ШIэныгъэмрэ наукэмрэ яминистерств
Доклад
«Бэгъ Нурбый ищы1эныгъ ык1и итворчеств».
Къэзытхыгъэр:
гимназиеу 22-м и я 11-рэ Г класс
ис еджак1оуПщыжъ Фатим
КIэлэегъаджэр:
Къатмэс Эмм
гимназиеу №22
адыгабзэмрэ литературэмрэ
як1элэегъадж
Мыекъуап, 2008
Министерство образования и науки
Доклад
на тему: « Жизнь и творчество Багова Нурбия»
Работу выполнила:
ученица 11 Г класса
гимназии №22
Пшизова Фатима
Руководитель:
И.
учитель высшей категории
адыгейского языка и литературы
гимназии №22
Майкоп,2008
Зэрэзэхэтыр
Пэубл……………………………………………………………
Апэрэшъхь. Бэгъ Нурбый ищы1эныгъэрэ илирикэрэ язэпхыныгъ……………………………………………………………
Ят1онэрэшъхь. Усэк1э тхыгъэ романэу «Мэш1оч1эмык1уас»
Зэфэхьысыжь ……………………………………………………
Литературэр ………………………………………………………
Бэгъ Нурбый
(1937-1994)
Бэгъ Нурбый ноябрэм и 18-м 1937-рэ илъэсым Теуцожь районым ит къуаджэу Нэчэрэзые къыщыхъугъ. Гурыт школыр къызеухым ыуж, 1958-рэ илъэсым мэкъумэщхозяйственнэ техникумыр Мыекъуапэ къыщиухыгъ, зоотехникэу колхозым 1оф щиш1агъ. 1964-рэ илъэсым Адыгэ пединститутым ифилологическэ факультет къыухыгъ, илъэс зыт1ущэ к1элэегъэджагъ.
Еджап1эм ч1эсызэ къыздиштагъэу, Нурбый тхэным фэщэгъагъ, газетым иредакцие 1офи щиш1агъ. Апэу собкоррэу Теуцожь районым щы1агъ, ет1анэ литературнэ 1офыш1эу, пропогандэм, культурэм яотделхэм япащэу 1967-1993-рэ илъэсхэм хэку газетэу «Социалистическэ Адыгеим» щылэжьагъ. Нэужым к1элэц1ык1у журналэу «Жъогъобын» зыфи1орэм иредактор шъхьа1эу щытыгъ.
«Фэдэу хьалэлэу, тхьэм къыритыгъэу гук1эгъу т1упщыгъэ-шъхьафит хъуао хэлъэу, рэхьатэу ц1ыфыбэ слъэгъугъэп. Нурбый ыгу хэк1эу сырихьыл1агъ, ау губжыгъэу, зэрэгубжыгъэм фэш1ык1э мыхъун горэ ы1он е ыш1эн зыфэп1ощтым нэсыгъэу къэсш1эжьырэп. Ныбжьи пц1ы ыусыгъэп, имы1оф хэхьагъэп, и1оф ш1ош1эу, иш1уагъэ къызщык1он ш1ош1эу 1оф ебгъук1уагъэп, шъыпкъэм готыгъ, зэрэт1о хабзэу, фэбэнагъ, къыухъумагъ ыгук1э ыштагъэр, къабыл зыфиш1ыжьыгъэр»1,- етхы Щэш1э Казбек.
Бэгъ Нурбый ытхыхэрэр 1962-рэ илъэсым щегъэжьагъэу къыхаутых. Ахэр «Хъярым пчъэр фы1усэхы» (1969), «Тыгъэпс» (1976), «Гъэбэжъу огъот» (1981), «Гъэтхэ нэплъэгъу» (1986), «Къошыныжъым итхыд» (1988), «Ч1ыгум игупсэф» (1991), «Гъэш1эрэ тын» (1994), усэк1э тхыгъэ романэу «Мэш1оч1э мык1уас (1997)». 1982-рэ илъэсым «Поле добра» ы1оу урысыбзэк1э Москва тхылъ къыщыдигъэк1ыгъ. Бэгъ Нурбый Урысые Федерацием иписательхэм я Союз, журналистхэм я Союз ахэтыгъ, Андрыхъое Хъусенэ ыц1эк1э щыт премием илауреатыгъ, Адыгэ Республикэм культурэмк1э изаслуженнэ 1офыш1эу щытыгъ.
***
Апэрэ сборникэу Бэгъ Нурбый къыдигъэк1ыгъэр «Хъярым пчъэр фы1утэхы» зыфи1орэр ары. Ащ усэк1о талант ин зыхэлъ адыгэ литературэм къызэрэхахьэрэр къыгъэлъэгъуагъ. Мы тхылъым усэхэмрэ поэмэхэмрэ къыдэхьагъэх. Темэу къащи1этхэрэр зэмыл1эужыгъоу щытых. Бэгъ Нурбый адыгэ чылэм къыщыхъугъ ык1и ары лъапсэу, творческэ к1уач1э къезытэу фэхъугъэр. Чылэхэр псыхъо ц1ык1умэ къягъэт1ысэк1ыгъэх. Хэти исабыигъо псы 1ушъом епхыгъ. Шъхьадж ежь псыхъо и1. Джащ фэд Нурбыи. Апэрэ сборникыр усэу «Гупшысэ там» зыфи1орэмк1э къызэ1уехы. Псыхъоу исабыигъэ ык1и ик1элэгъу зэпыхыгъагъэм иобраз усак1ом къеты:
Ш1уалъэк1э зыкъиштэу, шы емылычэу,
1этыгъэу ышъхьэ
Псыхъор,
ымакъэ орэды жъынчэу,
Къыхэчъы къушъхьэм.
(Гупшысэ там)
Псыхъом жъотзэ игъогу къек1ушъ, мэ1эсэжьы, хым хэлъэдэжьы. «Ащ фэдэ щы1ак1эм ехъуапсэрэр мак1эп», - е1о авторым. Ау ц1ыфым игъогу ащ фэдэп:
Ау псыхъом фэдэу гъунапкъэ горэм
Ц1ыфыр есагъэп.
Благъэу е чыжьэу ч1ып1э нэсынышъ,
Рэхьатыжьынэу
Плъэгъуным пае, гупшысэ тамэм
Зызэк1ищыгъэп
(Гупшысэ там)
Поэтым ц1ыф гъаш1эм мэхьанэу и1эр къыгъэлъэгъоным пае, псыхъо ц1ык1ум регъапшэ.
Бэгъ Нурбый философскэ гупшысэхэр къызщыри1отык1ырэ усэхэу апэрэ тхылъым къыдигъэхьагъэр мак1эп. Ащ фэдэх усэхэу «Уашъор зэок1мэ», «Угу умыгъэк1од». Ш1улъэгъуныгъэм фэгъэхьыгъэ усэхэри сборникым дэтых. Усак1ом иш1улъэгъуныгъэ рэхьат, купк1 и1, акъылыгъэ хэлъ п1они плъэк1ыщт:
Гум ишъэфэгъоу,
насып орэдэу,
орышъы си1эр,
Сигугъэ дахэ маш1ом ыстынэп.
хэ1энэп чъы1и.
Ау шъорыш1ыгъэр ащ къыхэхьащтымэ,
сыгук1э згъаш1оу
Упэбжьэжьыгъэу ш1улъэгъу сыфаеп
дэлъынэу бгъашъом.
Ным и1эш1угъэ, ащ иш1улъэгъу ык1и игук1эгъу гъунэнчъэу зэрэщытыр усэу «Тянэ мыр е1о сэщ пай…» зыфи1орэм Бэгъ Нурбый къыще1о.
Бэгъ Нурбый заом хэлэжьагъэп. Ар сабыигъ, ау заом икъин иц1ык1угъом зэхиш1агъэу щыт. Ар иусэхэмэ къащигъэлъэгъуагъ: «1уашъхьэхэр щы1эх», «Чъыг у1агъ».
Усэу «Чъыг у1агъ» зыфи1орэм усак1ом поэтическэ образэу ыгъэпсыгъэм Бэрэтэрэ Хьамидэ иусэхэу «Щэ пак1» зыфи1орэр угу къегъэк1ы. Образнэ къэ1ок1э бай усак1ом ыгъэфедэрэр:
Батыр л1ыгъэр
Рык1эрэк1энэу,
ч1ыгу бгъэрыдэу
1ашъхьэхэр щы1эх,
Щытхъу орэдхэр
яшъхьарыгъытэу…
«Ч1ыгу у1агъ»
Адыгэ поэзием хэбзэжъмэ ягъэмысэн, ахэмэ ц1ыфмэ къинэу къафахьырэм икъэгъэлъэгъон традициеу фэхъугъ п1омэ ухэукъощтэп. Лъы ш1эжьыр, пшъэшъэ хьыныр, мылъкук1э щэныр нэпэтех зек1уак1эу адыгэмэ ахэлъыгъэр адыгэ тхак1омэ япроизведениехэм къащагъэлъэгъуагъ. Бэгъ Нурбыи мы темэр 1эк1ыбы ыш1ырэп ык1и иапэрэ тхылъ къыдэхьэгъэ поэмэу «Быракъыр езыхьыжьагъэр» зыфи1орэр ащ фэгъэхьыгъ.
Мы поэмэм ижърэ шэныжъэу пшъэшъэ хьыныр усак1ом щегъэмысэ. Мыхьамэт ышыпхъоу Гупсэ ш1у ылъэгъоу, ыгъэлъап1эу, зэш-зэшыпхъухэр зэрэлъытэхэу зэрэгъаш1охэу щы1агъэх. Мыхьамэт чылэм зыдэмыс мафэм Гупсэ тхьамык1агъо къыфыкъок1ыгъ. Елмызэу, унэгъо бай утэшъуагъэ щыщым, мылъкур ц1ыфыгъэм ыпэ зыгъэуцурэм, Гупсэ ыхьыгъ. Гупсэ иджэгу ышъхьэ щигъэежьэу, ылъэгъу мыхъурэ нэбгырэм зэрэ1эк1эфагъэм ыгу пигъэзэу, ышэу, гугъэп1э закъоу и1эр, чылэм зэрэдэмысыр инасыпынчъагъэу зыфилъэгъужьэу усак1ом къегъэлъагъо. Нысащэр игъэк1отыгъэу Бэгъ Нурбый къетхыхьэ, 1оры1уатэм къыхэхыгъэ къэ1уак1эхэри егъэфедэх:
Хъуажъ япхъоу тинысэ мафэр
Чэтым фэдэу 1ушъашъэу,
Мэлым фэдэу 1ушъабэу,
Къобын-шъэбыны тхьа еш1.
Шы лъабжъэр зыгъэуджэу,
Джэгуак1ор зыгъэчэфэу,
Л1ыжъхэр къэзгъэнац1эу
Ныохэр къэзгъэщхыпц1ырэр
Къегъа1у, джэгуак1у, къегъа1у!
Мыхьамэт ышыпхъу къехъул1агъэр зеш1эм, Тыгъужъэу зыфащагъэхэм адэжь, ышыпхъу ы1орэм едэ1унэу, к1уагъэ. Гупсэ иджэуап ащ ыгу пигъэзыгъ:
«Ц1ыфхэр сыд шъок1э къысэплъыжьын,
Сыпщэжьык1и дэгъу сымыхъужьын,
Сыкъыолъэ1у, мыщ сыкъыщын…»
Сыд икъиными ышыпхъу ы1орэм Мыхьамэт ш1ок1ырэп, ау ыгу мэузы ык1и ш1ошъхьак1у:
Ц1ыфыр мылъку фэдэу пщэныр, пщэфыныр,
Хъопсап1эу и1эр, икъин шъэфыныр
Къыримыгъэк1оу ащ ягупшысэу,
Ыш1эн ылъэк1ыщтым гук1э нэмысэу,
Мыхьамэт къуаджэм къыдэхьажьыгъ.
Тхьамык1агъор изакъоу къак1орэп зыфа1орэр шъыпкъэ. Шъузэбэ тхьамык1эм ик1элэ ц1ык1у атыгъугъэу, Мыхьамэт я1эпы1эгъу - гугъап1эу лъэук1э, нэпсык1э зитхьак1зэ, шъузабэр къыфэк1уагъ. Ылъэк1рэр ыш1энэу ар ыгъэгугъи, Мыхьамэт Татыу игъусэу к1элэтыгъумэ алъапсэ ыфыгъ. Хъунк1эш1-к1элэхьхэу оркъхэр зызэс чылэм мак1ох. Дэмсыкъо зэшит1оу Къаншъаорэ Шъэуаерэ к1алэр атыгъугъэу къыхагъэщы ык1и 1ашэк1э зэпэуцужьых. Мыхьамэт инасып къехьы. Сабыир гъусэ къаш1ыжьыгъэу Мыхьамэтрэ Татыурэ къежьэжьыгъэхэу, шъэфэу, къэрэбгъэ уак1эу, зыгорэ къэошъ, Мыхьамэт къеу1э. Ар ымыгъэгъоу, бзэджаш1эр Мыхьамэт къеубыты, Гупсэ ил1эу Елмызэу къыч1эк1ы. Шыпхъум ихьатырк1э ет1упщыжьы, ау ре1о:
«Сшыпхъу ижьау непи укъеухъумэ,
Гукъао уи1, шъэогъухэр гъэежьых.
Пш1ош1 гъэхъу ори ук1эгъожьынк1э,
Ащ ухэтыщтмэ уагъэежьынк1э!»
Гупсэ насыпынчъэр сымаджэ мэхъу. Мыхьамэт къылъэк1ошъ хэт ы1орэми емыдэ1оу иунэ ещэжьы:
Типхъу ипсаушъхьэ зэрык1одагъэм
Слъэгъузэ ихьадэ рязгъэхыжьыщтэп.
Гупсэ мал1э. Мыхьамэт ащ бэрэ фэшъыгъо. Ау щы1эныгъэр лъэк1уатэ. Зым ишъыгъу, адрэм иджэгу. Фэкъол1 Цыргъойхэм яджэгу быракъыр шыумэ зыщырахьыжьэщтым Мыхьамэты гъогурык1оу къырихьыл1агъ. Шыу купыр илъи, быракъыр Елмызэ рихьыжьагъэу зелъэгъум, Мыхьамэт зэри1ожьыгъ:
«Къэрар зимы1, хэт зэритынэу
Зыфэе шъыпкъэр?
Шъобжы-утынэу
Зэхерэш1 фаеми,1ысхын быракъыр,
Фэсш1эжьын сшыпхъу, слъэк1мэ, а закъор».
Мыхьамэт Елмызэ к1эхьагъ, быракъыри къытырихыгъ. Къэрэбгъэ ш1ык1эу Елмызэ ишхонч Мыхьамэт къырищаи къеуагъ, ау блэугъ. Мыхьамэты ар Елмызэ фигъэгъужьыгъэп, ышыпхъу къыриш1агъэмк1и, Гупсэ фэдэу, зэк1э бзылъфыгъэ насынчъэмэ якъин фигъэгъугъэп, Елмызэ ыук1ыгъ.
Сш1агъэп, ныбджэгъухэр, сырык1эгъожьырэп,
Къыхэк1ыгъ 1ашэр мыщ къысфи1этэу.
Ц1ыфыр зытыгъоу, мылъкук1э зыхъожьэу,
Щык1ыгъэ ц1ыфэу исш1ык1ыгъагъ,
Геу-жъалымыгъэм джы тек1одагъ…
Зэрэтлъэгъурэмк1э, Бэгъ Нурбый мы поэмэм, поэтическэ псалъэр зыфигъэ1орыш1эзэ, оркъ к1элэхьхэм яжъалымыгъэ, бзылъфыгъэр къарыунчъэу, мылъкук1э атын алъэк1эу, адыгэ хэбзэ нэпц1хэмк1э ухъэтыгъэу зэрэщытыгъэр къыгъэлъэгъуагъ.
Бэгъ Нурбый ипоэзие щы1эныгъэм епхыгъ. Анахьэу илирикэ къыхэщхэрэр ц1ыф гъаш1эм фэгъхьыгъэ гупшысэ-псалъэр къызщиш1ырэ усэхэр ары. Мы усэмэ уяджэ зыхъук1э, усак1ом къы1орэм ш1ош1ыхъуныгъэ фыри1эу, ыгу къик1ырэ гущы1эу зэрэщытым ухъырэхъышэжьынэу щытэп. Ащ фэдэх иусэхэу «Улъэш о, ц1ыфыр, улъэш», «Л1эш1эгъумэ адэшэсыгъэр», «Гъэбэжъу огъот апщи» зыфи1охэрэр.
Ц1ыфыр дунаим къызык1ытехъорэр? Сыд фэдэ пшъэрылъа ащ зэш1уихырэр? Мы упч1эхэм афэгъэхьыгъ усэу «Улъэш о, ц1ыфыр, улъэш» зыфи1орэр. Щы1эныгъэр усак1ом ш1у зэрилъэгъурэр, ыгу зэ1ухыгъэу зэрэпэгъок1рэр усэм иапэрэ сатырхэм къагъэнафэ:
Къыфихьэу ч1ыгум гуш1уагъор,
Рэхьатыр хъярым ыукъоу
Къытехъо ц1ыфыр дунаим
Зэрэдунаеу иунаеу.
Дунаим ылъапсэр ц1ыфыр ары. Ц1ыф гъаш1эр зыфэдэщтыр ежь ц1ыфым ы1эмыч1э илъ. Ащ къарыушхо хэлъ ык1и пшъэрылъ ин ыгъэцак1эрэри. Ц1ыфыр чъыгым фэд. Ащ лъапсэ едзы. Зигъэпытэным пылъ.
Зыдэщыт ч1ып1эм фэшъыпкъэу,
Пкъы пытэу къэк1ы лъэк1 и1эу.
Щы1эныгъэм ц1ыфым игъаш1э къыпэш1уигъак1орэр мак1эп. Ащ ц1ыфыр апсыхьэ. Нахь лъэшэу къыхэк1ыжьы:
Лъэ1абэ комипш1ы пчъагъэу
Огу къаргъом 1э къыщифэнэу.
Пэуцу жьыбгъэу къепщагъэм
Щымыщтэу, зэтри1эжэнэу…
Ц1ыфым ылъапсэр ык1и к1уач1э къезытрэр ич1ыгу ары. Ищы1эныгъэ мэхьанэ къыхэзылъхьарэр ш1улъэгъур ары.
Мамыр щы1ак1эр ары ц1ыфым к1уач1э зыхигъуатэрэр:
Улъэш о, ц1ыфыр, улъэш,
Бгъэт1ылъжьыщтмэ уи1ашэ.
Улъэш о, ц1ыфыр, улъэш
Бгъэ1орыш1энэу пхъэ1ашэр.
( «Улъэш о, ц1ыфыр, улъэш» )
Усак1ом ич1ыгу ш1улъэгъоу фыри1эр гъунэнчъ. Ащ ишыхьат усэу «Гъэбэжъу огъотапщи» зыфи1орэр. Ыгук1э ыухэсыгъэр ары усак1ор къызтегущы1эрэр. Илирическэ герой щы1эныгъэр ш1у елъэгъу, ыгу зэ1ухыгъ. Щы1эк1э дахэм хэш1ык1 фыри1-гъатхэр, тыгъэр, ш1улъэгъур иусэ къыхэщы.
Усэу «Л1эш1эгъумэ адэшэсыгъэр» зыфи1орэм гупшысэу «ц1ыфыр ц1ыфмэ апай» зыфи1орэр Бэгъ Нурбый къыщегъэнафэ. Ц1ыф гъаш1эм купк1эу ык1и мэхьанэу и1эм усак1ор лъэхъу. Мэхьанэ зи1эр ц1ыфым игъаш1э ик1ыхьагъэп. Гъаш1эр к1акоми ш1улъэгъоу и1эр ары мэхьанэ зи1эр. Усак1ом етхы:
Къыхэк1ыгъ:
Ныбжьык1эу ц1ыф гъаш1эр
Ытыгъ,
Ш1у ылъэгъузэ щы1эныгъэр.
Ил1ыгъэк1э заригъаш1и,
Бэгъаш1эу къани ил1ыхъужъыныгъэ.
Бэгъ Нурбый ипоэзие гъэш1эгъоны. Фольклорым имотивхэр ыгъэфеди поэмэ гъэш1эгъонэу «Къошыныжъым итхыд» зэхилъхьагъ. Герой шъхьа1эу усэм псэ зыпымыт пкъыгъор фэхъугъ. Ащ ц1ыфхэр зэрэдэзек1охэрэмк1э ц1ыфыгъэ напэу я1эр къыгъэлъэгъуагъ. Бэгъ Нурбый иусэхэм шэн-хэбзэ дэгъухэм гур къыфагъэущы, зэфагъэм, дэхагъэм уфащэ, тихэгъэгу, тыкъэзыуцухьэрэ дунаир ш1у уагъэлъэгъу. Пшысэ-поэмэм къэгъэлъэгъок1э амал гъэш1эгъонхэр авторым щигъэфедагъэх. Гущы1эм пае, сюжетнэ ык1и композиционнэ къык1э1отык1ыжьынхэр. Орэдыжъым ипоэтикэ пэблагъэу т поэмэр гъэпсыгъэ. Къошыныжъым иорэд ащ ишыхьат:
Зигъэук1орэйзэ хэк1ук1зэ,
Хэк1ук1мэ, зэ хэлъэтык1зэ,
Зигъэук1орэймэ хэчъык1зэ,
Хэчъык1мэ, зэ хэбыбык1зэ….
Поэмэм зэлъаш1эрэ усэу «Хьак1ыба-к1ыбыхъуа » Бэгъ Нурбый хегъэуцо. Т1ы ш1уцэмрэ т1ы фыжьымрэ япоэтическэ образхэр егъэфедэх. Ц1ыф гук1эгъум нахь лъап1э зэрэщымы1эм игупшысэ авторым произведением пхырищыгъ. Нэепсыягъэр, жъалымыгъэр, хьилагъэр шэн дэеу зэрэщытхэр мыпшъыжьэу поэтыр къытегущы1э.
***
Романэу «Мэш1оч1э мык1уас»
Бэгъ Нурбый къызыхъугъэр илъэс т1ок1ищ зыхъугъэ 1997-рэ илъэсым епхыгъэу тхылъэу «Мэш1оч1э мык1уас» зыфи1орэр къыдэк1ыгъ. Мыщ къыдэхагъэ усэк1э тхыгъэ романэу «Мэш1оч1э мык1уас» зыфи1орэр усак1ом итворчествэ 1эташъхэу фэхъугъ. Джырэ лъэхъаным рипхызэ, я 19-рэ л1эш1эгъум аухыгъэ Урыс-Кавказ заом ихъугъэ-ш1агъэхэр авторым «Мэш1оч1э мык1уасэм» къыщегъэлъагъох. Джэныкъо маш1ор амыгъэк1уасэу, пчыхьэрэ яжьэм ч1аухъумэмэ пчэдыжьрэ къыч1аупхъук1ыжьзэ зэхагъэнэжьэу адыгэмэ яшэныгъ. Ащ фэдэу адыгэхэм яшъхьафитыныгъэ, игугъэ маш1о зэрэмык1уасэщтыгъэр, къинышхо хэтхэми, яц1ыфыгъэрэ ял1ыгъэрэ зэрэч1амынэщтыгъэр амал зэфэшъхьафхэмк1э усак1ом къеушыхьатых.
Поэмэм адыгэмэ ятарихъ къыхэхыгъэ хъугъэ-ш1агъэ инит1оу лъэпкъым итарихъ гъогу зэзыхъок1ыгъэхэр зэрепхых ык1и зэрегъапшэх. Ахэр псы 1ыгъып1э аш1и, адыгэ чылэхэр хы ч1эгъым зэрэч1агъэхьагъэр ык1и Уыс-Кавказ заоу лъэпкъыр зэунэхъул1агъэр арых. Зэманэу зыхъугъэхэр зэфэшъхьафхэми, тхьамык1агъорэ ч1энагъэрэ пэмык1 ахэмэ адыгэ лъэпкъым къыфахьыгъэп. Фольклорыр къек1оу авторым ипоэмэ щегъэфедэ. Хьак1эщ къэбарэу хъугъэ-ш1агъэр усак1ом къе1уатэ.
Хьак1эщ,
Адыгэ лъэпкъым ыгу ущыщ!
Оры зэпхыгъэр сигукъэк1ыжь.
Сэ хъугъэ-ш1агъэр жьыбгъэм к1эзгъэпщэу,
К1эпы гъэтхъыгъэу к1эпсэшхоу згъэщэу
Ик1ыхь-ик1ыхьэу къызэк1эсэщ.
Шъыпкъэу гъэщыгъэр к1эпсэ пытэнба,
Къэбар псэ пытэр къысфэ1отэнба!...
Хъугъэ-ш1агъэр къызщыхъурэр къуаджэу Хьарзэхэхьабл. Ащ итхьамык1агъор джы хыр шъхьарыт зэрэхъугъэр ары. Псы ч1эгъым ч1эогъэ чылэм игъусэу ащ итарихъи ч1эуагъ. Поэтым къе1о:
Зигугъу къэсш1ыщтыр къуаджэм игъаш1э
Щыщы хъужьыгъэу нэм фэд, псэм фэд.
Къэнэн ылъэк1и, къэнэгъэ закъор
Зигъо сифагъэу сэ къэстхыжьыгъэу
Ащ щаусыгъэу орэд...
Усак1ор л1эш1эгъу ныкъок1э зэк1эк1ошъ, Нэфкъо Къадыр иунагъо къытегущы1э. Ежь Къадыр заом 1ут, псэемыблэжьэу мэзао. Ибыныр ыкъоу Мэкъуаорэ, ыпхъоу Тыгъанэрэ. Шхьак1афэ зыфаш1ырэ унагъу. Яхьак1эщыпчъи зэ1ухыгъ, жъи к1и ренэу як1уап1. Ныбжьык1эхэу Мэкъуао ишъэогъухэр хьак1эщым щызэрэугъоих. Тыгъани шъхьак1афэ афиш1эу гъомылапхъэм шъхьасырэп. Ау сыдэу ш1агъуа Тыгъанэ ытхьак1умэ къи1орэр? К1энэк1элъэ сэмэркъэ орэдхэр пшъашъэмэ афаусышъ, мо к1алэхэр зэрэгъэчэфых. 1оры1отэ орэд усык1эу зэфэусэхэр Бэгъ Нурбый фэ1азэу поэмэм регъэк1ух. Мэкъуао ишъэогъоу Т1ахьир къе1о:
Натрыфмыгужъор ныбэ рышъуш1ыным
Пае къахьыгъэп-джэнч рытыдзынэу
Зэдитхъухьагъэшъ, къытфэфедэн.
Чэзыу зынэсрэр ащ хэ1эбэн.
Бжыбэу къыхихырэр т1урыт1о1 ыш1хзэ,
Ына1э тетэу къыпчъымэ-къыпчъызэ,
Цит1у къызынэжьык1э, «къыфэгуит1у» а1о,
Зы цэ къэнэжьмэ, «къызыфэгу» а1о.
Пшъашъэу агу илъыр, хэмылъми шъхьак1о,
Джэнчэр зэрэхъоу «я1оф» тэжъугъа1о.
Гущы1э гуаоу къаш1ыхэрэр Тыгъанэ шъхьак1о щэхъушъ ипшъэшъэгъухэу Нэгые, Курэ, Нихьимэ, Мелэчхъан, Цыу къеугъоих. Орэд дысэу къафа1охэрэм хегъэда1ох. Пшъашъэмэ шъхьак1о ащыхъоу дысэу к1алэмэ афэусэжьых. К1алэхэм зэрэхэукъуагъэхэр къагурэ1о, гущы1эт1упщыгъэр хьак1эщым ик1ынк1э щэщынэх. Т1ахьир е1о:
1офыр зытетыр къызгуры1уагъ,
Тэ т1уагъэм пстэури къык1элъык1уагъ.
Джы теусэн фай тихэк1ыжьып1э,
А1уагъи т1уагъи зэбгырымык1зэ.
Л1ык1охэу Т1ахьир, Хьарун, Нэмыт1, Т1алиб зыхагъэк1ых, пшъашъэмэ яш1ужьнхэр ямурад. Тыгъанэ пшъашъэмэ яджэуап къанегъэсы:
Шъо ш1орэ закъом тыкъезэгъынэу
Шъукъытщэгугъумэ шъухэукъуагъ.
«Зэхядгъэхынэп, зэдгъэлъэгъунэп»
Ш1ожьми, ти1оф 1оф зэщыкъуагъ.
Пчэдыжь нэжъ -1ужъхэр къыхядгъэщынхэшъ,
1офым хэплъэщтхэшъ, шъо шъумыщынэу
Мы ч1ып1э дэдэм шъукъек1ол1эжь,
Шъуигъусэ купми джаущтэу яшъу1ожь.
Джарэущтэу сэмэркъэурэ шъхьэлъытэжышхорэ ахэлъэу ныбжьык1эу Хьарзэхэхьаблэ дэсхэр псэущтыгъэх. Нэжъ-1ужъэу ныбжьык1эмэ язэнэкъокъу зэхэзыфынэу къэкъуагъэхэм къаупсэлъыгъ:
Хъугъэр зыфэдэр къыдгуры1уагъ,
К1алэмэ пхэнджэу шъуц1э къыра1уагъ.
Шъори жъугъотыгъэ апэш1ожьын,
Щыгъу-п1эстэ т1эк1ук1э шъузэш1ужьын.
Хьазыр шъузыхъурэм тыкъыкъок1ын...
Ныбжьык1э купым зы нэбгырэ хыеу ахэтыгъ. Ар дысэу пшъашъэмэ афэусагъэп, ау к1элэ купым къахэфагъ, хьак1эщым адисыгъ ык1и пшъэдэк1ыжьыр адигощыгъ. Ар Тыгъанэ идэхагъэ ыумэхъыгъэ к1алэу Шыупащ. Мамыр псэук1эу чылэм дэлъыгъэм, ныбжьык1эмэ ячэфыгъо-сэмэркъэу къызигъэлъэгъо ужым, усак1ом заоу адыгэ ч1ыгум щык1орэм къыфегъэзэжьы. Шыупащэ л1эблан, зэол1 шыу купмэ япэщэ псэемыблэжь.
Шыупащэ ыц1э зы къоджэ закъоп
Зыщаш1эу щытыр.
Ишы лъэмакъэ,
И1ок1э-ш1ык1э аш1эжьы 1аджми.
Ар къоджэ пчъагъэ дэхьагъ шыуаджэу:
Заом 1ухьащтхэм
Ежь къызыщи1эрэм хьазырхэу,
Къыдежьэшъунхэу,
Къапымык1ыжьэу бырсыри
Я1эшэ-шъуашэхэк1э зыфагъэпсынэу
Ари1оным пае…
Уахътэр къэсынышъ, Ял1ыгъи аушэтын,
Рагъэхьын пыим утын.
Романым ият1онэрэ пычыгъо л1ыхъужъмэ ац1э къыщыре1о. Ахэр Шыупащэ ищысэтехып1эх. Иц1ык1угъом щегъэжьагъэу л1ыгъэ хэлъэу сабыир агъасэщтыгъэ. Пэмык1 амал адыгэм и1агъэп.
Ц1ык1узэ рагъажьэшъ,
Л1ыхъур апсыхьэ,
Зэоным к1алэр тырагъэпсыхьэ.
И1эшэ-шъуашэ,
Ишы лъэпсыгъо
Афэкъулаеу къэсы шэсыгъор.
К1алэри шыри, зэраш1ы хабзэу,
Зэгъусэу т1ури
Ап1у, агъасэ.
Ячыжьэрыплъэ – гупшысэ гъуаз,
Ч1ып1эу рапэсрэм шъхьадж зыфегъаз.
Зэрэпш1ы хъунхэу,
Узщыгугъунхэу
Игущы1эгъумэ зыкърапэсыгъ.
Л1ы ц1эры1оу Тыгъужъыкъо Къызбэч ил1ыгъэ а1этэу орэдэу фызэхалъхьагъэр Бэгъ Нурбый романым хегъэуцо:
Къызбэч орэдэу фызэхалъхьагъэр
Сатыр зэбгъутэу тэ къытхэхьагъэу
Л1ыхъужъ орэдым зетэгъэ1эты:
«Ятэшхор Елмыщэкъу,
Ащ ыкъор Тыгъужъ,
Тыгъужъыкъо Къызбэч-
Мэзахэр еугъозы,
Мэзагъохэр итанджышъхь.
Ибзашъхьэ щымыутэу
Шъэотэхъук1э мэтэрэзы,
Ш1оигъок1э епсыхыжьы…
Къызбэчы чэтэрыор ик1ас,
Ипыйхэр шылъэгуанджэк1э реутых,
Ипыйхэр утынк1э къырефых… »
_ Ары, сикъошхэр,- ы1уагъ Шыупащэ,-
Къызбэч ишэнк1э гуфит-шъхьэфитэу
Гъогоу хихыгъэм зэ щымыгъуащэу
Бэнэк1о пхъашэу, онэгу пц1ашхъоу
Ищы1эныгъэ лъэпкъым зыфитырэм,
Шъхьафиты хъущтмэ зэмыблэжьынэу
Гъаш1эр къыхьыгъэшъ, рык1эгъожьынэу
Лъэбэкъу ыш1ынэу фэмыегъах.
Ящэнэрэ пычыгъом Тыгъанэ ятэшыпхъоу Хьангуащэ дэжь къуаджэу Псышъуап1э мак1о. Заом имэш1о лыгъэ ащ къек1уал1э. Тыгъанэ ятэу Къадыри заом 1ут.
Адыгэ лъэпкъым игугъэ баеу
Къехьы игъаш1э хэмык1эу банэм.
Сыдэу зиш1ына, ар ищы1ак1э
Гъогогъу жъалымэу къыщыдэхьапк1э.
Дзэ пэщэ шъхьа1эу я1эхэмэ ягугъу къеш1ы. Ахэмэ зэу ащыщ л1ы бэлахьэу Хъырцыжъ Айдэмыр:
Дзэзещэ 1азэу заригъэш1агъ:
Ыш1агъэу даш1эрэм батырым фэдэу
Ц1ыфмэ апашъхьэ къырегъэуцо.
Уцуагъэу, пшъыгъэу, тхьаусыхагъэу
Е ыгу к1одэу ар алъэгъугъэп.
Ч1ылъэу зэрык1орэм пытэу теуцо,
1эм-лъэм лъэпытэу пкъыш1о ищыгъ,
Пэгъум нэт1абгъоу гъуч1ышъо нэгу,
Шъырыт плъэгъунк1э нэр ыгъэк1уасэу.
Ыжэк1э тхъуагъэ бгъэм теусасэ,-
Ш1уц1эр ш1уц1абзэ, фыжьыр фыжь дэд,
Хьазыр 1упэфхэр егъэжьыухэм фэд.
Заом зыхахьэк1э ишык1э маш1оу.
Бэ римыгъэк1оу пыипсэр 1уехы.
……………………………………
Хъырцыжъым еш1э ц1ыф зэхэщак1э.
Зыфэ1азэ хъугъэр дзэм изещак1эшъ,
Даш1э, къыхихырэр хэк1ып1э заф,
Ежьагъэу ыпэ зыкъимыгъаф.
Зэуап1эу хихрэр зыер ежьыр,
Шыплъыр зэуап1эм, щы1эужьыр.
Ежьагъэ хъумэ, шышъхьэмыгъаз,
Узк1ырыплъынэу ар шыу гъуаз.
Заор тхьамык1агъу. Ц1ыф гъаш1эр еукъонтхъы. Джащ фэдэу Тыгъанэ ятэу Къадыри хэк1уадэ.
………………………………….
Л1ы у1агъэм пэтых.
Хьылъэ дэдэ щыхъоу ынап1э къе1этышъ,
Къадыр аужырэу къы1оу мыр зэхахы:
- Сышъуфэраз, сикъошхэр…
Дэгъоу шъузэуагъ.
Сэрмэ…
Сэ сы1офэп. Сыкъыщау1уагъ…
Псыш1уап1э сыблэшъухэу
Сэ сышъумыхьыжь,
Сик1элэгъу щисхыгъэу
Ар сигъаш1э щыщ…
Тхьамык1агъор изакъоу зек1орэп зыфа1орэр шъыпкъэ. Хы 1ушъом 1ус чылэу Псышъуап1э къухьэ зэмыл1эужыгъохэр къек1уал1эх. Дик Джастер –инджылыз сатыуш1эм икъухьи ахэмэ зэу ахэт. Гущы1э дахэм к1ыригъэщзэ инджылызым къе1о:
«Тхьам тек1оныгъэм шъуфеузэнк1,
Тхьам мамыр тыгъэр къышъуфыкъуегъэк1».
1ашэхэр адыгэмэ къафищэу, сатыу зыш1ырэ Дик Джастерыр хьэк1э лъап1эу адгэмэ зэращэ. Хьак1эщым 1анэхэр щызэблахых. Тыгъанэ хьак1эм зырегъэтхьак1ы. Пшъашъэм и1уплъэ дахэрэ иш1ык1эш1уагъэрэ инджылыз хьак1эр аумэхъыгъэу, к1ожьынэу уахътэ къызыск1э, «лъэ1у» къеш1ы:
Зы лъэ1у закъо къышъуфыси1эжь:
Мы пшъашъэу непэ тызыхьак1агъэр
Зыдэтэжъугъащи, тэ тыжъугъэк1ожь.
Зэблэгъэныгъэм ар ищык1агъэшъ,
Къэшъут1упщымэ,
Лъэшэу тэ тигопэн,
Тихэгъэгу щилъэгъурэр къышъхьапэн.
Шъусэгъэгугъэ къыздэтщэжьынэу,
Шъхьак1о рахынэп,
Ыгу хагъэк1ынэп.
……………………………..
Сыд джы ыш1эна,
Хэк1ып1э-к1уап1э
Зыдэщымыэм занк1эу къек1угъ.
Яти мэзао, ыши мэзао.
Шыупащэшъ, ащк1и лъагъор мэзахэ.
Зэхэхьэгъае зэрэдунаеу,
Сыдэу къытефи хьак1эм ынае!
…………………………………
Л1эным Тыгъанэ джы фэхьазыр,
Къыкъонэжьыщтмэ къуаджэм иц1ыфхэр:
«Топыщэр къадзмэ,- лыгъэр къадзыгъ,
Сфэлъэгъужьыщтэп къуаджэртежъыфэ,
Сэрмэ - мыхъужьми зы щы1эныгъ,
Арэ1ожь фаеми: «Инасып хэныгъ».
Самыушъхьак1оу сыл1эн слъэк1ын,
Сикъэмэ ц1ык1уи спсэ хигъэк1ын…
Амал горэ згъотмэ, къэзгъэзэжьын».
Джар мурадэу еш1ы тыгъанэ. Хэк1ып1э и1эп. Ятэ ихьэдагъэ тек1ышъ, ш1у ылъэгъурэ Шыупащэ къызэренэк1ышъ, адыгэ лъэпкъыр мамырыным пае. адыгэ чылэр къыкъонэжьыным пае, Дик Джастер гъогу чыжьэ дытехьэ. Гугъэ закъоу щы1эк1э амал къезытыжьырэр илъэск1э инджылызым къыщэжьынэу зэри1уагъэр ары.
Тыгъанэ гъаш1эм гъогоу къыфыхихыгъэм еуцол1агъ. Гу дэщэяп1эу и1эр тэлмэщ адыгэ к1алэу Чэмал ары. Шы хьалэлыр къызэфыщытынэу къыдэзек1о.
Инджылыз хымэ хэгъэгум Тыгъанэ ищыгъыни, и1ок1э-ш1ык1эхэри аш1ош1агъо Хъугъэ, агу рихьыгъ, агъэлъэп1агъ.
Пчэдыжь горэм хъызмэтзехьэхэу
И1эмэ Джастер мыр ари1уагъ:
Типшъашъэ хьак1э пстэуми шъугу рехьы,
Сэри сыгу рехьы,
Къыжъугуры1уагъ.
Шъузэреджэщтыр ащ «мисс Тыгъана»,
Шър къыжъугурэ1о ащ имэхьанэ:
Ы1орэр ш1уш1эщт,
Шъуешъхьэк1эфэщт,
Инджылыбзэр зэригъэш1эщт,
Бзэр зэриш1нэу шъу1эпы1эщт,
Шъуфэгъэцэк1эшъумэ,
Джар сигопэщт.
Бэгъ Нурбый романым инджылызхэмрэ тырку пащэхэмрэ шъэфэу зэ1ук1эхэзэ Кавказым, адыгэ лъэпкъым игъаш1э зэрэзэрафэщтыгъэр, мэш1о лыгъэу адыгэ ч1ыгум къырагъэтэджагъэр нахь зэк1агъэблэным пылъхэу, урысмэ адыгэхэр апа1удзагъэхэу, ежь яфедэ зэрафэу зэрэщытыгъэр къегъэлъагъо.
Ар Дик Джастер ихьак1эщ щызэ1ук1агъэ Исмел-пашэм, Пальмерстон ык1и ежь Дик Джастен язэдэгущы1ак1э къеушыхьаты.
Адыгэ пшъашъэу адыгэ шхынхэр къафэзыш1и 1анэр къизыхьагъэм итеплъэже лъэшэу агъэш1эгъуагъ:
Па1оу шъхьарысыр налмэс-налкъутэу
Зэпэжъыужьы.
Исэе плъыжьи
Тыжьн бгырыпхым зэпикъузык1эу
Щытми, Тыгъанэ
Къемыхьылъэк1эу мэзек1о псынк1эу.
Адыгэ тхыпхъэр псыхъоу ык1утэу
Саем ыгупэ къежъыутэхы,
Гупэм къыщежьэшъ, сэяк1эм ехы.
Псыхъо нэф ц1ык1ухэр къушъхьэ лъагэм къыфхэу
Къехырэм фэдэх, чэфы-нэгуфых.
Тыгъанэ мафэхэр елъытэ, Джастер и1уагъэ ыгъэцэк1эжьэу, илъэск1э ич1ыгу ылъэгъужьынэу к1эхъопсы.
Нэпсыцэ нэфыр бгъапэм телъалъэ,
Илъэу мэкъамэм къепчъы ипсалъэ:
«Адыгэ ч1ыгоу сыпсэм хэт1агъэм
Щысфат1ыжьынба зэгорэм бэныр.
Сынэ бырылъэу, слъэ к1эмык1ышъоу
Сеплъэ ошъогум сэ сибыбэнэу.
Слъэгъурэр тыгъэ, гъунэнчъэ огу,
Сызыдэщы1эр хымэ хэгъэгу.
……………………………….
Сызэрэл1эщтым пай сымыщын,
Гугъэзэ л1агъэмэ сакъыхэмыщын.
Ау спсэ хэтыфэ сич1ыгу сыплъэн,
Итеплъэ дахи слъэгъун фэл1эн…»
Тыгъанэ Дик Джастэн шъхьагъусэ фэхъунэу къеуцол1агъэп. Ащ джэуап к1эк1ыгъэ ык1и пытагъэ.
***
Филологие ш1эныгъэхэмк1э доктэрэу, профессорэу Шэш1э Казбек игукъэк1ыжьхэм къаще1о: «Бэгъ Нурбый бэп ыгъэш1агъэр, ыгъэш1агъэм нахьыбэр сымаджэу къыхьыгъ. Сымаджэми зыш1эрэ мэк1агъэ, «мыр силажь» ы1оу зэхэзыхыгъэр зырыз – ян, ишъхьагъус, ик1алэхэр, нэмык1эу ныбджэгъу заул. Дунаир ыхъожьынк1э къэнагъэ щымы1эу Мыекъопэ къэлэ сымэджэщым мазэ горэм ч1элъыгъ; сык1уагъэу «сыд джы узпылъхэр?» сец1ац1э фэдэу сеупч1ы, мэщхыпц1ы, 1эк1эзыщт п1онэу 1ит1умк1и ы1ыгъэу тхьэпэ тхыгъэ корт къысегъэлъэгъу, «сыухыгъэ» е1о, «нычэпэ романыр», зэрэгушхорэр зэритхыгъэ закъом фэш1эп, амал имы1эу зэритхыщтыр ыш1эщтыгъ, сэри сицыхьэ телъыгъ; зыгъэгушхорэр «гъунэр» къэмысыпэзэ зэриухыгъэр ары, зэрэмычыжьэм енэгуежьыщтыгъэп, ари ынапэ, чыжьэми, к1эмылъэу щытыгъэп.
Романыр ыухи, ет1анэ мэзэ заулэ 1оф диш1эжьи, пчэдыжь горэм, сыхьат зыт1о 1оф ыш1агъэу, «Хьазыр, джы хэууты хъунк1э сенэгуе» ы1уи, 1эпэрытхыр ыгъэт1ылъыгъ.
Рэхьатэу, ц1ыф ымыгъэгумэк1эу дунаим тетыгъ, икъашъхьэ ыгъотыжьыгъ, 1уашъхьэ и1э хъугъэ, 1ошъхьэ шъыпкъэ, ук1элъырыхьэмэ, плъэгъунэу, уте1абэмэ, зэхэпш1энэу; нэмык1 1уашъхьи и1 – иусэхэм, иорэдхэм ахэш1ык1ыгъэу, 1ошъхьэ зэк1ужь, 1ошъхьэ хъарзынэ, нэфынэр къытек1эу, фабэр, гук1эгъур, ш1улъэгъур къытек1эу…
Батыр л1ыгъэр рык1эрэк1энэу, ч1ыгу бгъэрыдэу
1уашъхьэхэр щы1эх,
Щытхъу орэдхэр яшъхьарыгъытэу…
Слъэгъумэ илъагъо сызэрищал1эу
Сэ 1ашъхьэ сэш1э,
Зэол1ым икъэу телъым сек1уал1эшъ,
Шъхьащэ фэсэш1ы.
Л1ыхъужъэу 1уашъхьэм ар зыщэфэхым
Ныбжьэу и1агъэм
Джы сыш1ок1ыгъ сэ, ау сынахьыжъэу сыгу
Къыси1уагъэп.
(«1уашъхьэхэр щы1эх»).
Ежь фэгъэхьыгъэу ытхыгъэм фэд, ежь «имафи» зэрэмычыжьэжьыр гуры1уагъэу, и1ошъхьэщтым ыгъэгумэк1эу, ау зыфитхыгъэм ехъуапсэу.
Щытхъу лыери убэ лыери зэфэдэ, а1уагъ адыгэмэ, - т1ури емык1у, т1уми яягъэ къэмык1орэмэ, яш1уагъэ къак1орэп. Нурбый щытхъуи к1эбэныгъэп, ытхырэр агу рихьмэ имыгуапэу хэт щы1, игопагъ. Л1ыгъи хэлъыгъ, хэлъыгъ рэхьатэу, гъэт1ылъыгъэу, у1ук1эмэ ущыгугъынэу акъыли. Нурбый ежь ыгу къыщыущыгъэу гупшысэ и1агъ, дунай ылэжьыгъ, дунаим фэд, щы1эныгъэр дахэ, ащ уасэ и1эп, мафэ къэс, сыхьат къэс, жьыкъэщэгъу къэс щы1эныгъ, осэнчъэ щы1эныгъэр умыгъэумэзэхымэ, бгъэдэхэшъумэ, дунаим идэхагъэ угу, пшъхьэ, уигупшысэ ащыщ пш1ышъумэ, хъярым ихъярыжь уищы1эныгъэ. Джа хъярым ипчъ Нурбый къызэ1уихынэу зыфэягъэр – ежь изакъоу иенэу арэп, зэк1эмэ зэдыряеу, зэдырядахэу, зэдырягук1эгъоу, зэдырядунэенэу аритынэу фэягъ.
Литературэр
1. Гъэбэжъу огъот.- Мыекъуапэ,1981.-Н.79.
2. Гъэтхэ нэплъэгъу.- Мыекъуапэ,1986.-Н.40.
3. Гъэш1эрэ тын.- Мыекъуапэ,1994.-Н.200.
4. Къошыныжъым итхыд.- Мыекъуапэ,1988.
5. Мэш1оч1э мык1уас.- Мыекъуапэ,1997.
6. Кимэ иорэдхэр.- Мыекъуапэ,1979.
7. Тыгъэпс.- Мыекъуапэ,1976.
8. Хъярым пчъэр фы1осэхы.- Мыекъуапэ,1969.
9. Гущы1эр –1эзэгъу//Адыгэ макъ.-1994.-нояб. И 2.
10. Джэрмэкъо Къ. Ныбжьык1э лъагъохэр: (Къумп1ыл Къ., ятворчествэ ехьыл1агъ).- Зэкъошныгъ, 1976.-№4.-Н.102-106.
11. Емт1ыл Н. Ымакъи, изек1уак1и сщыгъупшэхэрэп// Нарт-1995- нояб. № 22.-Н.7.
12. Ишъэбагъэ ч1ым щэзек1о – Адыгэ макъ-2008-Март 8.-Н.9.
13. М. , Г. Молодые писатели// АНИИ Вопросы истории адыгейской советской литературы.- Книга 11.-Майкоп, 1980.-С.203.
14. М. Сохранить красоту земли. Критика и библиография.- Адыг. правда, 1981,14 марта.
15.
16. Теуцожь Хь. Л1эужхэр зэфищысыщтых:- Адыгэ макъ.-1999.-нояб. И 30.-Н.4.
17. Теуцожь Хь. Усак1ом и1уашъхьэхэр-Единство.-1997-25 нояб.
18. Гъэш1э напэр къабзэмэ – Зэкъошныгъ.- 1976-№2.-Н.98-99.
19. Ш1агъэм гъаш1эр лъегъэк1уатэ-Адыгэ макъ.-2007.-нояб. И 17.-Н.4-5.
20. «…Шъуслъэгъу къэсми сынит1у мэгуш1о…» - Адыгэ макъ-2002.-нояб. 19.-Н.4-5.
21. Щэш1э К. «Слъэгъумэ, илъагъо сызэрищал1эу сэ 1уашъхьэ сэш1э…»// Зэкъошныгъ.-1997.-№4.-н.152-160.
22. Щэш1э К. «Мафэ гъогур, илъэс гъогур, гъэш1э гъогур…»// Адыгэ макъ.-1997.-нояб. И 13.
23. Г. Нурбый Багов// История адыгейской литературы, майкоп, 2006.-т.3.-С. 187-223.
24. Г. Н. (штрихи к портрету)// Художественная структура конфликтов эпохи и духовно-филолсофские искания личности: размышления о процессах в современной литературе (поэтика, жанр, стиль).- Майкоп, 2005.-С.188-218.
25. Г. Нурбыйи Багов. Прерванный полет (о поэзии)// ХХ век: эпоха и человек: размышления об отечественной литературе двадцатого столетия. Майкоп, 2006.-С. 292-326.
26. Г. Художественное своеобразие адыгейской поэзии: (эволюция, поэтика, стилевые искания) – Майкоп, 2003.-Гл.6.-С. 307-366.
1 Щэш1э К. Ныбджэгъум фэгъэхьыгъэ гущы1//Бэгъ нурбый. Мэш1оч1э мык1уас, мыекъуапэ, 1997.-Н.3.
Основные порталы (построено редакторами)