,
Кош-Агаш аймактыҥ
Курайдыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ
алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи
Уроктын темазы: «Кайчы». (1 урок) 6 класс.
Уроктын амадузы: Ӱренчиктерди jÿрÿмиле таныштырып, озогы öйдö кайчы улустын уур салымын ондоорына ууламjылаар.
Кош амадулары:
1. Балдарды сÿр-кебер деп оҥдомолло таныштырып, билгирин элбедери ле тереҥжидери.
2. Текстле иштеерине темиктирер: керектӱ ле эҥ ле учурлу jетирӱни тексттеҥ табып аҥылаары, ылгамал öткӱрип, бойыныҥ кöрӱм-шӱӱлтезин чыгарып билери;
3. Jÿрÿмде кöпти кöргöн, ойгор санаалу jаан jашту улуска аjарыҥкай болуп, олорды тооп jÿрерине тазыктырар.
Jединер турулталар:
Ӱренчиктиҥ ӧзӱмиле колбулу турулталар: алтай албатызыныҥ тÿÿкизин билери; алтай калыгыныҥ оморкодузы болуп jÿрген jарлу улузыла оморкоп, олордоҥ тем аларга албаданары.
Текши ӱредӱ эдилгелерле колбулу jедимдер: ÿренчик бойыныҥ алдына ÿредÿ амаду тургузып, ого jединер аргаларды темдектеп билери.
Предметле колбулу jедимдер: чÿмдемелге ылгамал эдери, бойынын корум-шуултезин чыгарып билери, куучыннын тос темазы ла тос шуултезин чыгарары.(Сур - кеберди анылап, jартап билери).
Тузаланатан jаны ÿредÿлÿ технологиялар: ИКТ, РКМПЧ
Тӧс оҥдомолдор: куучын, герой, сÿр - кебер.
Тузаланатан jепселдер: класс 2 öмöликке бöлилген (öмöликтердин ады «Кезерлер», «Алыптар»), ÿренчиктердин тетрадьтары, сöзликтери, доскодо ватманга jураган кыр (ол кырга öмöликтеги балдардын ады бичилген, ого уроктын учында темдек тургузылар), ватман, наклейкалар, бичиктеринин кöрÿзи, кайчылар керегинде презентация, А. Калкин керегинде видеоматериал, «Билерим, билип аларга турум» деген карточкалар, партада турар эдип jазаган аттын jуругы, чаазыннан jазалган, аттын jуругына арта чачып салар эдип jазаган арчымак, чаазыннан jазаган чакы.
Уроктыҥ этаптары | Ӱредÿчиниҥ бÿдÿретен ижи | Ӱренчиктиҥ бӱдӱретен ижи | Текши ÿредÿ эдилгелер |
1. Ўренчиктерди ÿренерине ууламjылаары (мотивация к учебной деятельности) 1 мин | Jакшылар! - Ончогор отурып ийигер. Балдар, тышкары jылдын кандый öйи? -Кӱскиде кöп сабаа бӱркек кӱндер туруп, jааш jаап jат. Мындый кӱндерде кижи кандый да кунукчылду санааларга алдыртат. (1 слайд) -Jе кӱн айазып, jаркынду кӱн тийип, jылу боло берзе, кÿстин калганчы jаркынду кӱндерине сӱӱнип, бийик кӱӱн-санаалу jӱрерин.(2 слайд) Бу слайдты кöрÿп, тышкары кÿски jылу-у кÿн деп сананып ийигер. Слерге токыналу, слер неге де мендебей jадыгар. Эмди бой-бойыгарга, меге, келген айылчыларга баштанып бу чыгып келген айучакка öткöнип, улусты окшогоныгарды кöргÿзип ийигер. | Ўренчиктер иштенерге белетенет. | Колбу тудар. Ÿренчиктин öзÿмиле колбулу эдилгелер:ÿредÿ ге jилбÿзи бар, jаны билгирлер алар кÿÿни бар. Jаны билгирлер алар эдилгелер: jаны билгир аларын ондоп jат. |
2. Билгирин эске алынып, эбелтип, чокымдаары (актуализация знаний) 3мин. | 2 cлайдтын кийнинде кайчы А. Калкин керегинде видеоролик кöргӱзип jадым. - Балдар, бÿгÿн бис урокто кандый тема кöрöрис деп сананып туругар? (Кайчы улус керегинде куучындажарыс) - Шатра Шатиновтын «Кайчы» деген ÿлгеринен алган ÿзÿкти кычырып ийектер. - Кайчы кижи - ол кем? - Кай – ол не? - Кай чöрчöк – ол не? - Кай чöрчöктöрдин тöзöлгöзи деп нени айдарыс? (баатырлардын ат-нерелÿ керектери) - Бÿгÿн слер öмöликтерле иштеригер. 1 öмöлик – кезерлер, 2 öмöлик – алыптар. - Кай чöрчöктöрдö баатыр ла онын ады антыгарлу наjылар. Тÿште болзо – канадым, тÿнде болзо, нöкöрим деп баатыр адын кичееп jÿрет. Кажы ла öмöликке мен чакылар тургузып салгам. Эмди кажы ла öмöликке ат берип jадым. Ол ат арчымакту. Ох, бу кайырчагымнын огырын! Бу кайырчактын ичинде слерге белетеп алган сыйларым бар. (кайырчакты столдын ÿстине экелип тургузадым). - Ишти чын бÿдÿрген, сурактарга карууларды чын берген учун кажы ла кижиге мен сый берерим, öмöликтин jааны кажы ла бÿдÿрген иштин кийнинде сыйларды тоолойло, арчымакка канча сый алганын(сыйдын тоозын) кöргÿзип jат. Уроктын учында аттын арчымагы канча кире тооло толгонын чотоп, кажы öмöлик jенгенин кöрöрис. База уроктын учында, кажы ла кижи доскодо кырдан бойынын адын табала, алган сыйынын тоозын ого бичип, бойына урок туркунына канайда иштегени аайынча темдек тургузып jат. Мен ол темдектерди кöрӱп, слерге ижигер учун бойымнын темдегимди тургузарым. | Уроктын темазын чыгарып келет. Улгерди кычыргылайт. Сурактарга каруу бередилер. | Бойын башкарынар эдилгелер: бойынын алдында билим задачаны јартаары Колбу тударынын эдилгелери: сурактарга каруу берери. |
3. Ўредÿ амаду тургузары (постановка учебной задачи) 3-4 мин. | - Бÿгÿн бис «Кайчы» деген куучыныла таныжарыс. Тетрадьтарыгарды ачала, числоны ла теманы бичип алыгар. - Слердин алдыгарда «Билерим, билип аларга турум» («Пометки на полях» деген эп - арга) деп бичип салган карточкалар бар. Алдыгарга салала, бу тема аайынча нени билеригер «Билерим» деген бöлӱкке бичип ийигер. - «Билип аларга турум» деген jерге кажыгар ла бичип ийеле, öмöликтин jаанына бичигенигерди айдып jадыгар, ол слердин айтканыгарды угала, öмöлик уроктон нени билип аларга турганын класс алдына айдып jат. («Корзина идей» деген эп - арга) - База катап слер нени билип аларга турганыгарды кöрÿп ийектер. - Бу слердин бойыгардын алдыгарда тургускан амадуларыгар болуп jат. | Таблицаны толтырадылар. Öмöликтердин jаандары санаа– шÿÿлтезин чокымдайдылар.
| Бойын башкарынар эдилгелер: билгирлерин толтырарга, једимдерге једерге амадаары. |
4. Амадуга jединер ишти темиктиреери (построение выхода из затруднения) 4-6 мин. Физминутка | - Балдар, бис кандый иштерди эделе, тургускан амадуларыбыска jедерис? План тургузып ийектер. («Мозговой штурм» деген эп - арга) 1. керегинде билип алар. 2. Куучынды кычырар, ондо не керегинде айдылганын ондоор. 3. Сÿр-кебер, герой деген ондомолло иштеер. 4. Jарт эмес сöстöрди jартап алар. 5. Текстле иш. (иштеген ӱренчикке сый берип jадым, öмöлик башкараачы аттын арчымагына тооны бичип jат) Физминутка | Танынан эмезе ÿредÿчиле кожо эдер эдилгелерди пландаары. Кажы ла ÿренчик бойынын санаа – шÿÿлтезин айдып jат. | Бойын башкарынар эдилгелер: танынан эмезе ÿредÿчиле кожо эдер эдилгелерди пландаары. |
5. Тургузылган амадуга jединерине иштеери (реализация поставленной задачи на урок) -8-10 мин. | - Слайд jаар кöрÿп ийигер.(слайдта портреди). - алтай албатынын оос чӱмдемелдерин jууйла, шиндейле, баштапкы алтай филология билимдердин докторы, профессоры деп ат адаткан кижи. Онойдо ок ол бичиичи: кöп чÿмдемелдер бичиген, ÿредÿчи болуп иштеген. jÿрÿми, ижи керегинде кыска jетирÿлерди белетеген балдар бери чыгала, куучындап берзин. Арткан балдар тетрадьтарды ачала, бичиичинин чыккан jылы, jÿрÿми керегинде кыскарта бичип jадылар. (иштеген ӱренчикке сый берип jадым, öмöлик башкараачы аттын арчымагына тооны бичип jат) Бичикле иш. -Эмди 135 бÿкти ачып ийигер. Куучынды кычырар алдында Куучын дегени – ол не айдып беригер? (Куучын прозала бичилген, кеми кыска, геройдын jÿрÿминен 1 эмезе 2 учурал кöргÿзилген, геройлоры ас чÿмдемел) (сый бередим) Текстти (куучынды) кычырары. Сöзлик иш байдастанып отурар-эки будын бой-бойына салып отурганы (слайдта jурук кöргÿзер) Тастаракай – каткымчылу учуралдар куучындап улус каткыртып jӱрер кижи, (слайдта jурук кöргÿзер) -Чÿмдемелде кем керегинде айдылат? -Онын ады кем? -Кайчы керегинде айдылып турганы кайдан билдирет, кандый сöстöрдöн? -Ол чÿмдемелдин тöс геройы болор бо? -Ненин учун? (куучында кöп сабаада ол керегинде айдылат) -Геройдын сӱр-кебери деген ондомолго онын тыш бӱдӱми, кылык-jаны, эткен керектери кирер. (слайдта ӱч толык) (иштеген ӱренчикке сый берип jадым, öмöлик башкараачы аттын арчымагына тооны бичип jат) | Белетенген ÿренчиктердин jетирÿлери. Сурактарга каруу берет. Куучынды кычырадылар. Сöзлик сöстöрлö иш. Санаа-шÿÿлтезин чыгара айдат. | Баланын öзÿмиле колбулу эдилгелер: jÿрÿмге кöрÿми öскöни. Jаны билгир алар эдилгелер: сананып кычырары Jаны билгир алар эдилгелер: jаны ондомолды билип алат |
6. Jаны билгирди быжулаары (первичное закрепление) 4-5 мин. | Текстле иш -Слердин алдыгарда геройдын сÿр-кеберин ылгаар алгоритм бар. Кажы ла öмöлик алгоритмнин сурактарына карууны тексттен бедиреп табала, бичийле, öмöлик алдынан бир кижи Канакуштын сӱр-кеберин толо куучындазын. Геройдын сÿр-кеберин кöргÿзер алгоритм. 1. Геройдын тыш бÿдÿми. 2. Jажаган jажы. 3. Куучын – эрмеги. 4. Кылык – jаны. 5. Эткен керектери.(Поведение, поступки героя) 6. Герой öскö улусла колбуны канайда тудуп турганы. 7. Чӱмдемелде улустын, балдардын геройго кöрÿми, олордын колбузы. 8. Автордын геройго кöрÿми. (сый бередим) | Тексттен керектÿ ÿзÿктерди табып, алгоритм аайынча иштейдилер. | Бойын башкарынар эдилгелер: берилген кеми ааайынча ишти бÿдÿрери. Колбу тударынын: бой-бойлорыла шÿÿжип, бир санаага jедип, ишти бÿдÿрери. |
7.Танынан иш бÿдÿрери самостоятельная работа с самопроверкой по эталону) 3-5 мин. | -Канакуш деген кайчы jÿрÿмде чын болгон кижи деп деп кижи мынайда эске алынган: «Менин улдамнын куучындаганыла, Канакуш деген кижи 1879 jылда чыккан кижи. Ол алдыгы Сайдыста Кайрымеес деген jерде jаткан. Сыны кыска, jе чыдым, кÿчтÿ кижи болгон. Биске ол улай ла айылдап келетен. Айылдап келзе, улус онын кайын угарга чогулыжып ла келер болгон.» -Слер кандый атту-чуулу кайчылар билеригер? -Ненин учун олор атту – чуулу болуп калган деп сананып туругар? (олор кöп кай чöрчöктöр билер, албаты олорды тооп, олорло оморкоор болгон.) (сый бередим) -Мен слерди Алтай jеристин атту-чуулу кайчыларыла таныштырып ийейин. (Алтай jеристин ады jарлу кайчыларын кöргÿзип jадым) --Айдарда, слер куучындагы Канакуш деген кайчы кижинин сÿр – кеберин алгоритм аайынча тургузып ийдигер, а jÿрÿмде кайчы кижи ол кандый кижи деп слер сананып туругар, ол jанынан кажы ла öмöлик кластер тургузып ийигер. -Ижигерди корулап ийигер. (сый бередим) -Айдарда, кайчы улус керегинде кандый тÿп – шÿÿлте айдарга jараар? (кайчы улустын да jÿрÿми jенил эмес болгон, олор кöпти билер улус: тили ээлгир, сагышту, ойгор, улуска болужып jÿрер) (сый бередим) -Кайчы улусла оморкоп jÿрер керек, олорго тӱней кылык-jанду болорго албаданар керек.(Уроктын таскамал учуры) | Сурактарга каруу бередилер. Кластер тургузып јадылар. Тÿп-шÿÿлте чыгарадылар. | Баланын öзÿмиле колбулу эдилгелер: jÿрÿмдик кöрÿм – шÿÿлтези элбеери. Колбу тударынын: бой-бойлорыла шÿÿжип, бир санаага jедип, ишти бÿдÿрери. Ӱренчиктин öзӱмиле колбулу: кöгӱс байлыгын элбедери |
8.Билгирин бириктире катап кöрöри (включение в систему знаний и повторения) 5-8 мин. | - Эмди уроктон алган билгирлерибисти ченеп кöрöктöр. Уроктын бажында тургускан «Билерим, билип аларга турум» деген таблицанын «билип алдым» деген бöлӱгин толтырып ийектер. (öмöликтер бичигенин кычырып jадылар) -Бÿгÿн урокто неге ÿренип алдыгар? (тöс геройдын сÿр – кеберин анылап, jартап билерине) -Геройдын сÿр – кеберине не кирер эмтир? (тыш бÿдÿми, кылык – jаны, эткен керектери) (сый бередим) -Бу алган jаны билгирерди качан тузаланар аргагар бар деп сананып туругар? (öскö чÿмдемелдер кычырала, геройдын сӱр-кеберин чокымдаар иште) | «Билерим, билип аларга турум»деген таблицаны толтырып јадылар. Тÿп-шÿÿлте эдип јадылар. | Бойын башкарынар эдилгелер: бойыннын билгирин ченеери |
9.Бÿдÿрген ишти, билгирлерди кемjиири ле чокымдаары (рефлексия учебной деятельности) 2-3 мин. | -Эмди кажыгар ла доского чыгала, слайдта бичилген эрмектерде точкалардын ордына бойыгардын сананып турган сöзигерди кожуп, эрмектерди кычырып jадыгар («Попс-формула» деген эп – арга) 1. Урокто мен… иштегем. jакшы - - - jаман 2. Уроктын темазын мен … ондогом - - - ондобогом 3. Мен бойыма… тургузадым. 5- - -4- - -3 Доскодо кырдан кажы ла кижи адын табала, алган сыйынын тоозын ого бичип, бойына урок туркунына канайда иштегени аайынча темдек тургузып jат. Мен ол темдектерди кöрӱп, слерге ижигер учун бойымнын темдегимди тургузарым. - Эмди кажы ла öмöликтин арчымагын кöрÿп ийектер, бичилген тоолорды бой – бойлорына коштырып ийектер. Айдарда, ……деген öмöлик jенип jат. Айылдын /ижи. 1 öмöлик кайчы деген сöскö синквейн тургузар. 2 öмöлик – чÿмдемелдин тöс геройына Канакуш деген сöскö синквейн тургузар. | Балдар берилген эрмектерге кÿÿн – санаазын кожуп, кычырадылар. Бойына темдек тургузадылар. | Бойын башкарынар эдилгелер: бойы-бойынын ижин баалаары. |
Билерим | Билип аларга турум | Билип алдым |
