625 | 5 774 | 6 610 | 6 460 | 5 602 | 6 448 | 6 298 | 5 445 | 6 280 | 6 130 | 5 310 | |
Оның ішінде. – суармалы егістік | 6 458 | 6 458 | 5 756 | 6 290 | 6 290 | 5 582 | 6 122 | 6 122 | 5 420 | 5 952 | 5 952 | 5 282 | |
- шығанақ шабындықтары, лимандық егістік | 300,00 | 150,00 | - | 300,00 | 150,00 | - | 300,00 | 150,00 | - | 300,00 | 150,00 | - | |
-ауылшаруашылықты сумен қамтамасыз ету және жайылымдарды суландыру | 17,39 | 17,39 | 17,39 | 19,92 | 19,92 | 19,92 | 25,37 | 25,37 | 25,37 | 28,33 | 28,33 | 28,33 | |
· Балық шаруашылық | 21,35 | 21,35 | 18,60 | 23,60 | 23,60 | 20,57 | 26,10 | 26,10 | 22,74 | 28,80 | 28,80 | 25,10 | |
· Рекреация | 0,69 | 0,69 | 0,69 | 0,87 | 0,87 | 0,87 | 1,14 | 1,14 | 1,14 | 1,48 | 1,48 | 1,48 | |
Жер асты бұлақтардан суды тарту | 219,13 | 219,13 | 219,13 | 255,29 | 255,29 | 255,29 | 314,76 | 314,76 | 314,76 | 390,59 | 390,59 | 390,59 | |
Шахталық- кен суды тарту (өндіріс) | 1,21 | 1,21 | 1,21 | 1,27 | 1,27 | 1,27 | 1,33 | 1,33 | 1,33 | 1,40 | 1,40 | 1,40 | |
Ақаба суларды тарту (суармалы егістік) | 38,47 | 38,47 | 38,47 | 36,28 | 36,28 | 36,28 | 34,71 | 34,71 | 34,71 | 35,52 | 35,52 | 35,52 | |
2 | Арнасайға су беру | 1 000 | - | - | 1 000 | - | - | 1 000 | - | - | 1 000 | - | - |
3 | Экологияға шығын, ағын шығыны, оның ішінде | 8 122 | 6 630 | 4 987 | 8 193 | 6 711 | 5 073 | 8 238 | 6 762 | 5 129 | 8 233 | 6 756 | 5 122 |
-ШрСҚ бетінің булануы | 528,00 | 535,00 | 475,00 | 528,00 | 535,00 | 475,00 | 528,00 | 535,00 | 475,00 | 528,00 | 535,00 | 475,00 | |
- ККР дағы шығын | 126,00 | 126,00 | 126,00 | 126,00 | 126,00 | 126,00 | 126,00 | 126,00 | 126,00 | 126,00 | 126,00 | 126,00 | |
-экология, шығындар және Қазалыға дейінгі басқа шығындар | 5 971 | 4 688 | 3 328 | 6 000 | 4 711 | 3 342 | 6 020 | 4 727 | 3 352 | 6 018 | 4 725 | 3 351 | |
-экология, шығын (ЧАКИР) | 340,00 | 340,00 | 340,00 | 340,0 | 340,0 | 340,0 | 340,0 | 340,0 | 340,0 | 340,0 | 340,0 | 340,0 | |
-экология, шығын (АРТУР) | 1 157,3 | 940,82 | 718,24 | 1 199,1 | 998,8 | 790,0 | 1 224,2 | 1 034,6 | 836,0 | 1 220,6 | 1 029,6 | 829,9 | |
4 | Сырдария ө. сағасының су тұтынуы | 1 400 | 1 400 | 1 120 | 1 400 | 1 400 | 1 120 | 1 400 | 1 400 | 1 120 | 1 400 | 1 400 | 1 120 |
5 | Сарышығанақ+ САТқа судың келуі, оның ішінде | 4 262 | 2 489 | 1 472 | 4 235 | 2 452 | 1 437 | 4 265 | 2 475 | 1 451 | 4 420 | 2 631 | 1 575 |
**Сарышығанақ | - | - | - | 690,0 | 690,0 | 690,0 | 690,0 | 690,0 | 690,0 | 690,0 | 690,0 | 690,0 | |
САТ | 4 262 | 2 489 | 1 472 | 3 545 | 1 762 | 747 | 3 575 | 1 785 | 761 | 3 730 | 1 941 | 885 | |
Барлығы | 21 877 | 17 461 | 13 668 | 21 798 | 17 382 | 13 589 | 21 779 | 17 363 | 13 570 | 21 852 | 17 436 | 13 643 | |
Баланс | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
*-Келес, Куруккелес өзендер бойынша Сырдария өзеніне келетін қалдық ағыс, Шардара су қойма тармағына қосылған, көлемі 1250 млн. м3 толық лимит кезінде пайдалану ағысы ғана көрсетілген;
**- Су нысандарға су бұру қосылған;***-Су қоймасын толтыру жайлымәселелерді әлі шешілмеді
Балқаш – Алакөл бассейні
Су шаруашылық баланстар келешекке екі негізгі бассейн бойынша жасалған, олар Балқаш-Алакөл БИ аумағын құрайды: Балқаш көлі және Алакөлмен Сасықкөл көлдерін. Жалпы су шаруашылық баланстарының жинағы БИ бойынша 9.4. кестесінде көрсетілген.
Қаралып жатқан аумақта экономиканың негізгі бағыты – ауыл шаруашылық, су тұтынушылардың ортасында негізгі орынды суармалы егістік алады. Экономика салаларының талаптары көбінесе үстіртік сумен жабылады.
Балқаш қ. және солтүстік Балқаш жанындағы өнеркәсіп мекемелерін Қарағанды облысының аумағын сумен қамтамасыз ететін Балқаш көлі және тоспа су.
Жасалған есептердің қорытындысы бойынша болашақта қаланың тұрғындары және өндірістер толығымен жер асты суға өтетінің көрсетеді. Ауыл тұрғындары және ауыл шаруашылық өндірісте есептік деңгейлерде үстіртік және жер асты сулар пайдаланады (соңғының басымдығымен). Іле өзеннінің және Шығыс Балқаш жанындағы өзендердің бассейндерінде суармалы егістік толық сумен қамтамасыз етіледі, су аз жылдарда ықтимал кесіледі. Сумен қамтамасыздануы суармалы жерлердің бөлігін жер үсті сулар көздерінен анағұрлым берік су көздеріне – жер асты суларға көшуіне байланысты, қолдағы бар су қорларды үлкейту бойынша суару жүйелерді қайта құру және басқа да іс шараларды жүзеге асырылады.
Суы аз жылдары 95 % қамтамасыздығында, Айякөз, Бақанас өзендерінің бассейніндегі Солтүстік Балқаш өңірінде ғана 75 % қамтамасыздық нормативімен салыстырғанды тұрақты суаруға судың жетіспеушілігі сезіледі (9.2. кестесі). Солтүстік Балқаш жанында Аякөз, Бақанас өө. бассейндерінде 95% қамтамасыз су аз жылдарда суармалы егістік судың дефициттін сезеді (9.2. кестесі).
Балқаш көлі, Іле ө. жобалық аумақта сағасы және энергетика негізгі су қолданушылар болып табылады.
Соңғы жылдардағы Іле ө. су ресурстарының жағдайы қанағаттанарлық, Балқаш к. біркелкі су айдын болып сақтау мәселесі жойылмайды және деңгейін 341,0 м БС төмендетпей және минералдануы деңгейін 2 г/л –ден асырмай ұстап керек.
Орындалған есептердің нәтижесінде, ҚР аймағындағы Іле өзенінің бассейнінде суды сақтау технологияларын енгізу Балқаш көлін толтыруға арналған су қорларының кейбір қорын қамтамасыз етеді. Алайда бұл іс-шаралар Балқаш көлінің деңгейін 341,0 м БС ұстап тұру үшін жеткіліксіз екені анықталды.
Жақын болашақта Балқаш көлімен жағдайдың шиеленісу мәселесін, ҚХР –ның Іле өзенінің бассейніндегі жоспарланған су тоғандарын көтеру жөніндегі өзінің су шаруашылығы жобаларын жүзеге асыруына байланысты, Іле өзенінің ағысының қысқаруын күтуге болады.
2040 жылға қарай ағыс тапшылығы 2,5 - 4,0 км3 шамасында (ҚХР са алуы 5,0 -6,5 км3-қа жуықтаса) болуы мүмкін.
Егер ҚХР-ғы су алулары 5 км3-тен маңызды дәрежеге асып кетсе, ал бассейндегі таулы мұздану деградациясы тоқтатылмаса, онда ағыстың одан да үлкен жетіспеушіліктері пайда болады, олар өзен деңгейінің қарқынды төмендеуін және жағдайдың Арал сценариі бойынша дамуына алып келеді. Ағыстың жетіспеушілігі өзенінің Батыс бөлігінің минералдануының елеулі түрде артуына алып келеді. Бұл Балқаш қаласы мен оның кәсіпорындарын сумен қамтамасыздандыру үшін өзенді пайдалануды қиындатады.
Бағдарлы есептермелер бойынша, гидрологиялық деңгейі бойынша жасалған бассейндік Сұлбаларда Алакөл, Сасықкөл к. келешекте су аз және орташа сулылық жылдарда Алакөл, Сасықкөл көлдерінің деңгейін төмендеуін күтуіміз керек.
Алакөл к. экологиялық деңгейін төмендеу мүмкін, егерде Эмель ө. жоғарысында көбірек су алумен байланысты және ҚХР-ның аумағында өзенге тазартылмаған ағынды суды тастайтын болса.
Ертіс бассейні
Қазақстан Республикасы Ертіс ө. бассейнінің су шаруашылық есептері және баланстар келешекке шеткі тармақтардың су өзгеруі сценариялары бойынша есептелген.
ҚР шекераларында табиғи ағының қалыптасуының екі нұсқада қарастырылған:
- 1 нұсқа: ағындының өзгерілуі күтілмейді;
- 2 нұсқа: Оба мен Улбі өзендерінің бассейндері бойынша жылына орта есеппен ағынның 1,2 % төмендеуі күтіледі.
Су қойма каскадтағы Шүлбі және Бұқтырма су қоймаларының жұмысына қарасты су шаруашылық есептер көпжылдық ағыны айлық кесіндісінде жасалған, көп жылдық реттеуде негізгі рөл Бұқтырма су қоймасына беріледі.
9.4. кесте
Балқаш-Алакөл бассейні бойынша жылдық 50%, 75% және 95% - на жақын қамтамасыз етілген, (2015 - 2040 жж.) млн. м3 сушаруашылық қосынды балансы
N | Балансты құраушы | 2015 ж. | 2020 ж. | 2030 ж. | 2040 ж. | ||||||||
Ортажылдық | 75% | 95% | Ортажылдық | 75% | 95% | Ортажылдық | 75% | 95% | Ортажылдық | 75% | 95% | ||
1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
Кіріс бөлігі | |||||||||||||
1 | Үстіртік сулар | 28125,5 | 23737,4 | 19269,43 | 28121,33 | 23765,99 | 18974,46 | 28129,47 | 23763,46 | 18957,2 | 28142,93 | 23725,26 | 19207,6 |
Өзендер ағыны | 27681,2 | 22403,3 | 17499,6 | 27681,2 | 22403,3 | 17499,6 | 27681,2 | 22403,3 | 17499,6 | 27681,2 | 22403,3 | 17499,6 | |
Қайтарылым сулар, төмен жақта жығатын су (выклинивание) | 444,3 | 411,7 | 376,7 | 440,125 | 407,525 | 372,525 | 448,27 | 415,67 | 380,67 | 461,726 | 429,126 | 394,126 | |
Су қоймаларының істеуі | 0 | 922,4 | 1393,13 | 0 | 955,16 | 1102,34 | 0 | 944,49 | 1076,93 | 0 | 892,83 | 1313,88 | |
2 | Жер асты суларды тарту | 336,71 | 336,71 | 336,71 | 375,71 | 375,71 | 375,71 | 436,57 | 436,57 | 436,57 | 516,39 | 516,39 | 516,39 |
3 | Ақаба суларды пайдалану | 34,91 | 34,91 | 34,91 | 61,33 | 61,33 | 61,33 | 81,79 | 81,79 | 81,79 | 105,12 | 105,12 | 105,12 |
4 | Шахталық-кен суларды пайдалану | 0,32 | 0,32 | 0,32 | 0,35 | 0,35 | 0,35 | 0,38 | 0,38 | 0,38 | 0,42 | 0,42 | 0,42 |
5 | Коллектр-дренаж суларын тарту | 43,9 | 43,9 | 43,9 | 53,1 | 53,1 | 53,1 | 61 | 61 | 61 | 69 | 69 | 69 |
6 | Балқаш к. Суды тарту | 159,34 | 159,34 | 159,34 | 166,97 | 166,97 | 166,97 | 177,9 | 177,9 | 177,9 | 190,39 | 190,39 | 190,39 |
Барлығы | 28700,7 | 24312,6 | 19844,6 | 28778,8 | 24423,4 | 19631,9 | 28887,1 | 24521,1 | 19714,8 | 29024,2 | 24606,6 | 20088,9 | |
Шығыс бөлігі | |||||||||||||
1 | Экономика салаларымен суды тарту | 4325,94 | 4314,44 | 4086,37 | 4185,97 | 4170,97 | 3961,61 | 4226,84 | 4211,84 | 4002,94 | 4343,59 | 4328,59 | 4114,77 |
Үстірттік суларды пайдалану | 3794,65 | 3783,15 | 3555,08 | 3581,61 | 3566,61 | 3357,25 | 3530,21 | 3515,21 | 3306,31 | 3531,27 | 3516,27 | 3302,45 | |
Коммуналды шаруашылық және өндіріс | 150,24 | 150,24 | 150,24 | 157,35 | 157,35 | 157,35 | 171,88 | 171,88 | 171,88 | 194,23 | 194,23 | 194,23 | |
Ауыл шаруашылық: | 3582,18 | 3570,68 | 3342,61 | 3348,96 | 3333,96 | 3124,6 | 3272,04 | 3257,04 | 3048,14 | 3244,02 | 3229,02 | 3015,19 | |
-суармалы егістік | 3514,4 | 3514,4 | 3297,83 | 3258,45 | 3258,45 | 3064,09 | 3157,59 | 3157,59 | 2963,69 | 3107,2 | 3107,2 | 2908,37 | |
- шығанақ шабындықтары, лимандық егістік | 47 | 35,5 | 24 | 64,5 | 49,5 | 34,5 | 79,49 | 64,49 | 49,49 | 91,49 | 76,49 | 61,49 | |
-ауылшаруашылықты сумен қамтамасыз ету және жайылымдарды суландыру | 20,78 | 20,78 | 20,78 | 26,01 | 26,01 | 26,01 | 34,96 | 34,96 | 34,96 | 45,33 | 45,33 | 45,33 | |
Балық шаруашылық | 34,3 | 34,3 | 34,3 | 41,23 | 41,23 | 41,23 | 47 | 47 | 47 | 51,2 | 51,2 | 51,2 | |
Рекреация | 27,93 | 27,93 | 27,93 | 34,07 | 34,07 | 34,07 | 39,29 | 39,29 | 39,29 | 41,82 | 41,82 | 41,82 | |
Жер асты суын пайдалану | 336,71 | 336,71 | 336,71 | 375,71 | 375,71 | 375,71 | 436,57 | 436,57 | 436,57 | 516,39 | 516,39 | 516,39 | |
Коммуналды шаруашылық және өндіріс | 242,45 | 242,45 | 242,45 | 261,86 | 261,86 | 261,86 | 297,21 | 297,21 | 297,21 | 346,28 | 346,28 | 346,28 | |
Ауыл шаруашылық: | 90,79 | 90,79 | 90,79 | 109,62 | 109,62 | 109,62 | 134,47 | 134,47 | 134,47 | 164,93 | 164,93 | 164,93 | |
-суармалы егістік | 8,9 | 8,9 | 8,9 | 19,6 | 19,6 | 19,6 | 29 | 29 | 29 | 40,8 | 40,8 | 40,8 | |
-ауылшаруашылықты сумен қамтамасыз ету | 81,89 | 81,89 | 81,89 | 90,02 | 90,02 | 90,02 | 105,47 | 105,47 | 105,47 | 124,13 | 124,13 | 124,13 | |
Рекреация | 3,47 | 3,47 | 3,47 | 4,23 | 4,23 | 4,23 | 4,89 | 4,89 | 4,89 | 5,18 | 5,18 | 5,18 | |
Ақаба суларды пайдалану | 34,91 | 34,91 | 34,91 | 61,33 | 61,33 | 61,33 | 81,79 | 81,79 | 81,79 | 105,12 | 105,12 | 105,12 | |
Коммуналды шаруашылық және өндіріс | 22,14 | 22,14 | 22,14 | 23,33 | 23,33 | 23,33 | 24,89 | 24,89 | 24,89 | 26,72 | 26,72 | 26,72 | |
-суармалы егістік | 12,77 | 12,77 | 12,77 | 38 | 38 | 38 | 56,9 | 56,9 | 56,9 | 78,4 | 78,4 | 78,4 | |
Шахталық-кен суларды өндірісте пайдалану | 0,32 | 0,32 | 0,32 | 0,35 | 0,35 | 0,35 | 0,38 | 0,38 | 0,38 | 0,42 | 0,42 | 0,42 | |
Коллектор-дренаж суларын суаруға пайдалану | 43,9 | 43,9 | 43,9 | 53,1 | 53,1 | 53,1 | 61 | 61 | 61 | 69 | 69 | 69 | |
Балқаш к. Суын пайдалану (толық су тұтыну) | 159,34 | 159,34 | 159,34 | 166,97 | 166,97 | 166,97 | 177,9 | 177,9 | 177,9 | 190,39 | 190,39 | 190,39 | |
2 | Қхр-да қосымша су тартулар | 1500 | 1500 | 1500 | 2000 | 2000 | 2000 | 3000 | 3000 | 3000 | 4000 | 4000 | 4000 |
3 | Алакөл к. Кіріс | 1698,32 | 1219,32 | 806,32 | 1684,31 | 1205,31 | 792,31 | 1674,27 | 1195,27 | 782,27 | 1664,72 | 1185,72 | 772,72 |
4 | Сасықкөл к. Кіріс | 1513,86 | 1163,86 | 813,86 | 1512,94 | 1162,94 | 812,94 | 1508,56 | 1158,56 | 808,56 | 1499,31 | 1149,31 | 799,31 |
5 | Экология шығыны, ағын шығыны | 5884,15 | 4049,87 | 2067,01 | 5671,06 | 3841,74 | 1722,64 | 5333,28 | 3498,15 | 1370,28 | 4961,99 | 3123,52 | 1108,11 |
6 | Балқаш к. Кіріс | 13734,52 | 12021,19 | 10527,16 | 13671,4 | 11989,38 | 10289,32 | 13083,16 | 11396,28 | 9689,78 | 12485,63 | 10750,44 | 9225,01 |
Барлығы | 28700,7 | 24312,6 | 19844,6 | 28778,8 | 24423,4 | 19631,9 | 28887,1 | 24521,1 | 19714,8 | 29024,2 | 24606,6 | 20088,9 | |
Баланс | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
Бұқтырма және Шүлбі су қоймаларының жұмыстарының режимі, бекітілген Жоғарғы-Ертіс сарқырамасы су қоймаларының су қорларын пайдалану ережелеріне диспетчер графиктеріне сәйкес қабылданған. Су транспорттық, қыстық және табиғатты қорғауға арналған су жіберулер 2001 ж., бекітілген ‘’Ережелер” бойынша алынған. Навигациялық кезеңде, өзендерде керекті су деңгейін ұстап тұру үшін Өскемен ГЭС жармасында 500 – 550 м3/с, Шүльбі ГЭС жармасында - 700 м3/с – ден төмен емес минималды орташатәулік ағын қабылданды. Қыста, мұз жылжыған уақытта, Өскемен ГЭС жармасында - 390 м3/с және Шүлбі ГЭС жармасында - 440-410 м3/с –тен су шығыны төмендемеуі керек. Ертіс өзенінің жайылымын ылғалдандыруға арналған табиғат қорғау бірреттік су жіберуі жылдың сулылығына байланысты, арнайы бірреттік су жіберу көлемі орташа алғанда - 5,7 км3 құрайды. Табиғатты қорғау су жіберімдерінің сағадағы және арындағы су шығындарының таратылуы, РФ транзиттік ағын арын балансы және Шульба су қоймасы – РФ шекарасы аумағындағы жіберілім трансформация есебімен жасалған.
Ертіс өзені бойынша сушаруашылық қосынды баланстар 9.5. кестесінде көрсетілген. 9.6. кестесінде су қолданушыларға ағының дефициті келтірілген. Су қолданушылар және су тұтынушыларды су қамтамасыз ету сарсаптамасында көрсетті:
Экономика салаларын сумен қамтамасыз ету және Қ.Сатпаев ат. каналға су беру жылдық су әр көлемдікте 2040 жылға дейін үзілмейді, ҚХР су алу көбейетіне қарамастан. Көбінесе үстірттік сумен қамтамасыз етіледі.
Қазақстан аумағында суқоймаларда сағаларда және басқа. да суайдындарда орташа жылдық сулылықта судың 7 - 8 км3 жуық жоғалады,
Кішкентай өзендердің 1,5 - 2 км3 ағыны Ертіске жетпейді.
Ертіс өз. су ресурстарының жартысынан көбі қысқы санитарлық жіберілім, кемелер жүретін жіберімдер, көктемгі сағаға жіберілетін шаруашылық су және РФ транзитпен өтетін қолданбаған ағындар болып Қазақстаннан Ресейге түседі.
Негізгі талаптар Ертіс өз. су тұтынушылар және су қолданушылардан қойылады: су транспорттынан, энергетикадан және табиғатты қорғау жіберімдерден. Екі нұсқада сулылық жобаларда су қолданушылар ағынан бірталай дефицитін сезеді, көктемгі жайлымдарда тасталатын керегі жоқ ағыннан, сулылықтың азайуы кезеңінде ҚХР су алу көбейеді.
Есіл бассейні
Су ағынын көпжылдық реттеу Астана және Сергеев су қоймаларымен Есіл ө. бойынша су шаруашылық есептер көпжылдық су ағынының қатарымен орындалды.
Кесте 9.5
Ертіс ө.бассейні бойынша жылдық 50%, 75% және 95% - на жақын қамтамасыз етілген, (2015 - 2040 жж.) млн. м3 сушаруашылық қосынды балансы
Р/с № | Балансты құраушы | 2015 жыл | 2020 жыл | 2030 жыл | 2040 жыл | ||||||||||||||||||||
50% | 75% | 95% | ағын азаяды | 50% | 75% | 95% | ағын азаяды | 50% | 75% | 95% | ағын азаяды | 50% | 75% | 95% | ағын азаяды | ||||||||||
50% | 75% | 95% | 50% | 75% | 95% | 50% | 75% | 95% | 50% | 75% | 95% | ||||||||||||||
1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
Қазақстан аумағында ағынсыз аймақтарды есепке алмай Ертіс өз. Бассені бойынша барлығы | |||||||||||||||||||||||||
Кіріс бөлігі | |||||||||||||||||||||||||
1 | Өзендердің үстіртік сулары | 36754 | 33953 | 22226 | 36068 | 32589 | 21619 | 37432 | 32007 | 22297 | 36429 | 27937 | 21404 | 37844 | 30037 | 22375 | 34288 | 27304 | 20948 | 37882 | 32789 | 22459 | 35563 | 27388 | 21032 |
Өзендер ағыны (реттелінген) | 34458 | 31657 | 19930 | 33771 | 30293 | 19323 | 35064 | 29639 | 19930 | 34061 | 25570 | 19036 | 35398 | 27592 | 19930 | 31842 | 24859 | 18503 | 35352 | 30260 | 19930 | 33034 | 24859 | 18503 | |
Ақаба және қайтарым суларды тастау | 2296 | 2296 | 2296 | 2296 | 2296 | 2296 | 2367 | 2367 | 2367 | 2367 | 2367 | 2367 | 2445 | 2445 | 2445 | 2445 | 2445 | 2445 | 2529 | 2529 | 2529 | 2529 | 2529 | 2529 | |
Шахталық-кен суларды пайдаланбай су нысандарға тастау | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | |
2 | Жер асты суларын пайдалану | 192 | 192 | 192 | 192 | 192 | 192 | 225 | 225 | 225 | 225 | 225 | 225 | 263 | 263 | 263 | 263 | 263 | 263 | 304 | 304 | 304 | 304 | 304 | 304 |
3 | Шахталық-кен суларды пайдалану | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 |
Барлығы | 36951 | 34150 | 22423 | 36264 | 32786 | 21815 | 37661 | 32237 | 22527 | 36659 | 28167 | 21634 | 38112 | 30306 | 22644 | 34556 | 27573 | 21217 | 38191 | 33099 | 22769 | 35873 | 27698 | 21342 | |
Шығыс бөлігі | |||||||||||||||||||||||||
1 | Экономика сала-лары су тұтыну | 3215,0 | 3215,0 | 3212,1 | 3215,0 | 3215,0 | 3212,1 | 3434,2 | 3434,2 | 3426,2 | 3434,2 | 3434,2 | 3426,2 | 3776,2 | 3776,2 | 3765,1 | 3776,2 | 3776,2 | 3765,1 | 4079,1 | 4079,1 | 4065,4 | 4079,1 | 4079,1 | 4065,4 |
-үстірттік сулардан | 3018,3 | 3018,3 | 3015,4 | 3018,3 | 3018,3 | 3015,4 | 3204,5 | 3204,5 | 3196,5 | 3204,5 | 3204,5 | 3196,5 | 3507,7 | 3507,7 | 3496,6 | 3507,7 | 3507,7 | 3496,6 | 3769,5 | 3769,5 | 3755,8 | 3769,5 | 3769,5 | 3755,8 | |
-жер асты сулардан | 192,17 | 192,17 | 192,17 | 192,17 | 192,17 | 192,17 | 224,94 | 224,94 | 224,94 | 224,94 | 224,94 | 224,94 | 263,50 | 263,50 | 263,50 | 263,50 | 263,50 | 263,50 | 304,42 | 304,42 | 304,42 | 304,42 | 304,42 | 304,42 | |
-шахталық-кен суларды өндірісте пайдалану | 4,524 | 4,524 | 4,524 | 4,524 | 4,524 | 4,524 | 4,749 | 4,749 | 4,749 | 4,749 | 4,749 | 4,749 | 4,978 | 4,978 | 4,978 | 4,978 | 4,978 | 4,978 | 5,18 | 5,18 | 5,18 | 5,18 | 5,18 | 5,18 | |
2 | ҚХР-да қосымша су тартулар | 4100 | 4100 | 4100 | 4100 | 4100 | 4100 | 4700 | 4700 | 4700 | 4700 | 4700 | 4700 | 5100 | 5100 | 5100 | 5100 | 5100 | 5100 | 5400 | 5400 | 5400 | 5400 | 5400 | 5400 |
Ағының шығындары: | 7913,22 | 6768,11 | 4592,65 | 7789,08 | 6607,91 | 4535,42 | 7799,76 | 6376,56 | 4511,55 | 7668,36 | 5931,45 | 4427,44 | 7748,63 | 6194,62 | 4446,88 | 7398,43 | 5539,24 | 4313,32 | 7536,03 | 5793,46 | 4220,84 | 7139,47 | 5261,14 | 4032,74 | |
Оның ішіндегі: тараудағы табиғи кешен су тұтынуы, Қара Ертіс ө. сағасынан, арна шығындары. | 1993,44 | 1165,9 | 457,14 | 1993,44 | 1165,9 | 457,14 | 1933,64 | 1130,92 | 443,43 | 1933,64 | 1130,92 | 443,43 | 1875,63 | 1097,00 | 430,12 | 1875,63 | 1097,00 | 430,12 | 1819,36 | 1064,09 | 417,22 | 1819,36 | 1064,09 | 417,22 | |
Оның ішінде: Ертіс ө. сағасында шығанақ пішенің су тұтынуы | 710 | 710 | 710 | 710 | 710 | 710 | 730 | 730 | 730 | 730 | 730 | 730 | 747 | 747 | 747 | 747 | 747 | 747 | 745 | 745 | 745 | 745 | 745 | 745 | |
Олардан КСаК есебінен Шидерті к. – нің сағасына табиғат қорғау су шығарылымы | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | |
КСаК бойынша шығын | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | 117,8 | |
4 | Жер асты суларын алу салдарынан ағын өзендеріне келтірілген залалы | 112,6 | 112,6 | 112,6 | 112,6 | 112,6 | 112,6 | 131,9 | 131,9 | 131,9 | 131,9 | 131,9 | 131,9 | 154,5 | 154,5 | 154,5 | 154,5 | 154,5 | 154,5 | 178,5 | 178,5 | 178,5 | 178,5 | 178,5 | 178,5 |
5 | Қ.Сатпаев ат. канал бойынша басқа бассейндерге суды тастау | 377,8 | 377,8 | 377,8 | 377,8 | 377,8 | 377,8 | 410,1 | 410,1 | 452,1 | 410,1 | 410,1 | 452,1 | 466,7 | 466,7 | 518,7 | 466,7 | 466,7 | 518,7 | 647,1 | 647,1 | 719,1 | 647,1 | 647,1 | 719,1 |
6 | РФ-на ағады | 21232 | 19576 | 10028 | 20670 | 18373 | 9477 | 21185 | 17184 | 9305 | 20314 | 13559 | 8496 | 20866 | 14614 | 8659 | 17660 | 12536 | 7365 | 20350 | 17001 | 8185 | 18429 | 12132 | 6946 |
Барлығы | 36951 | 34150 | 22423 | 36264 | 32786 | 21815 | 37661 | 32237 | 22527 | 36659 | 28167 | 21634 | 38112 | 30306 | 22644 | 34556 | 27573 | 21217 | 38191 | 33099 | 22769 | 35873 | 27698 | 21342 | |
Баланс | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
9.6 кесте
Су қолданушыларға Ертіс өзенінің ағынныңың дефициті (2012-2040 жж)., км3
Болжамды сулылы5ы | 2015 жыл | 2020 жыл | 2030 жыл | 2040 жыл | ||||||||
50% | 75% | 95% | 50% | 75% | 95% | 50% | 75% | 95% | 50% | 75% | 95% | |
Ағын өзгермейді | 0,6 | 0,8 | 10,9 | 0,5 | 3,3 | 11,5 | 0,7 | 6,3 | 12,0 | 1,1 | 5,4 | 12,3 |
Ағын өзгеруі есептелген | 0,6 | 1,7 | 11,4 | 0,5 | 6,8 | 12,3 | 2,8 | 7,8 | 13,4 | 2,8 | 8,2 | 13,8 |
Есіл өзені бойынша жылдық 50%, 75% және 95% - на жақын қамтамасыз етілген, (2015 - 2040 жж.) млн. м3 сушаруашылық балансы 9.7. кестесінде көрсетілген. Бассейндегі үстірттік сулар негізгі сумен қамтамасыз ететін көздер, олардың ішінде су қоймалар. Бар су қоймаларының қайтымы 2015 – 2040 жж. толығымен аймақтың экономика салаларының мұқтаждықтарына жұмсалады.
Жер асты сулары шаруашылық- ауыз су, өндірістік - техникалық сумен қамтамасыздандыру үшін қарқынды қолданылады, және шамалы көлемде ауыл шаруашылық сумен қамтамасыздандыру, жерлерді суғару және жайылымдарды суландыру үшін қолданылады.
Шахталық-кенттік суларды Есіл ө. бассейнде өндірісте қолданады деп жобаланады. 2020 жылдан бастап суармалы егіншілікте ағыс суларды қолдану жоспарланады.
Су аз жылдарда Есіл ө. өзіндік су ресурстар экономика салаларын сумен қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз. Суды сырттан алу керек.
Болашақта қосымша сумен қамтамасыз ететін көздің біреу ол Ертіс ө. - ҚСатК (ҚСатК – дан Есіл ө. жоғарғы жағына беру бойынша құрылыс кешені). Тағы да 2030 ж. бастап 10-15 млн. м3 Ертіс суын Нұра – Есіл каналы бойынша беріледі. Одан басқа, ағынның дефицитті салынатын «Астана» каналы бойынша бассейндер ортасында лақтыратын Ертіс ө. суымен жабылады.
Келешектегі 2040 ж. ҚР су тұтынушыларға кепілді Сергеевск су қоймасынан су берілгенде, транзиттік ағын Ресей Федерациясына құрайды: су көп жылдарда, орташа және су аз жылдарда 75% қамтамасыз – керекті 6,0 м3/с төмен емес; су аз жылдарда 95% қамтамасыз – 4 м3/с - тен (2015 ж.) 1,1 м3/с – дейін (2040 ж.).
Тасқын кезеңінде РФ бірталай су көлемі өтеді (600-700 млн. м3 –ға дейін).
Жайық – Қаспий бассейні
Қарастырылып жатқан бассейнде су пайдалану әр түрлі бөліктерде негізгі жолдары өзгеше. Бұл өнеркәсіптің және ауыл-шаруашылықтың дамығанымен және үстіртік судың сол аумақта орналасқанымен байланысты және т. б.
Манғыстау облысында негізгі су тұтынушылар мұнай өндірісі және Манғыстау энергокомбинаты, оларды сумен қамтамасыз ету үшін Еділ және Қаспий теңіз суыларын қолданады.
Батыс-Қазақстан, Ақтөбе және Атырау облыстарында негізгі су тұтынушысы ауыл шаруашылық, соның ішінде лимандық егістік.
9.7. кесте
Есіл бассейннің келешекке сушаруашылық балансы, млн. м3
Р/с № | Балансты құраушы | 2015 | 2020 | 2030 | 2040 | ||||||||
Ортажылдық (1970 ж.) | 75 % (1963 ж.) | 96 % (1937 ж.) | Ортажылдық (1970 ж.) | 75 % (1963 ж.) | 96 % (1937 ж.) | Ортажылдық (1970 ж.) | 75 % (1963 ж.) | 96 % (1937 ж.) | Ортажылдық (1970 ж.) | 75 % (1963 ж.) | 96 % (1937 ж.) | ||
I. Кіріс бөлігі | |||||||||||||
1 | Өзіндік үстіртік сулар | 2540,42 | 1408,82 | 589,42 | 2540,65 | 1420,05 | 538,65 | 2544,01 | 1438,41 | 538,01 | 2548,05 | 1458,45 | 521,05 |
1). Өзендер ағыны | 2525,3 | 1239,7 | 262,3 | 2525,3 | 1239,7 | 262,3 | 2525,3 | 1239,7 | 262,3 | 2525,3 | 1239,7 | 262,3 | |
2). Су қоймаларының істеуі және тоғандар су қорлары | 0 | 154 | 312 | 0 | 165 | 261 | 0 | 180 | 257 | 0 | 196 | 236 | |
3). Су бұру | 15,12 | 15,12 | 15,12 | 15,35 | 15,35 | 15,35 | 18,71 | 18,71 | 18,71 | 22,75 | 22,75 | 22,75 | |
2 | Ертіс ө. түсуі | 40 | 40 | 40 | 50 | 50 | 92 | 75 | 75 | 127 | 229 | 229 | 301 |
1) ҚСатК | 40 | 40 | 40 | 50 | 50 | 92 | 65 | 65 | 100 | 95 | 95 | 95 | |
2). Нұра-Есіл каналы | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 10 | 10 | 10 | 15 | 15 | 15 | |
3). Есіл ө. жоғары жағына ҚСатК су тастау үшін арналған ғимараттар кешені | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 17 | 119 | 119 | 191 | |
3 | Жер асты суларды пайдалану | 47,5 | 47,5 | 47,5 | 52,71 | 52,71 | 52,71 | 65,25 | 65,25 | 65,25 | 81,31 | 81,31 | 81,31 |
4 | Ақаба суларын пайдалану | 0 | 0 | 0 | 3,6 | 3,6 | 3,6 | 8,19 | 8,19 | 8,19 | 10,46 | 10,46 | 10,46 |
5 | Шахталық-кен суларын пайдалану | 1,45 | 1,45 | 1,45 | 1,53 | 1,53 | 1,53 | 1,73 | 1,73 | 1,73 | 1,99 | 1,99 | 1,99 |
Барлығы | 2629 | 1498 | 678 | 2648 | 1528 | 688 | 2694 | 1589 | 740 | 2871 | 1781 | 916 | |
II. Шығыс бөлігі | |||||||||||||
1 | Экономика салаларына суды тарту | 318,67 | 299,59 | 275,24 | 433,23 | 391,02 | 327 | 576,2 | 505,05 | 422,61 | 818,57 | 736,26 | 642,81 |
-үстірттік көздерден суды тарту | 269,72 | 250,64 | 226,29 | 375,39 | 333,18 | 269,16 | 501,03 | 429,88 | 347,44 | 724,81 | 642,5 | 549,05 | |
-жер асты суды тарту | 47,5 | 47,5 | 47,5 | 52,71 | 52,71 | 52,71 | 65,25 | 65,25 | 65,25 | 81,31 | 81,31 | 81,31 | |
-тоспа суларды пайдалану | 0 | 0 | 0 | 3,6 | 3,6 | 3,6 | 8,19 | 8,19 | 8,19 | 10,46 | 10,46 | 10,46 | |
-шахталық-кен суларды пайдалану | 1,45 | 1,45 | 1,45 | 1,53 | 1,53 | 1,53 | 1,73 | 1,73 | 1,73 | 1,99 | 1,99 | 1,99 | |
2 | Тобыл бассейне Сергеев су қоймасынан ағынды тастау | 0,16 | 0,16 | 0,16 | 0,16 | 0,16 | 0,16 | 0,16 | 0,16 | 0,16 | 0,16 | 0,16 | 0,16 |
3 | Жиынтық шығындар су қоймалары мен өзен беттерінен булану және б.қ. | 116,22 | 116,13 | 75,1 | 114,57 | 114,01 | 67,5 | 111,51 | 114,86 | 77,13 | 110,06 | 112,62 | 64,3 |
4 | Арындағы шығындар | 794,27 | 394 | 55,5 | 758,95 | 369,23 | 57,07 | 731,22 | 342,5 | 55,28 | 721,12 | 328,9 | 55,88 |
5 | Жер асты суларын алу салдарынан ағын өзендеріне келтірілген залалы | 11,04 | 11,04 | 11,04 | 12,59 | 12,59 | 12,59 | 17,48 | 17,48 | 17,48 | 21,67 | 21,67 | 21,67 |
6 | Астана және Сергеев су қоймаларындағы аккумуляциясы | 445,7 | 6,4 | 0 | 484,6 | 6,4 | 0 | 478,9 | 6,4 | 0 | 447 | 6,4 | 0 |
7 | Ағынсыз жерлердің дельта көлдерін толтыру | 236,75 | 76,13 | 36,8 | 205,23 | 56,84 | 30,03 | 183,09 | 43,16 | 20,83 | 161,62 | 25,49 | 7,85 |
8 | Есіл ө. РФ суды беру | 706,56 | 594,07 | 224,07 | 639,16 | 577,62 | 193,91 | 595,62 | 559,26 | 146,74 | 590,61 | 549,92 | 123,4 |
оның ішінде, санитарлық жіберілім | 189,36 | 189,36 | 126,01 | 189,36 | 189,36 | 79,2 | 189,36 | 189,36 | 60 | 189,36 | 189,36 | 34 | |
Барлығы | 2629 | 1498 | 678 | 2648 | 1528 | 688 | 2694 | 1589 | 740 | 2871 | 1781 | 916 | |
III. Ағын балансы | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
Атырау облысында Сағыз және Эмба өзені жылғы, жазғы және күздік кезеңдерінде, Маңғыстау облысында су ақпайтын аумақта, Еділ-Жайық өзен арасында ағынның дефициттері пайда болады, олар сырттан келетін сумен жабылады (Еділ суы және Жайық ө. суы). Жайық-Қаспий бассейне 2040 ж. Еділ өзенінен түсетін судың көлемі 94 млн. м3 құрайды. Келешекте Еділ-Жайық өзен арасын РФ келетін Еділ суынан тәуелді болмау үшін Жайық суын Жайық-Кушум ССЖ тастауды болжаланады. 2040 ж. тастау көлемі 60 млн. м3 құрайды.
Жайық-Қаспий бассейнде келешекте негізгі сушаруашылық мәселесі ол сумен қанағаттандыру мүмкіншіліктерді табу және оны су қолданушылар мен экономика салаларының сұранысын су бойынша қанағаттандыру және ағынды РФ-ға беру. Ақтөбе облысына өте маңызды үйлесімді арақатынастар су тұтынушылардың сұранысы мен РФ-ға берілетін ағынның көлемі. Қалалық және ауыл тұрғындарды және өнеркәсіпті сумен қамтамасыздандыру үшін сенімді су көздерін қолданады: жер асты, шахталық-кентік сулар және Ақтөбе мен Қарағалы су қоймаларынан.
Батыс-Қазақстан және Атырау облыстарына өте маңызды ауыл шаруашылық, экологиялық және балық шаруашылықтық үйлесімді арақатынастар, ағының Жайық өзенінін Каспий теңізіне құйылатын кезңі балық шаруашылығына ерекше маңызды. Бассейн бойынша су шаруашылық баланстарының жиыны 9.8. кестесінде берілген.
Жайық-Қаспий бассейнің жасалған су шаруашылық балансын талдағанда көрдік, су ресурстарын көбейту үшін болжаған шараларды іске қоса және ҚР мен РФ ортасында суды құқуқтары тепе-тең бөлу принциптерін сақтаған кезде, келешекте су тұтынушылардың және су қолданушылардың талаптары нормативті қамтамасыздандырады.
Тұрғындар мен өнеркәсіп толығымен ішкі су ресурстарымен, Қаспий теңізінен және Еділ ө. (Қиғаш ө.) тартылған ағынымен жабылады.
Ауыл тұрғындарын және ауыл өндірістерін есептік деңгейлерде көбінесе жер асты сумен қамтамасызздандырылады.
Суармалы егістік толығымен сумен қамтамасыздандырылады су аз жылдарда ықтимал кесіледі.
Бірақ Хобда, Уил, Арал жанындағы өзендерінің бассейндерінде суармалы егістік су аз жылдары 95% қамтамасыздандыру нормативтік 20%-дан жоғары кесіледі (9.2 кесте).
95 % қамтамасыз және одан жоғары су аз жылдарда ауыл шаруашылық салада лимандық егістік тапшылық көреді. Экология-шаруашылық жүйелер лимандық егістікке қарағанда басымды негізгі орын алады, сондықтан лимандар осындай жылдарда су тұтынушы есебінен алынады, бұл лиман егістікке болды. Атырау жылуэлектрорталығының (ЖЭО) ағынды суларымен көлдетіп суару жерлерінен басқасы.
Су қолданушылардың талаптарын қанағаттандыру тұралы, жасалған есептер көрсетті: балық шаруашылыққа Қаспий теңізіне Жайық ө. ағының құйылған кезеңінде орындалады.
Су өте аз жылдарда 2040 ж. Жайық ө. сағасында жылдық ағыс 3,04 км3 құрайды, бұл балық шаруашылықтың сұранысының төменгі шекарасына 3 км3 жоғары.
Қазақстанның Ресейдің алдындағы міндеттері Орь, Илек, Хобда мемлекеттік шекарада трансшекаралық өзендермен өтетін су көлемі келешекте де орындалады.
Нұра-Сарысу бассейні
Су ағынын көпжылдық реттеу су қоймасымен өзендер бойынша су шаруашылық есептер мен баланстар көпжылдық су ағынының қатарымен орындалды (Нұра ө. – Самарқанд су қоймасы, Шерубайнұра ө.- Шерубайнұра су қоймасы, Қара-Кенгір ө.– Кенгір су қоймасы, Жезды ө.- Жезды су қоймасы).
Басқа өзендер бойынша сушаруашылық есептері айлық кестеде есептік қамтамасыз ету жалпы су ағыны бойынша су қоймасы науқанын беру есебімен орындалды.
Нұра-Сарысу бассейні 2015 - 2040 жж. бойынша сушаруашылық қосынды баланстар жылдағы түрлі су көлемі (50%, 75%, 95% қамтамасыздығымен) 9.9. кестесінде келтірілген, Нұра ө. және Сарысу ө. бойынша бөлек.
Қарастырылып жатқан аумақта негізгі сушаруашылық мәселелер:
- Қарағанды-Темиртау және Жезқазған өндіріс аудандарды және басқа коммуналды-өндірістік нысандарды және ауыл шаруашылыққа кепілді сумен қамтамасыз ету мүмкіншіліктер;
- оптималды деңгейде ұстап тұру үшін Теңіз-Қорғалжын көлдеріне судың керекті көлемінде қамтамасыздандыру.
Келешекке жасалған есептердің талдау келесіні көрсетті.
Елді және өндірісті сумен қамтамасыздандыру ететін негізгі көз, ол жер асты су және ҚСатК. Үстіртік сулар көбінесе ауыл шаруашылықта, суармалы және лимандық егістікте пайдаланады.
Суармалы егістік өзендер таза суында, кіші су қоймаларда, Сарысу ө. жоғарғы жанындағы көлдерде және Қарасор көлінің бассейнде 75% қамтамасыз етіледі.
9.8. кесте
Жайық-Каспий бассейнің келешекке су шаруашылық балансы, млн. м3.
NN | Балансты құраушы | 2015 ж. | 2020 ж. | 2030 ж. | 2040 ж. | |||||||||
Ортажылдық | Р=75% | Р=95% | Ортажылдық | Р=75% | Р=95% | Ортажылдық | Р=75% | Р=95% | Ортажылдық | Р=75% | Р=95% | |||
1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | |
Кіріс бөлігі | ||||||||||||||
Үстірттік сулар | 12532,1 | 8050,6 | 4741,6 | 12556,4 | 8087,3 | 4779,3 | 12588,8 | 8135,1 | 4808,8 | 12630,8 | 8172,7 | 4829,2 | ||
-табиғи өзен ағыны | 4129,9 | 2214,1 | 1379,5 | 4129,9 | 2214,1 | 1379,5 | 4129,9 | 2214,1 | 1379,5 | 4129,9 | 2214,1 | 1379,5 | ||
- басқа аумақтардан түсуі | 8259,0 | 5602,0 | 3073,4 | 8259,0 | 5602,0 | 3073,4 | 8259,0 | 5602,0 | 3073,4 | 8259,0 | 5602,0 | 3073,4 | ||
-қайтарым суларының түсуі | 75,53 | 75,53 | 75,53 | 90,21 | 90,21 | 90,21 | 114,54 | 114,54 | 114,54 | 147,93 | 147,93 | 147,93 | ||
-су қоймаларының істеуі | 0,0 | 91,3 | 145,5 | 0,0 | 103,7 | 159,0 | 0,0 | 119,0 | 156,0 | 0,0 | 114,7 | 134,5 | ||
-ағынды тарту | 67,7 | 67,7 | 67,7 | 77,3 | 77,3 | 77,3 | 85,4 | 85,4 | 85,4 | 94,0 | 94,0 | 94,0 | ||
2 | Жер асты суларын тарту | 144,1 | 144,1 | 144,1 | 168,6 | 168,6 | 168,6 | 195,7 | 195,7 | 195,7 | 240,8 | 240,8 | 240,8 | |
3 | Шахталық-кен суларын пайдалану | 17,1 | 17,1 | 17,1 | 19,3 | 19,3 | 19,3 | 21,4 | 21,4 | 21,4 | 23,7 | 23,7 | 23,7 | |
4 | Теңіз суын тарту | 1155,75 | 1155,75 | 1155,75 | 1240,14 | 1240,14 | 1240,14 | 1348,74 | 1348,74 | 1348,74 | 1423,13 | 1423,13 | 1423,13 | |
Барлығы | 13849,0 | 9367,6 | 6058,5 | 13984,3 | 9515,3 | 6207,3 | 14154,7 | 9700,9 | 6374,7 | 14318,5 | 9860,4 | 6517,0 | ||
Шығыс бөлігі | ||||||||||||||
1 | Экономика салалары-ның су тартуы | 2034,03 | 2003,81 | 1744,90 | 2435,31 | 2326,94 | 1975,18 | 2859,04 | 2692,22 | 2212,67 | 3180,84 | 2967,05 | 2425,50 | |
Үстірттік көздерден су тарту | 683,52 | 653,30 | 394,40 | 969,08 | 860,71 | 508,95 | 1251,66 | 1084,84 | 605,29 | 1446,80 | 1233,01 | 691,46 | ||
*коммуналдық шаруашылық | 27,47 | 27,47 | 27,46 | 30,28 | 30,28 | 30,27 | 34,26 | 34,26 | 34,25 | 44,38 | 44,38 | 44,37 | ||
*өндіріс | 79,96 | 79,96 | 79,96 | 86,46 | 86,46 | 86,46 | 97,47 | 97,47 | 97,47 | 113,17 | 113,17 | 113,17 | ||
*ауыл шаруашылық | 531,38 | 501,17 | 250,84 | 803,51 | 695,14 | 352,75 | 1067,67 | 900,86 | 431,31 | 1234,85 | 1021,07 | 489,88 |
| |
-суармалы егістік | 200,56 | 200,35 | 174,76 | 277,61 | 277,18 | 236,72 | 371,60 | 371,17 | 296,83 | 433,94 | 431,79 | 350,55 |
| |
-шығанақ шабындықтары, лимандық егістік | 307,21 | 277,21 | 52,47 | 500,25 | 392,31 | 90,39 | 667,00 | 500,62 | 105,41 | 767,33 | 555,70 | 105,75 |
| |
-ауылшаруашы-лықты сумен қамтамасыз ету және жайылым-дарды суландыру | 23,61 | 23,61 | 23,61 | 25,65 | 25,65 | 25,65 | 29,07 | 29,07 | 29,07 | 33,58 | 33,58 | 33,58 |
| |
*балық шаруашылық | 44,60 | 44,60 | 36,02 | 48,73 | 48,73 | 39,36 | 52,15 | 52,15 | 42,15 | 54,30 | 54,30 | 43,94 |
| |
*басқа су тұтынушылар | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 |
| |
Жер асты су тарту | 144,06 | 144,06 | 144,06 | 168,55 | 168,55 | 168,55 | 195,74 | 195,74 | 195,74 | 240,84 | 240,84 | 240,84 |
| |
*коммуналдық шаруашылық | 49,77 | 49,77 | 49,77 | 57,31 | 57,31 | 57,31 | 66,39 | 66,39 | 66,39 | 89,66 | 89,66 | 89,66 |
| |
*өндіріс | 25,47 | 25,47 | 25,47 | 31,81 | 31,81 | 31,81 | 35,76 | 35,76 | 35,76 | 40,15 | 40,15 | 40,15 |
| |
*ауыл шаруашылық | 43,81 | 43,81 | 43,81 | 52,49 | 52,49 | 52,49 | 64,33 | 64,33 | 64,33 | 78,83 | 78,83 | 78,83 |
| |
-ауылшаруашы-лықты сумен қамтамасыз | 32,44 | 32,44 | 32,44 | 40,24 | 40,24 | 40,24 | 51,39 | 51,39 | 51,39 | 65,46 | 65,46 | 65,46 |
| |
-жайылымдарды суландыру | 11,37 | 11,37 | 11,37 | 12,25 | 12,25 | 12,25 | 12,94 | 12,94 | 12,94 | 13,37 | 13,37 | 13,37 |
| |
*пласт қысымын ұстау | 25,01 | 25,01 | 25,01 | 26,94 | 26,94 | 26,94 | 29,27 | 29,27 | 29,27 | 32,21 | 32,21 | 32,21 |
| |
Шахталық-кен суларын пайдалану | 17,10 | 17,10 | 17,10 | 19,28 | 19,28 | 19,28 | 21,40 | 21,40 | 21,40 | 23,74 | 23,74 | 23,74 |
| |
*өндіріс | 1,18 | 1,18 | 1,18 | 1,29 | 1,29 | 1,29 | 1,41 | 1,41 | 1,41 | 1,48 | 1,48 | 1,48 |
| |
*пласт қысымын ұстау | 15,92 | 15,92 | 15,92 | 17,99 | 17,99 | 17,99 | 19,99 | 19,99 | 19,99 | 22,26 | 22,26 | 22,26 |
| |
Теңіз суын пайдалану (толық су тұтыну) | 1155,75 | 1155,75 | 1155,75 | 1240,14 | 1240,14 | 1240,14 | 1348,74 | 1348,74 | 1348,74 | 1423,13 | 1423,13 | 1423,13 |
| |
*коммуналдық шаруашылық | 8,78 | 8,78 | 8,78 | 10,43 | 10,43 | 10,43 | 12,97 | 12,97 | 12,97 | 18,37 | 18,37 | 18,37 |
| |
*өндіріс | 1146,96 | 1146,96 | 1146,96 | 1229,71 | 1229,71 | 1229,71 | 1335,76 | 1335,76 | 1335,76 | 1404,73 | 1404,73 | 1404,73 |
| |
*пласт қысымын ұстау | 0,01 | 0,01 | 0,01 | 0,01 | 0,01 | 0,01 | 0,02 | 0,02 | 0,02 | 0,03 | 0,03 | 0,03 |
| |
Астрахань – Мангышлак су құбыры | 33,59 | 33,59 | 33,59 | 38,25 | 38,25 | 38,25 | 41,50 | 41,50 | 41,50 | 46,33 | 46,33 | 46,33 |
| |
*коммуналдық шаруашылық | 21,65 | 21,65 | 21,65 | 22,64 | 22,64 | 22,64 | 22,47 | 22,47 | 22,47 | 24,84 | 24,84 | 24,84 |
| |
*өндіріс | 6,70 | 6,70 | 6,70 | 7,45 | 7,45 | 7,45 | 7,81 | 7,81 | 7,81 | 8,20 | 8,20 | 8,20 |
| |
*ауыл шаруашылық | 5,24 | 5,24 | 5,24 | 8,16 | 8,16 | 8,16 | 11,22 | 11,22 | 11,22 | 13,29 | 13,29 | 13,29 |
| |
-суармалы егістік | 4,83 | 4,83 | 4,83 | 7,51 | 7,51 | 7,51 | 10,16 | 10,16 | 10,16 | 11,89 | 11,89 | 11,89 |
| |
-ауылшаруашы-лықты сумен қамтамасыз | 0,41 | 0,41 | 0,41 | 0,53 | 0,53 | 0,53 | 0,81 | 0,81 | 0,81 | 1,15 | 1,15 | 1,15 |
| |
-жайылымдарды суландыру | 0,12 | 0,12 | 0,12 | 0,25 | 0,25 | 0,25 | 0,25 | 0,25 | 0,25 |
| ||||
2 | Каналдарда судың көкжиектерін ұстау, сағаларға табиғи жіберілімдер | 1337,71 | 513,86 | 263,84 | 1214,66 | 468,31 | 244,29 | 1093,14 | 398,04 | 215,07 | 1006,30 | 351,69 | 184,73 |
|
3 | Жер асты суларын 48% алу салдарынан ағын өзендеріне келтірілген залалы | 69,15 | 69,15 | 69,15 | 80,90 | 80,90 | 80,90 | 93,96 | 93,96 | 93,96 | 115,60 | 115,60 | 115,60 |
|
4 | Жиынтық шығындар су қоймалары мен өзен беттерінен булану және б.қ. | 1246,34 | 860,00 | 527,04 | 1230,95 | 844,80 | 518,71 | 1217,25 | 831,60 | 511,38 | 1206,42 | 821,09 | 504,49 |
|
5 | РФ суды беру | 1201,23 | 468,01 | 178,81 | 1168,85 | 447,89 | 162,48 | 1133,72 | 427,87 | 153,31 | 1117,10 | 408,99 | 128,09 |
|
Оның ішінде міндетті түрде | 807,80 | 349,70 | 113,10 | 807,80 | 349,70 | 113,10 | 807,80 | 349,70 | 113,10 | 807,80 | 349,70 | 113,10 |
| |
6 | Каспий теңізіне түсуі | 7891,44 | 5383,59 | 3205,62 | 7772,76 | 5265,52 | 3144,83 | 7663,67 | 5163,30 | 3094,35 | 7576,63 | 5080,39 | 3042,95 |
|
Барлығы | 13849,0 | 9367,6 | 6058,5 | 13984,3 | 9515,3 | 6207,3 | 14154,7 | 9700,9 | 6374,7 | 14318,5 | 9860,4 | 6517,0 |
| |
Ағын балансы | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| |
Бірақ, өте су аз жылдарда (1 рет 20 жылдарда қайталайтын) дефициттер пайда болуы мүмкін (9.2. кесте), нормативтік 20 %-дан су беру азаяды.
Ағыстың шығындары және экономика салаларының су алғанынан Теңіз-Қорғалжын көлдерінің сулы-батпақты жерлердың суға сұраныстарын сырттан алынатын су: табиғатты қорғау жіберілім ҚСатК-тан (42 млн. м3) Нұра өзеніне тасталған Астана(93 млн. м3) қаласының тазартылған тоспа суы болмаса онда қанағатандаралмайды.
Сонымен бірге, су өте аз жылдарда 95 % қамтамасыз ағынның дефициті 72 – 58 млн. м3. көлемінде құрау мүмкін.
Тобыл - Торғай бассейні
Қазіргі уақытта Тобыл-Торғай бассейнде негізгі су тұтынушы ауыл шаруашылық болып табылады, оның ішінде лимандық егістік (55 % жалпы алынған судан) және қалаларды коммуналды-тұрмыстық, кенттерді, өнеркәсіп өндірістерді су қамтамасыздандыру.
Тобыл-Торғай бассейнде экономика салаларының талаптары көбінесе үстіртік сулармен жабылады: су қоймалар, Торғай, Ырғыз, Сары-Озен бассейн өзендеріндегі терең ирімдері, Есіл ө. берілетін ағын.
Келешекте елді, өнеркәсіпті және жайылымдарды сумен қамтамасыз ету үшін жер асты суларын көбірек пайдаланады.
Тобыл-Торғай бассейнде қайтарымсыз су шығындары арындағы су шығындары және су қоймалардың бетінен бұлануымен байланысты. Арын шығындары, арын көлемдерін толтыру, бұл Торғай, Ырғыз, Улькаяқ, Улы-Жыланчик өзендерінде орта және төменгі бөліктеріне тиесілі.
Тобыл-Торғай бассейні бойынша сушаруашылық қосынды баланстар жылдағы түрлі су көлемі (50%, 75%, 95% қамтамасыздығымен) 9.10. кестесінде келтірілген, Тобыл және Торғай өө. бойынша бөлек – қосымша келтірілген.
Тобыл ө. бойынша жасалған есептер көрсетті су тұтынушылардың талаптары және Тобыл ө. минималды су шығыны Қостанай мен Қорған облыстарының шекараларында Үй ө. құйылатынан жоғары су аз уақытта (0,5 м3/с) жабылады.
Обаған өзені бойынша және басқа кіші өзендерде өте су аз жылдарда (95% қамтамасыз және одан жоғары) ауыл шаруашылықта судың тапшылығын білдіреді (Кесте 9.2.).
Торғай өзені өзіннің жоғарғы жағында кепілді үстіртік су көздерімен қамтамасыздандырады.
Мұнда 4 су қоймасы орналасқан, жиынтық пайдалы көлемі 28 млн. м3; Қара-Торғай өзенінде және басқа өзендерде жазғы уақыта кішкентай ағын ғана өтеді, өзендер көбінесе терең иірмелер болыс қалады.
Кесте 9.9.
Нұра-Сарысу бассейні бойынша жылдық 50%, 75% және 95% - на жақын қамтамасыз етілген, (2015 - 2040 жж.) млн. м3 сушаруашылық қосынды балансы, млн. м3
NN | Балансты құраушы | 2015 ж. | 2020 ж. | 2030 ж. | 2040 ж. | ||||||||
Ортажылдық | 75% | 95% | Ортажылдық | 75% | 95% | Ортажылдық | 75% | 95% | Ортажылдық | 75% | 95% | ||
1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
I. Кіріс бөлігі | |||||||||||||
1 | Өзендер ағыны кіші су қоймаларда реттеу есебімен | 1354,52 | 545,61 | 163,36 | 1355,41 | 546,08 | 163,42 | 1356,30 | 546,56 | 163,49 | 1356,90 | 546,88 | 163,53 |
2 | Су қоймаларды істеу | 0,99 | 24,32 | 151,57 | 0,99 | 24,32 | 154,73 | 0,99 | 24,32 | 161,6 | 0,99 | 24,32 | 162,59 |
3 | Тоспа және қайтарылым суларды тастау | 86,099 | 86,099 | 86,099 | 103,315 | 103,315 | 103,315 | 127,139 | 127,139 | 127,139 | 160,544 | 160,544 | 160,544 |
4 | Жақсы тазатылған тоспа суларды Есіл бассейнен Нұраға түсуі | 93 | 93 | 93 | 93 | 93 | 93 | 93 | 93 | 93 | 93 | 93 | 93 |
5 | ҚСатК түсуі | 337,799 | 337,799 | 337,799 | 360,106 | 360,106 | 360,106 | 391,676 | 391,676 | 391,676 | 418,131 | 418,131 | 418,131 |
7 | Жер асты суды пайдалану | 83,687 | 83,687 | 83,687 | 81,465 | 81,465 | 81,465 | 82,687 | 82,687 | 82,687 | 88,993 | 88,993 | 88,993 |
8 | Шахталық-кен суларды пайдалану | 44,346 | 44,346 | 44,346 | 47,862 | 47,862 | 47,862 | 52,088 | 52,088 | 52,088 | 57,265 | 57,265 | 57,265 |
9 | Тоспа суларды пайдалану | 1,155 | 1,155 | 1,155 | 6,56 | 6,56 | 6,56 | 11,25 | 11,25 | 11,25 | 13,08 | 13,08 | 13,08 |
БАРЛЫҒЫ | 2001,60 | 1216,01 | 961,02 | 2048,70 | 1262,71 | 1010,46 | 2115,13 | 1328,72 | 1082,93 | 2188,91 | 1402,21 | 1157,13 | |
II. Шығыс бөлігі | |||||||||||||
1 | Суды алу | 423,11 | 414,15 | 371,09 | 500,94 | 481,85 | 405,81 | 609,74 | 564,95 | 462,20 | 686,04 | 629,01 | 508,01 |
* үстірттік көздерден | 293,92 | 284,96 | 241,89 | 365,06 | 345,96 | 269,92 | 463,71 | 418,92 | 316,17 | 526,70 | 469,67 | 348,68 | |
*коммуналдық шаруашылық | 16,38 | 16,38 | 16,38 | 13,63 | 13,63 | 13,63 | 10,96 | 10,96 | 10,96 | 14,48 | 14,48 | 14,48 | |
*өндіріс | 3,81 | 3,81 | 3,81 | 3,12 | 3,12 | 3,12 | 3,27 | 3,27 | 3,27 | 1,41 | 1,41 | 1,41 | |
-суармалы егістік | 49,46 | 49,46 | 33,25 | 68,87 | 68,87 | 41,77 | 98,59 | 98,39 | 58,17 | 106,35 | 104,62 | 61,95 | |
шығанақ шабындықтары, лимандық егістік | 35,81 | 26,85 | 0,00 | 68,04 | 48,94 | 0,00 | 107,12 | 62,53 | 0,00 | 133,62 | 78,33 | 0,00 | |
-ауылшаруашылықты сумен қамтамасыз ету және жайылымдарды суландыру | 2,76 | 2,76 | 2,76 | 3,40 | 3,40 | 3,40 | 4,20 | 4,20 | 4,20 | 4,80 | 4,80 | 4,80 | |
Рекреация | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | 0,10 | |
ҚСаК су тұтыну | 143,60 | 143,60 | 143,60 | 165,91 | 165,91 | 165,91 | 197,48 | 197,48 | 197,48 | 223,93 | 223,93 | 223,93 | |
Табиғи жіберілімдер | 42,00 | 42,00 | 42,00 | 42,00 | 42,00 | 42,00 | 42,00 | 42,00 | 42,00 | 42,00 | 42,00 | 42,00 | |
* жер асты суларды пайдалану | 83,69 | 83,69 | 83,69 | 81,47 | 81,47 | 81,47 | 82,69 | 82,69 | 82,69 | 88,99 | 88,99 | 88,99 | |
-коммуналдық шаруашылық | 49,34 | 49,34 | 49,34 | 44,39 | 44,39 | 44,39 | 42,24 | 42,24 | 42,24 | 43,04 | 43,04 | 43,04 | |
-өндіріс | 13,79 | 13,79 | 13,79 | 15,15 | 15,15 | 15,15 | 16,73 | 16,73 | 16,73 | 18,42 | 18,42 | 18,42 | |
-ауылшаруашылықты сумен қамтамасыз ету және жайылымдарды суландыру | 20,56 | 20,56 | 20,56 | 21,93 | 21,93 | 21,93 | 23,72 | 23,72 | 23,72 | 27,54 | 27,54 | 27,54 | |
*шахталық-кен суларды өндіріс үшін | 44,35 | 44,35 | 44,35 | 47,86 | 47,86 | 47,86 | 52,09 | 52,09 | 52,09 | 57,27 | 57,27 | 57,27 | |
* суармалы егістікке тоспа суды пайдалану | 1,16 | 1,16 | 1,16 | 6,56 | 6,56 | 6,56 | 11,25 | 11,25 | 11,25 | 13,08 | 13,08 | 13,08 | |
2 | Су қоймаларды толтыру | 5,88 | 0 | 0 | 5,88 | 0 | 0 | 5,88 | 0 | 0 | 5,88 | 0 | 0 |
3 | Су қоймаларының беттерінен булану және б.қ. шығындар | 132,38 | 113,47 | 105,84 | 132,38 | 113,47 | 105,84 | 132,38 | 113,47 | 105,84 | 132,38 | 113,47 | 105,84 |
4 | Қарағанды облысы бойынша шығындар (ҚСаК) | 152,2 | 152,2 | 152,2 | 152,2 | 152,2 | 152,2 | 152,2 | 152,2 | 152,2 | 152,2 | 152,2 | 152,2 |
5 | Арындағы ағын шығыны | 577,33 | 266,16 | 173,47 | 551,60 | 249,55 | 185,48 | 514,71 | 235,63 | 197,15 | 513,48 | 243,99 | 217,39 |
6 | Жер асты суларын алу салдарынан ағын өзендеріне келтірілген залалы | 17,092 | 17,092 | 17,092 | 16,084 | 16,084 | 16,084 | 16,458 | 16,458 | 16,458 | 17,193 | 17,193 | 17,193 |
Барлығы | 1307,99 | 963,08 | 819,69 | 1359,09 | 1013,15 | 865,42 | 1431,37 | 1082,70 | 933,85 | 1507,17 | 1155,86 | 1000,64 | |
III. Ағының қалдықтарының сағаларға ағуы: | 693,60 | 252,93 | 141,33 | 689,61 | 249,56 | 145,04 | 683,77 | 246,02 | 149,08 | 681,73 | 246,35 | 156,49 | |
Оның ішінде Телекөл көліне түсуі | 2,49 | 0,50 | 0,04 | 2,26 | 0,34 | 0,04 | 1,98 | 0,13 | 0,04 | 1,84 | 0,05 | 0,04 | |
Кирей, Қарасор көлдеріне | 87,70 | 8,01 | 0,00 | 83,72 | 4,58 | 0,00 | 77,92 | 1,01 | 0,00 | 75,61 | 1,01 | 0,00 | |
басқалар | 0,43 | 0,43 | 0,43 | 0,63 | 0,63 | 0,63 | 0,87 | 0,87 | 0,87 | 1,29 | 1,29 | 1,29 | |
Теңіз-Қорғалжын көлдерінің жүйесіне түсуі | 603,00 | 244,00 | 140,87 | 603,00 | 244,00 | 144,38 | 603,00 | 244,00 | 148,17 | 603,00 | 244,00 | 155,17 | |
Теңіз-Қорғалжын көлдерінің жүйесі | |||||||||||||
1 | Суға талаптар | 603 | 244 | 213,1 | 603 | 244 | 213,1 | 603 | 244 | 213,1 | 603 | 244 | 213,1 |
2 | Ағынның артығы – аккумуляция | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
3 | Ағынның дефициті | 72,11 | 68,73 | 64,93 | 57,93 |
9.10 кесте
Тобыл-Торғай бассейні бойынша жылдық 50%, 75% және 95% жақын қамтамасыз етілген, (2015 - 2040 жж.) млн. м3 сушаруашылық қосынды балансы, млн. м3
Р/с № | Балансты құраушы | 2015 ж. | 2020 ж. | 2030 ж. | 2040 ж. | ||||||||
50% | 75% | 95% | 50% | 75% | 95% | 50% | 75% | 95% | 50% | 75% | 95% | ||
I. Кіріс бөлігі | |||||||||||||
1 | Үстірттік сулар, оның ішінде | 1664,1 | 707,2 | 331,4 | 1665,5 | 722,4 | 342,8 | 1666,8 | 742,3 | 353,5 | 1667,4 | 761,6 | 367,21 |
-өзендер ағыны | 1643,9 | 666,2 | 243,8 | 1643,9 | 666,3 | 243,9 | 1644,0 | 666,3 | 243,9 | 1644,0 | 666,3 | 243,90 | |
-су қоймаларды істеу | 0,0 | 20,7 | 67,4 | 0,0 | 34,6 | 77,3 | 0,0 | 53,1 | 86,8 | 0,0 | 71,9 | 99,85 | |
-қайтарылым және шахталық-кен сулардың | 20,0 | 20,0 | 20,0 | 21,4 | 21,4 | 21,4 | 22,7 | 22,7 | 22,7 | 23,3 | 23,3 | 23,29 | |
-Есіл ө. бассейнен тастау | 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,163 | |
2 | Жер асты суларын пайдалану | 29,7 | 29,7 | 29,7 | 36,8 | 36,8 | 36,8 | 44,8 | 44,8 | 44,8 | 53,8 | 53,8 | 53,85 |
3 | Шахталық-кен суларын пайдалану | 6,7 | 6,7 | 6,7 | 7,0 | 7,0 | 7,0 | 7,3 | 7,3 | 7,3 | 7,9 | 7,9 | 7,934 |
БАРЛЫҒЫ | 1700,4 | 743,5 | 367,7 | 1709,3 | 766,2 | 386,6 | 1718,9 | 794,3 | 405,6 | 1729,2 | 823,4 | 428,99 | |
II. Шығыс бөлігі | |||||||||||||
1 | Су тұтыну жинағы | 184,12 | 168,44 | 131,95 | 250,85 | 198,23 | 155,75 | 317,76 | 238,52 | 183,69 | 370,13 | 274,58 | 213,81 |
Үстіртік суларды пайдалану | 147,79 | 132,12 | 95,63 | 207,07 | 154,45 | 111,96 | 265,68 | 186,44 | 131,61 | 308,35 | 212,8 | 152,03 | |
- коммуналдық шаруашылық және өндіріс | 60,27 | 60,27 | 60,27 | 63,09 | 63,09 | 63,09 | 67,61 | 67,61 | 67,61 | 75,48 | 75,48 | 75,48 | |
- ауыл шаруашылық | 86,55 | 70,87 | 34,64 | 142,25 | 89,63 | 47,60 | 195,74 | 116,51 | 62,34 | 230,05 | 134,5 | 74,53 | |
Оның ішінде: суармалы егістік | 23,48 | 23,48 | 22,59 | 33,08 | 33,08 | 31,90 | 46,20 | 46,20 | 44,94 | 55,40 | 55,40 | 53,62 | |
лимандық егістік | 53,46 | 37,78 | 2,44 | 97,51 | 44,89 | 4,04 | 135,37 | 56,14 | 3,23 | 157,45 | 61,90 | 3,69 | |
ауылшаруашылықты сумен қамтамасыз ету және жайылым-дарды суландыру | 9,61 | 9,61 | 9,61 | 11,66 | 11,66 | 11,66 | 14,17 | 14,17 | 14,17 | 17,21 | 17,21 | 17,21 | |
- балық шаруашылық | 0,25 | 0,25 | 0,25 | 0,38 | 0,38 | 0,38 | 0,46 | 0,46 | 0,46 | 0,52 | 0,52 | 0,52 | |
- рекреация | 0,72 | 0,72 | 0,47 | 1,35 | 1,35 | 0,89 | 1,87 | 1,87 | 1,20 | 2,30 | 2,30 | 1,50 | |
Жер асты суларды пайдалану | 29,67 | 29,67 | 29,67 | 36,83 | 36,83 | 36,83 | 44,80 | 44,80 | 44,80 | 53,85 | 53,85 | 53,85 | |
- коммуналдық шаруашылық және өндіріс | 2,84 | 2,84 | 2,84 | 3,15 | 3,15 | 3,15 | 3,65 | 3,65 | 3,65 | 4,39 | 4,39 | 4,39 | |
- ауыл шаруашылық | 26,84 | 26,84 | 26,84 | 33,68 | 33,68 | 33,68 | 41,15 | 41,15 | 41,15 | 49,46 | 49,46 | 49,46 | |
ауылшаруашылықты сумен қамтамасыз ету және жайылымдарды суландыру | 26,84 | 26,84 | 26,84 | 33,68 | 33,68 | 33,68 | 41,15 | 41,15 | 41,15 | 49,46 | 49,46 | 49,46 | |
Шахталық-кен суларын пайдалану | 6,65 | 6,65 | 6,65 | 6,95 | 6,95 | 6,95 | 7,28 | 7,28 | 7,28 | 7,93 | 7,93 | 7,93 | |
- өндіріс | 6,65 | 6,65 | 6,65 | 6,95 | 6,95 | 6,95 | 7,28 | 7,28 | 7,28 | 7,93 | 7,93 | 7,93 | |
2 | Жер асты суларын алу салдарынан ағын өзендеріне келтірілген залалы | 2,70 | 2,70 | 2,70 | 3,31 | 3,31 | 3,31 | 4,02 | 4,02 | 4,02 | 4,85 | 4,85 | 4,85 |
3 | Су қоймаларының беттерінен булану және б.қ. шығындар | 102,50 | 93,49 | 45,19 | 102,00 | 94,39 | 42,82 | 100,50 | 94,56 | 34,60 | 98,90 | 94,84 | 29,70 |
4 | Арындағы шығындар | 535,04 | 265,33 | 117,81 | 523,41 | 263,45 | 116,23 | 517,13 | 257,60 | 114,60 | 511,16 | 252,40 | 112,90 |
5 | Санитарлық жіберілім | 15,78 | 15,78 | 15,78 | 15,78 | 15,78 | 15,78 | 15,78 | 15,78 | 15,78 | 15,78 | 15,78 | 15,78 |
6 | Су қоймаларда ағынның аккумуляциясы | 6,10 | 0,00 | 0,00 | 5,90 | 0,00 | 0,00 | 5,80 | 0,00 | 0,00 | 5,70 | 0,00 | 0,00 |
7 | Сағалық көлдерге түсуі | 597,69 | 151,98 | 31,87 | 566,64 | 148,06 | 30,43 | 536,44 | 144,06 | 30,92 | 520,69 | 142,25 | 30,28 |
БАРЛЫҒЫ | 1443,9 | 697,7 | 345,3 | 1467,9 | 723,2 | 364,3 | 1497,4 | 754,5 | 383,6 | 1527,2 | 784,7 | 407,3 | |
III. Еркін ағын | 256,5 | 45,8 | 22,4 | 241,4 | 43,0 | 22,2 | 221,5 | 39,8 | 22,0 | 202,0 | 38,7 | 21,7 | |
Барлығы | 1700,4 | 743,5 | 367,7 | 1709,3 | 766,2 | 386,6 | 1718,9 | 794,3 | 405,6 | 1729,2 | 823,4 | 429,0 | |
IV. РФ түсуі | 272,3 | 61,6 | 38,2 | 257,2 | 58,8 | 38,0 | 237,3 | 55,6 | 37,8 | 217,8 | 54,5 | 37,4 |
Бірақ, Торғай ө. орта және төмен ағынында (Амангельды с. төмен) бірталай табиғи шығындары байқалады, су аз жылдары 80-100 % құрайды, орташа сулылық бойынша жылдарда 50 % ағыннан. Ағынның шығындары сағаларға берілетін су ресурстарын бірталай төмендетеді.
Торғай бассейнің ағынына негізгі сұраныс су тұтынушылардан емес, а су қолданушылардан қойылады: Торғай, Сарықопа және Наурызым табиғи қаумалардан.
Келешекте 2015-2040 жж. деңгейге жасалған есептер бойынша, Сарықопа және Наурызым мемлекеттік табиғи қорықтардың (Сары-Өзень, Теке және басқа өзендерде) талаптары жабылатының көрсетті. Бірақ Торғай ө. бассейнде ағынның дефициті сезіледі.
Табиғи жіберімдердің маңыздысын есте ұстап отырсақ, дефициттерді лимандық егістікке өткізіледі (9.2.кесте).
Орташа сулулық бойынша жылдарда лимандық егістікке толық көлемінен 50 - 20 % жуық су беріледі, лимандар егістігіне 30 % қамтамасыз құрайды, бұл түр егістікке жарай береді.
Шу-Талас бассейні
Су шаруашылық баланс келешекке екі негізгі бассейн бойынша көрсетілген, Шу-Талас БИ құрайтын аумақ: Шу өзені және Талас, Аса өзендері.
Шу-Талас бассейні бойынша су шаруашылық баланс жиынтығы 7.2.37 кестесінде келтірілген.
Қарастырылып жатқан аумақтың экономиканың басты бағыты – ауыл шаруашылық, оның жиынтықтан су тұтынуы 90 % көп. Оның ішінде суармалы егістік (70-80 %), басқа тұтынушыларға қарағанда маңызды орын алып тұр. Ауыл шаруашылықты сумен қамтамасыз ететін негізгі көз ол үстірттік сулар – пайдаланылмалы су ресурстар, олар Қазақстан мен Қырғызстан арасында бөлінетін су ағынан ҚР ажыратылады. Талаптар көбінесе Тасоткел (р. Шу ө.) және Киров (Талас ө., Қырғызстан) су қоймасынан жіберімдерімен жабылады. Ағынның реттеуленгенің және “Су бөлуін” ескере отырып, Шу ө. бассейні бойынша сушаруашылық балансы есептік қамтамасыз ағынның жиынтығында негізделген айылық кесіндісінде (сәуір – қыркүйек, қазан – наурыз), Талас, Аса өзендері – есептік қамтамасыз ету жылдық ағыны бойынша. Коммуналдық шаруашылық толығымен жер асты суында қамтамасызданады, өнеркәсіп: су қоймалардан және басқа үстірттік көздерден тағы да жер асты сулардан.
Ауыл тұрғындары 70-80 % және жайылымдар 90-100 % жер асты суымен қанағаттандырылады.
9.11. кесте
Шу - Таласского бассейні бойынша жылдық 50%, 75% және 95% - на жақын қамтамасыз етілген, (2015 - 2040 жж.) млн. м3 сушаруашылық қосынды балансы, млн. м3
Р/с № | Балансты құраушы | 2015 | 2020 | 2030 | 2040 | ||||||||
Ортажылдық | 75% | 95% | Ортажылдық | 75% | 95% | Ортажылдық | 75% | 95% | Ортажылдық | 75% | 95% | ||
1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
Кіріс бөлігі | |||||||||||||
1 | Үстіртік сулар | 4245,21 | 3481,51 | 2848,71 | 4259,29 | 3495,59 | 2859,99 | 4271,06 | 3507,36 | 2869,56 | 4276,31 | 3512,61 | 2873,81 |
Өзендік ағын, оның ішінде | 4244 | 3480 | 2848 | 4244 | 3480 | 2848 | 4244 | 3480 | 2848 | 4244 | 3480 | 28 | |
-қайтарылым сулар | 1,21 | 1,21 | 1,21 | 15,29 | 15,29 | 12,49 | 27,06 | 27,06 | 22,06 | 32,31 | 32,31 | 26,31 | |
2 | Жер асты сулар | 80,76 | 80,76 | 80,76 | 93,79 | 93,79 | 93,79 | 116,97 | 116,97 | 116,97 | 139,61 | 139,61 | 139,61 |
3 | Шахталық-кен сулар | 1,70 | 1,70 | 1,70 | 1,85 | 1,85 | 1,85 | 2,07 | 2,07 | 2,07 | 2,34 | 2,34 | 2,34 |
4 | Тоспа сулар | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 5,70 | 5,70 | 5,70 | 11,03 | 11,03 | 11,03 |
Барлығы | 4327,67 | 3563,97 | 2931,17 | 4354,93 | 3591,23 | 2955,63 | 4395,80 | 3632,10 | 2994,30 | 4429,28 | 3665,58 | 3026,78 | |
Шығыс бөлігі | |||||||||||||
1 | Суды алу, оның ішінде | 1 734,10 | 1 734,10 | 1 465,97 | 1 885,89 | 1 885,89 | 1 562,04 | 1 931,08 | 1 931,08 | 1 613,33 | 1 980,63 | 1 980,63 | 1 664,48 |
* үстірттік суларды пайдалану | 1651,63 | 1651,63 | 1383,51 | 1790,25 | 1790,25 | 1466,40 | 1806,34 | 1806,34 | 1488,59 | 1827,67 | 1827,67 | 1511,51 | |
-коммуналдық шаруашылық, энергетика | 28,17 | 28,17 | 28,17 | 31,11 | 31,11 | 31,11 | 36,21 | 36,21 | 36,21 | 41,74 | 41,74 | 41,74 | |
-суармалы егістік | 1380,60 | 1380,60 | 1214,08 | 1349,02 | 1349,02 | 1187,46 | 1314,13 | 1314,13 | 1163,88 | 1299,38 | 1299,38 | 1153,48 | |
-лимандық егістік | 8,70 | 8,70 | 7,89 | 22,62 | 22,62 | 21,03 | 47,85 | 47,85 | 44,50 | 68,54 | 68,54 | 63,73 | |
-шығанақ шабындықтары | 230,8 | 230,8 | 130 | 359,99 | 359,99 | 203,89 | 360 | 360 | 204,25 | 360 | 360 | 204,55 | |
-ауылшаруашылықты сумен қамтамасыз ету | 2,32 | 2,32 | 2,32 | 3,19 | 3,19 | 3,19 | 4,54 | 4,54 | 4,54 | 6,03 | 6,03 | 6,03 | |
-жайылымдарды суландыру | 0,35 | 0,35 | 0,35 | 0,54 | 0,54 | 0,54 | 0,78 | 0,78 | 0,78 | 1,03 | 1,03 | 1,03 | |
-рыбное хозяйство | 0,70 | 0,70 | 0,70 | 23,78 | 23,78 | 19,18 | 42,83 | 42,83 | 34,43 | 50,95 | 50,95 | 40,95 | |
* жер асты суларды пайдалану | 80,76 | 80,76 | 80,76 | 93,79 | 93,79 | 93,79 | 116,97 | 116,97 | 116,97 | 139,61 | 139,61 | 139,61 | |
-коммуналдық шаруашылық | 23,16 | 23,16 | 23,16 | 28,98 | 28,98 | 28,98 | 38,05 | 38,05 | 38,05 | 46,63 | 46,63 | 46,63 | |
-өндіріс | 23,41 | 23,41 | 23,41 | 25,82 | 25,82 | 25,82 | 30,05 | 30,05 | 30,05 | 34,60 | 34,60 | 34,60 | |
-ауылшаруашылықты сумен қамтамасыз ету | 25,10 | 25,10 | 25,10 | 29,54 | 29,54 | 29,54 | 38,83 | 38,83 | 38,83 | 47,66 | 47,66 | 47,66 | |
-жайылымдарды суландыру | 9,09 | 9,09 | 9,09 | 9,46 | 9,46 | 9,46 | 10,04 | 10,04 | 10,04 | 10,71 | 10,71 | 10,71 | |
* шахталық-кен суларды өндіріс үшін пайдалану | 1,70 | 1,70 | 1,70 | 1,85 | 1,85 | 1,85 | 2,07 | 2,07 | 2,07 | 2,34 | 2,34 | 2,34 | |
* суармалы егістікке тоспа суды пайдалану | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 5,70 | 5,70 | 5,70 | 11,03 | 11,03 | 11,03 | |
2 | Жер асты суларын алу салдарынан ағын өзендеріне келтірілген залалы | 5,19 | 5,19 | 5,19 | 5,93 | 5,93 | 5,93 | 7,34 | 7,34 | 7,34 | 8,72 | 8,72 | 8,72 |
3 | Созақ ауданына суды беру | 200 | 200 | 168,83 | 200 | 200 | 168,83 | 200 | 200 | 168,83 | 200 | 200 | 168,84 |
4 | Су қоймаларының беттерінен булану және б.қ. шығындар | 109,08 | 109,08 | 108,30 | 109,08 | 109,08 | 108,30 | 109,08 | 109,08 | 108,30 | 109,08 | 109,08 | 108,30 |
5 | Сағаларға түсуі, арындағы және жайылымдардағы шығындар | 2 279,3 | 1 515,6 | 1 183,1 | 2 154,0 | 1 390,3 | 1 110,9 | 2 148,3 | 1 384,6 | 1 096,5 | 2 130,8 | 1 367,1 | 1 076,44 |
Барлығы | 4 327,67 | 3 563,97 | 2 931,34 | 4 354,91 | 3 591,21 | 2 955,96 | 4 395,80 | 3 632,10 | 2 994,30 | 4 429,28 | 3 665,58 | 3 026,78 | |
Баланс | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
Жасалған су баланстардың есептері келесіні көрсеті.
¾ су қоймалардың берілімі толығымен суармалы егістіктің және басқа экономика салаларының сұранысына таратылады.
¾ табиғи пішендерді сумен басу өте жоғары 95 % қамтамасыз құрайды.
¾ Оңтүстік-Қазақстан облысы Созақ ауданында 200 млн. м3 сұраныс 75 % қамтамасыз толық көлемінде жабылады.
сушаруашылық баланс 2040 ж. дейінгі есептерінің нәтижесінде бойынша, Қырғызстанмен «Шу, Талас өзендердің ағынын бөлу 1983 жылғы ережелері» орындалатын болса, барлығы су тұтынушылар мен су қолданушылар нормативті сумен қамтамасызданады.
10. Негізгі қорытындылар
Құрастырылған су шаруашылық баланстар, қазіргі жағдайда жалпы Республика бойынша экономика саласы мен су тұтынушыларды қамтамасыз ету қанағаттанырарлық.
Біргелкі қолайлы жағдайлар, көпшілік өзендердің жетерлік сулылығымен байланысты, бірақ қазіргі деңгейде су шаруашылықты сумен қамтамасыздандырудағы сұрақ мәселелерін күн тәртібінен алып тастамайды, бұл осы аумақтарға көрші елдерден келетін су ресурстарынан тәуелді болады.
Айту керек, қазіргі үлкен жұмыс, елді және өнеркәсіпті сумен қамтамасыздандыру жұмыстары республикада жасалсада, қалалардың және кенттердің сумен жабдықтауы әлі жеткіліксіз. Ауыл шаруашылықтада су пайдалану жағдайы бұдан жақсы емес, бірінші бұл суармалы егістікке қатысады.
Сумен қамтамасыз ету мәселелері қазіргі жағдайда, көбінесе бірнеше өзендердегі (Илек, Қара-Кенгир және т. б.) судың сапасының төмендігімен байланысты, қаржы-техникалық қиындықтар суармалы суға қызмет атқару үшін тарифтерді көтергендіктен туғанымен байланысты, тоғандардың, каналдардың, құбырлардың және т. б. техникалық жағдайының төмендігімен.
Келешекте экономика салаларын сумен қамтамасыздандыру 84% үстүртік өзендер суларымен, ал қалғаны – жер асты және шахталық-кенттік, теңіз, көл және тоспа сулармен жабылады. Үстүртік сулар республика аумақтарын сумен қамтамасыздандыруда судың тапшылығын немесе көпшілігін шешеді.
Экономика мен суды пайдаланушы салаларының халықты сумен қамтамасыз ету мәселесіндегі мәртебесінің тәртібін сақтай отырып орындалған су шаруашылығы теңгерімінің талдауы, болашақта суды пайдаланушыларды сумен қамтамасыз етуге қарағанда, экономика салаларын сумен қамтамасыз ету анағұрлым қолайлы болатынын көрсетті.
Экономика салаларының көбісі барлық аймақтарда сумен ішкі қорлар( Каспий теңізі және Қазақстан көлеміндегі бассейнаралық ағыс жіберумен қоса) мен тартылған ағыс (Еділ өзені) есебінен қамтамасыз етіледі.
Жүйелі суландыру үшін көлемі бойынша аздаған тапшылықтар (Сарысу, Торғай, Қобда өзендерінің, Қарасор көлінің және басқа бассейндерінде) су өте аз жылдары болып тұрады, осындай уақытта басқа аумақтардан азық-түлік жеткізілуі тиісті.
К. Сатпаев ат. каналдан Есіл өзенің жоғарғы жағына суды апару кешені бойынша суды апаруға мүмкінсіз болғанда Есіл өзен бассейнінде судың дефициты пайда болуы мүмкін, әсіресе 2025 жыл даму деңгейінен кейін Астана қаласын сумен қамтамасыздандыруында. Осы айтылып кеткен су дефициттерін жою және барлық Орталық Қазақстан аймағының экономика салаларының интенсивті даму үшін сонымен қатар республика астанасын су қорларымен қамтамасыз ету үшін «Астана» каналының құрлысы әзірленген.
Болашақта суды пайдаланушылардың талаптарын қанағаттандыруға қатысты қарасақ, онда Қазақстанның жекеленген аймақтарында су шаруашылығы кешендерін сумен қамтамасыз ету, кеме, энергетикалық, балық шаруашылығы, әсіресе аймақтардағы экологиялық тепе-теңдікті сақтап қалу талаптарын өтеуге байланысты мәселелер туындауы мүмкін.
Егер Жайық өзені бойынша Ресейден келетін ағыс және оның тармақтары болашақта «19.06.1996 ж. Урал өзенінің бассейні жөніндегі жұмыс тобының отырысының хаттамасында» көрсетілгендегіден аз болса, онда су аз жылдарында, әсіресе 75%-дан аса болса, ағыс тапшылығы пайда болады. Осының нәтижесінде әсіресе балық шаруашылығы зиян шегеді (Жайық өзенінің сағасындағы балықтың бағалы бекіре тұқымдас түрлерін қалпына келтіру). Бұдан басқа, Урал (Жайық) өзені бассейнінде Ресей жағы өзінің сулылық бойынша кез-келген жылдарда Кіші және Үлкен Өзен өзендерінің ағыстарын тең бөлу жөніндегі келісімшарттық міндеттемелерін орындауы тиіс, сол сияқты ҚР Батыс-Қазақстан облысына Волганың суы берілетін Саратов каналының жұмысының қысқаруына жол бермеу керек.
Егер Өзбекстан Сырдария өзенінің бассейнінде ЧАКИР суландыру аудандары мен бұрынғы «Аш дала» алабы немесе Шардара су қоймасынан жоғары су тоғандарын Сұлбаны әзірлеудегі ескерілген су тоғандарынан айтарлықтай көтерсе, онда ағыстың тапшылығы пайда болады. Бұл Сырдария бассейніндегі суландыру алаңдарының қысқаруына немесе аймақтағы кезеңдік экологиялық және балық шаруашылығы апаттарына алып келеді (Сырдария өзенінің атырауының, САТ-нің және т. б. құрғауы).
Шу, Талас өзендерінің бассейндерінде барлық суды тұтынушылар мен суды пайдаланушылар тек Қырғызстан 1983 жылғы «Шу, Талас өзендерінің ағыстарын бөлу туралы ережелерді» сақтаған жағдайда ғана сумен нормативті қамтамасыз етіледі.
Әсіресе, су шаруашылық кешендерін сумен қамтамасыз ету және Қытайдағы Іле және Ертіс өзендерінің суларының айырығының өсуіне байланысты экологиялық тепе-теңдікті сақтауда үлкен тәуекел тууы мүмкін.
Орындалған есептердің нәтижесінде анықталғандай, ҚР аймағындағы Іле өзенінің бассейнінде суды сақтау технологияларын енгізу Балқаш көлін толтыруға арналған су қорларының кейбір қорын қамтамасыз етеді. Алайда бұл іс-шаралар Балқаш көлінің деңгейін 341,0 м БС және Балқаш қаласының ауданындағы минералдау деңгейін 2 г/л –лен төмен емес деңгейде ұстап тұру үшін жеткіліксіз болды. Суы аз фаза болған кезде көлдердің кебуі мен тұздану үрдістері күшейеді. Егер ҚХР су тоғандары айтарлықтай 5 км3-тан асса, ал бассейндегі тау мұздануының деградациясы тоқтаса, онда Арал сценариі бойынша жағдайдың дамуы және көлдің деңгейінің шұғыл төмендеуіне алып келетін, одан да көбірек ағыс тапшылығы болады. Бұл да аса маңызды, өйткені ағыстың тапшылығы көлдің батыс бөлігінің минералдануының айтарлықтай өсуіне алып келеді. Бұл көлдің Балқаш қаласын және оның кәсіпорындарын сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылуын қиындатып жібереді.
ҚХР жағымен осындай су алымдар кезіндегі Қара Ертіс өзен ағысының қысқаруы салдар келесі жағдайлар туындау мүмкін:
- Зайсан көлінің деңгейінің төмендеуі;
- реттегіш сыйымдылығының төмендеуімен Бұқтырма су қоймасы және Зайсан көлінің бөлінуі ;
- ҚР–ғы Ертіс суының минирализациясының артуы;
- алқапты суландыруы және бассейндегі экологиялық жағдайлар, балық шарушылығының құдырауы;
- балық түсімінің азайюы;
- Ертіс каскадындығы ГЭС-де электрэнергияның өндіруінің төмендеу;
- РФ Омск облысында (Өскемен қаласынан төмен) және ҚР аумағында Ертіс өзенінде кеме жүзгенге қолайсыз болуы немесе толық бұл саланың толық тоқтап қалуы.
Қара Ертіс өзенінен ҚХР суайырығын 3 км3–тан аса ұлғайту РФ мен Қазақстандағы Ертіс бассейнінен сумен қамтамасыз ету үшін маңызды мәселе болады. Қара Ертіс өзенінің суды осындай шығару кезіндегі ҚХР-на ағынның төмендеуінің болжанып отырған салдары келесідей болады:
- Зайсан көлі деңгейінің түсуі, Бұхтарма су қоймасы мен Зайсан көлін реттейтін сыйымның төмендеуі;
- Қазақстандағы Ертіс суы минералдануының жоғарылауы;
- бассейндегі балық шаруашылығы, экологиялық жағдайлардың нашарлауы және алқаптың суландырылуы;
- ұсталған балықтың түсуі;
- ГЭС Ертіс каскадындағы электроэнергия шығарылуының едәуір төмендеуі;
- Қазақстан және РФ Омск облысы аумағында Ертіс бойынша кеме қатынасы. Кеме қатынасын бұрынғы деңгейде ұстап тұру кезінде суы аз кезеңдерде ҚР экономика салаларын дамыту үшін судың тапшылығы пайда болады.
Егер көрші елдес мемлекеттер арасындағы су бөлу келісімдерді жоғары деңгейде орындалу жүзеге аспаса, су қорлардың жітеспеушілігінің нәтижісінде РҚ экологиялық тұрақтылығына, экономика дамуына 2016 – 2020 жылдарына таман қауіп-қатер туындайды.
Қазақстан аумағының өзінде су қорларын теңгерімділік тәсілмен пайдалану және үнемдеу қажет. Сумен қамтамасыз ету жүйелерінде су қорларын кешенді қолдану, тасымалдау шығындарын қысқарту, кәзіргі заман су тазарту технологияларын қолдану керек. Су үнемдеу технологияларын енгізу керек, әлде құрғақ немесе аз суландырылған технологиясына өтуіне дейін қажет.
Олай болмаған кезде қазақстандық ғалымдар мен тәжірибеші-мамандардың (су жолшылары, гидрометеорологтар және басқалары) ұсынатын түбегейлі шараларды іске асыруы қажет болады. Оларға мыналар жатады:
· Жайық өзенінің бассейні бойынша – РФ-нан Еділ өзенінің ағынының ауыстырылуы.
· Сырдария өзені бойынша – РФ-нан Сібір суларының ауыстырылуы.
· Балқаш көлінің бассейні бойынша – Батыс Балқашты сақтау үшін Ұзын-Арал бұғазында реттелетін су ауыстыру мен бөгет салу, шығыс өзендері бөлігінің Іле өзенінің бассейніне ауыстырылуы.
· Ертіс өзені бассейні бойынша – қазақстандық аумақта су резервтерін іздестіру (ағынды қосымша реттеу: Шүлбі су қоймасының, Оба өзеніндегі су қоймасының 2 кезегін салу және ағынын Ертіске дейін жеткізбейтін шағын өзендердің ағынын реттеу; Қазақстан аумағының Қара Ертіс өзенінен құйылатын Алқабек өзенінен Қара-Қаба, Ақ-Қаба және Белезек өзендерінің ағынын ауыстыру) және суды Қазақстанға оның шекарасынан тыс, мысалы РФ-нен ауыстыруы.
су қоймасының 2 кезегінің ғимараттарын құрылысы мемлекеттік деңгейде шешілу тиіс, себебі бірталай теріс жағдай құрылыс пен байланысты туы мүмкін (реликтік тоғайдың сумен басуы және басқа). Сонымен бірге 2 кезектегі Шүлбі су қоймасының құрылысына 7-10 жыл салыстырмалы жайлылық қажет етілетіндігін ескере кету керек.
Ағынды көп жылдар реттеуімен II кезектегі Шүлбі су қоймасын қолданысқа енгізу мүмкіндігінің болмаған кезінде, Қазақстан Республикасының экономика салаларының дамыуына қатер туады, себебі суды тұтыну көлемін едәуір қысқарту керек, ал салаларды қазіргі деңгейде қою керек. Осыған байланысты 75% және 95% ден 50% және 72% тиісінше қамтамасыз етуімен қысқарту жолымен энергетикасы бар су көлігі және көктемгі ирригациялық арнайы бірреттік су жіберу арасындағы ағын тапшылығын үлестіруді ұсынуға болады.
Суы аз жылдар мен кезеңдерге тапшылықпен қатар, Ертіс, Есіл, Тобыл өзендері бойынша көктемгі мезгілде РФ-на ауыстырылатын еркін ағынның орны болады, әсіресе суы көп жылдарда елеулі көлемде. ҚР-да бұл реттелмейтін ағын белгілі бір жағдайларда РФ-дағы тапшылықты жою үшін қолданылуы мүмкін (мысалы, РФ су қоймаларының құрылыстары).
Бедердің төмендетілген бөліктерінде ағыстың сенімді дәлелділігі үшін, өздігінен тасу кезінде, қалыпты және басқа да ағыс кезінде Іле, Сырдария және т. б. өзендердің атыраулары мен арналық балансын, балансты құрайтын заттық өлшемдерімен зерттеу, негізгі өзендердің гидравликалық үлгісін құру қажет. Бұл сұрақпен өзендердің сағасында басты көбінесе өзендердің балықшаруашылық өндірісін және экологиялық тепе теңдікті сақтаудағы қажетті судың көлемін ұстап тұрудағы мәселелермен тығыз байланысты. Бұл зерттеулер мақсатқа лайықтылығын және шаруашылықта пайдаланудағы техникалық мүмкіндіктерін көрсетуі тиіс.
Ұсынылған шаралар мынадай жағдайларда іске асырыла алады:
- өзендердің сағаларында қосымша гидробекеттердің, арналарға су іріктеуді қадағалау пункттерінің және коллекторлық тордан тастаудың ашылуы;
- жер асты суларын қадағалайтын ұйымдарға ұңғыманың режимдік торларын ашу және жер асты мен жер үсті суларының өзара байланысын зерттеу;
- ағымның шығындары аумағында біруақыттағы ағымның айырылуы (келу уақытын есепке ала отырып), тасталудың ағымында және суалғылардағы жармалардағы өзен ағысының учаскенің басындағы аяғындағы ағуын және т. б. өлшеу үшін тәжірибе учаскілерін ұйымдастыру;
Ертіс өзеніндегі бассейнде су қорларының жеткізіліксіздігі жағдайында, жетіспеушілікті жоюдың бір жолы болып су пайдаланушылық пен экономиканың кейбір салаларында жоғары қамтамасыз ету талаптарын төмендету болып табылады. Бірақ, жоғары қамтамасыз етушіліктің, судың жоғары қажеттілігіне байланысты терең пысықтауды қажет етеді.
Балқаш көлінің суын минералдау және судың деңгейін ұстап тұру түрлерінің бірі болып немесе Іле өзенінің ағымын төмендету деңгейін орташа 2,5 км3 дейін шекті төмендету. Өз кезегінде бұл дельтаның ылғалдылығы бойынша жағымсыз салдарына байланысты. Сондықтан арнайы зерттеуді қажет ететін дельтаның экожүйесін сақтау мәселелері қатар шешілуі тиіс.
Балқаш көлінің және басқа өзендер табиғи кешенін қолдау бойынша негізгі түрдегі шаралардың әр нұсқалары ғылыми зерттеуді негізді, бұл шаралардың техникалық жағын және оның мақсаттылық жағынан арнайы зерттеуді қажет етеді.
Соңғы жылдары көптеген өзен бассейндердің өзгерген ережелеріне байланысты, көптеген су қоймаларынның су қорларын қолдану ережелері ескірген. Су қорларын тиімді басқару үшін және құрылыстардың жұмыс кестесін реттеу үшін өзендердің жалпы балансына әсер ететін көптеген су қоймаларының Қолдану ережелері мен паспорттарын өзгерту қажеттілігі туындады.
Балқаш көлі, Кіші Арал көлдерінің су-тұзды баланстарын зерттеуді жалғастыру мақсатқа лайықтылық болып табылады.
ҚР аумағынан тыс су бекеттерінің тұрақсыздығын ескере отырып, климаттың ғаламдық өзгеруіне, ағымның өзгеруі мүмкіндігіне байланысты сушаруашылық баланстарын әр үш жыл сайын қайта қарау мен өңдеу қажеттілігі туындайды.
Мемлекет экономикасы болашақта тұрмыс және ауыз су қажеттіліктерін қанатандыратын, сондай - ақ өнеркәсіпте, ауыл шаруашылықта, энергетикада және рекрияциялық бағытта қолдануға арналған кепілді, тиісті сапалы су қорлар көлемінің көбеюі қажет етеді.
Осы жағдайды түзету үшін жалғыз тәсіл, қорлар мен тұтыну және су сапасын басқару арасындағы балансты дұрыс басқару.
Су шаруашылық бассейндер аумағында және жалпы республикада әлеуметтік – экономикалық және экологиялық жағдайын тұрақтандыру мақсатымен, тұрақты дамумен қамтамасыз ету ушін Сұлбамен нақты іс шаралар белгіленген. Олардың бағыты, жоспарланған жұмыстың құрамы нәтижесі 10.1. кестесінде бейнеленген.
10.1 Кесте
Су шаруашылығы бассейндерінің және жалпы республика аумағында экологиялық, әлеуметтік-экономикалық жағдайын тұрақтандыру, тұрақты дамытуды қамтамасыз ету бойынша негізгі шаралар
№р/н | Іс шаралардың бағытталуы | Жұмыстардың сипаттамасы |
1 | 2 | 3 |
1 | Өндіріс технологияларын жетілдіру негізінде су ресурстарын ұтымды және үнемді пайдалану | Өзендерде қосымша гидробекеттерді, соған қоса көлдердегі толық көлемде бақылайтын бекеттер орнату |
Жер асты және жер үсті сулардың жағдайын және олардың пайдалануын бақылайтын бірыңғай мониторинг жүйесін құру | ||
Барлық жинауыштарда және сарқын су жинауыштарда гидробекеттер орнату | ||
2 | Өнеркәсіпте ауыз суды тұтынуды азайтатын, айналымды, қайталама пайдаланумен сумен жабдықтау негізінде ұтымды су пайдалану әдістерін енгізу | |
Жайылымдарда малды суару орындарын салу | ||
Жайылымдарда малды суару орындарын зерттеу, түгендеу және паспорттау | ||
Иесіз, өзінше ағып шығатын ұңғымаларды тарату, жұмыстың кран режимін орнату | ||
3 | Жаңа су тұтынушылардың туындауымен және пайдалану мерзімі өтуіне байланысты жер асты суларының шығу орны қорларын қайта бекіту | |
Экономикалық факторларды тартумен табиғатты қорғау мақсатында су жіберу негіздемелері бойынша экологиялық-экономикалық зерттеулерді өткізу | ||
Тасқын су кезінде су ағыстарын ұстау және жыл бойына вариациялық компенсация үшін су қоймалары мен резервуарларын салу; топырақты суларды тұрақты пайдалануды қарау; ағынды суларды тазалау станциясын және минералданған суды тазалау қондырғыларын салу; орманды отырғызу, дельтаны қалпына келтіру, лайлы тұнбадан тазалауды қоса бассейндік жүйелерді қалпына келтіруге кешенді тәсіл | ||
Аз сулы және сусыз процестерді қолдану | Топтық су құбырларын салу және қайта жаңарту | |
Қолданыстағы кәсіпорындарда мыналардың есебінен су тұтынуды төмендету: энергия тиімдіоігі мен сумен жабдықтау, қайталама ағынды суларды пайдалану және айналымды сумен жабдықтау технологияларын енгізу; суды жинау және тазалау стандарттарын көтеру | ||
4 | Суарудың қазіргі заманғы әдістерін енгізу; аса ылғалды-қарқынды дақылдарға ауысу; магистралдық суармалы каналдарды жөндеу және қайта салу, жеткізуде су ысырабын төмендету үшін ірі инфрақұрылымдар | |
Сумен жабдықтау жүйелерінде және суармалы жүйелерде су ресурстарының қайтарымсыз ысырабын қысқарту | Үйлерде және коммуналдық желілерде ағыстарды жою; тарату желілерінде су қысымын бақылау; суды үнемдеу стандарттарын көтеру | |
Жүйелі және лиманды суару жүйелерін қалпына келтіру және қайта құру | ||
Суаруда суды үнемдеу технологияларын енгізу | ||
Суаруға тазартылған ағынды суларды беру | ||
Ауыл шаруашылық өнімдерін өндірушілерге қызмет көрсету және суармалы жерлерді мелиоративтік жағдайында ұстау үшін мелиоративтік техникаға қызмет көрсету орталықтарын ұйымдастыру | ||
Тазартылмаған ағынды суларды бұру көлемдерін қысқарту, өзен ағысын бассейнаралық қайта бөлу, реттеу есебінен жергілікті су ресурстарын жоғарғы ықтималды пайдалану | ҚСаК қайта жаңарту және жетілдіру | |
Ертіс өзені бассейнінің су – энергетикалық балансын әзірлеу. Құрылыс мәселесін қарастыру: - Ертіс өзенінің ағысында су қоймасы және ГЭС каскадтары; - Шүлбі су қоймасынан Қ. Сәтпаев атындағы каналына өзімен-өзі ағатын каналмен су беру; - Қара-Оба өзенінің ағынын Марқакөл көлі арқылы Ертіс өзеніне су бұру | ||
7 | Елді мекендерде кәріз жүйелерін және тазалау құрылыстарын қайта құру және алу | |
Ірі өнеркәсіп орталықтарында нөсерлі кәріз жүйесін салу | ||
Су нысандарында қорларын қорғау аймақтарын, белдіктерін және олардың шаруашылық пайдалану режимін орнату | ||
Суды зарарсыздандыру үшін қолданылатын токсиндік хлорды су айдындарына тастау және пайдалануды алып тастау | ||
Табиғи нысандардың жағдайына зерттеу өткізу (теңіз, көл, су-балпақты жер-сулар) | ||
Нақты тұтынушылар үшін үстіңгі палеоген және бор шөгінділерінде жер асты су қорларын мақсатты қайта бағалау | ||
Көл жүйелерін қалпына келтіру | ||
Қалаларды, елді мекендерді, ауыл шаруашылығы жер-суларын және басқада нысандарды су басудың және су тасудың алдын алу | Суға зиянды әсер етумен байланысты табиғи және техногенді сипаттағы төтенше жағдайларға әсер ету іс-әрекеттерінің жоспарларын әзірлеу | |
Суға зиянды әсер етуден елді мекендерді, шаруашылық нысандар мен аумақтарды нормаланған қорғауды қамтамасыз ету | ||
Тасқын су басу және су тасудан экономика және әлеуметтік инфрақұрылым нысандарының құрылыстарын салу | ||
8 | Кәсіпорындар мен тұрмыстық кәріз желілерінен су нысандарында ағынды суларды бұру мониторингінің бақылау бекеттерінің санын ұлғайту | |
Бөгеттерді, шлюз-реттегіштерді күрделі жөндеу |
