Лекция №15
Тема: Стилар ва стилистика
Суалар
1. Стилар ва стилистика
2. Стилрин кьетIенвилер ва такьатар
3. Стилистикадин истемшпунар
4. ЧIалан къенивал
1.Стилар ва стилистика
Халкьдин жуь. реба-жуьре къата[ш ч! алакай вирида гьамиша сад хьиз менфят къачуавач. Месела, шаиррнни писателри ч! алан куьмекдалди литер атураднн гуьрчег эсерар яратмишзава; алимри илимдик к! валахар кхьизва; муаллимри жегьилриз чирвилер гузва, абур тербияламишзава; журналистри уьлкведин уьмуьрдикай ва дуьньядин гьаларикай хабарар гузва; гьукуматдин къуллугъчийри жуьреба-жуьре крар и дара ийизва, лазим тир къарарар ва маса документар кхьизва. Идахъ галаз санзл абуру вирида ч! алакан чпин гьар йикъан яшайишдани: кеспидал, к! вале, юлдашрин арада — менфят къачузва.
Ч1алакэй менфят къачунин мурадрин ва везифайрин, адан куьмдкдалди идара ийизвай уьмуьрдин терефрин кьент! енвилерик ч! алан къене кьилди-кьилдин жуьреяр, абурукай. гьар садаз саягъар, адетар вэ ташьатар арадал гъида.
Чпи идара ийизвай уьмуьрдин терефрилай, сферайрилай аслу яз чара жезвай литературный ч! алан жуьрейриз (хилериз) стилар лугьуда.
Лезги литературный ч1ала ихьтин стнлар чара жезва:
а) рахунин стиль; б) литературадинни искусстводин стиль; в) официальный стиль; г) илимдин стиль.
Чи жегьил литературный ч1ала стилар, тамамвилелди к1алубда гьатна, чеб-чпивай чара хьунин кар гьеле куьтягь хьанвач.
Стилар, абурун кьет1енвилер, такьатар, абур ишлемишунин саягъар чирдай илимдиз стилистика лугьуда.
2. Стилрин кьетIенвилер ва такьатар
Рахунин стиль. Им вичикяй вирибуру чпин гьар йнкъан рахунра менфят къачузвай азад, сивпн стиль я.
И стилдиз халкьдин гегьенш къатари ишлемишдай жуьреба-жуьре, гафар, формаяр, оборотар хас я. Месела:
а) Обращенияр: я къадаш (ва я: къадаш кас); к! вал къени хьайиди: я абат хийир; чан дидсдин; чан халадпн; я халд; я хала; я хва кьсй кас: хва кыш тавурдан...; л къей вахир; я жемятар (ва я: эллер) ва мсб.;
б) Са гафупин чкадал масад ишлемишул: чи аялир (паб ва я хиэан лугьудай чкадал); хъвадайди (ички ва я эрекь, чехнр); Гъе--тегъ (Гъстегъай маса хуьруьз гъу].луьз гъанвай дишегьлидиз); Ах--цегь (Ахцегьэй гъайи дкшегьлидиз); пис (хъсан ва я гзаф лугьудай чкадал). Месела, ада пис лугьуда иди я, яни ада хъсан лугьу-дяйдн я; ам хъсан сес авгш кас я; пис чими тир, яни гзаф чим1» тир; пис къай авай, янп гзаф къай авай; мийир-межер (насигьат), нсдайди (ризкьи, тсхил ва я хуьрск); аял кьил (жегьил; ц! ийи свае); рахунар (къалмакъал; къайи суьгьбетар); к/вале авайди (гъуьл ва я паб ва мсб.;
в) Метлеб гужлу ийндай гафар ва оборотар: агъзурра, вишра (агъзурра да адаз лагьайди - я; вич зал вишра гьалтзавайди я, яни зун адаз гьамиша гсрек къвезвайди я); чиляй-цавай, яни тадиз, са к! усни эглеш тавуна; ц1скь-кьец1ила; чилер-цавар ац! ай кьван (месела, саламар); кьейит! ани, яни вуч авурт! ани (гьикьван гьз-валат хьайит1ани); михьи-иихьслай (месела, хъфена); тварни ама-ч из (месела, куьтягь хьун); буба сурой хтайт! ани, яни вуч ав>'р-т! ани, вуч гайнт1аии, пуж ракъурайт! анн; луьл пиян ва мсб.
г) Инанми1л;фдай гафар, кьннер: каллагь, зи чан кьий хьи, п! ир къалум хъуй; зи к! вал ч! ур хьцй, тушт! а; т! уьр фу гьарак хьуй; Аллагьдин хатур ават! ани; апиб '^ьуй; завай инлай къара-гъиз тахьуй; кьин хьуй; лянет хьурай па мсб.;
д) Жуьреба-жуьре метлебар авай тикрарар, тешпигьар ва меж-дометияр: к! ам-шам; ч1еряй-п/еряй; т! имил-шимил; ч! ар-ч/ар; туп-туп; кат-калтуг; вара-вара; иллагь-биллагъ; лархъ-пархъ; тирш; вурт!; шурт!-пурт}; вув! дсгь! яваш садра! агьан! айгьа! айгьарай-гьа! ч! ул хьиз (ярх хьун); гуьлле 'хьйэ; ц1айлапан хьиз; илан хьиз; ц! ай хьиз; сура хьиз; аяз хьиз (алцурарун) ва мсб.
е) Тешпнгьрикай т\ък! уьр хьайи ва я чпик манадик гекъигун квай глаголар, бязи маса гафар ва оборотар: пуьркьун (чуьнуьхун, т! уьн мэсадан пул, шей); мемекьуьрт! авун; гаралай авун; япа~ лай авун (ва я тавун): хирит/ авун; туп! алай авун; тифтиф цазуз акъудун; шандакьар авун: къечин (гатун лугьудай манада); уьзуькъара хьун; цацарал (ва я кикерал) хьун (гьазур хьун, ме-селэ, кик! из); кьилера-кьил хьун, кьил-кьилелай алатун; цавув агакьун. (шад хьана, хвеши хьанэ); гатугун; тар-мар хьун; вара-зара хьун; мука кьал эцигун (эвленмиш хьун); д>.>рдинай акъудун; чандивай авун; куьц[уьн (галатна бизар хьун); пагьтедай тефин; перт хьун; ч! ана; ч! ангьакьа ва мсб.
II. Литературадинни нскусстводин ва я гуьрчег стиль. Им ч! а-лан устадрин стиль я. И стилдин кьилпп кьет! енвал гьар са дуь-шуьшда гафар мукьуфдивдн хкягъиз, абурун куьмекдалди к! ел-зэвайдаз тзъсир ийкдай хьтин образар яратмишун я. И стнл-диз хас гафарикай ва оборотрикэй ихьтпнбур къалуриз ж еда: зил-фер (ц! велер); дидар (къайгъу); утагъ (к! вал, тавхана); катран вилер; седеф саоар, зардпн. кифер; лада гевгьер; зар-келегъа; сев-дуьгуьм; гуьзел яр; к/ани \яр; [милайим; 'къаш-къабагъ; гъам-пияла; да. чах-чагъ; первердигар; шумал буй; иши,'ълаван; пери-зада; севдуьгуьм яр; суна; оаха; супа окон; зериф (нэзик), шуьше-къелем ва мсб,
III. Официальный стиль. И сти. чдикай гьукумзтдин идарайри, общественный организацийри чнин гьар йнкъан к! валахда, жуь - ' реба-жуьре документар (къарарар, приказар ва мсб.) туьк! уьрдай-ла, съездра, собранинра ва кьилдин ксарн гьукуматдин идарай-рихъ галаз авай рафтарвнлера (арза-ферзе, справка, отчет ва мсб.) менфят къачуда. Официальный стилда гафар дуьз манайрэ иш-лемншда, чпик айгьам квай ва я чпн жуьреба-жуьре артухан гьис-сер къал\рдай, лугьузвай фнкирднл алава рангар ядай гафар ва я келимаяр н стилда яшлемишдач. Официальный стилда бязи общественно-политический вэ юридический терминар, к! алубламиш хьанвай оборотар силлиз ишлемишда. Месела, ихьтинбур: къа-рардин бинедал алаз; халкьдин депутат; делегат; юлдаш; алафдин база гьасилун, чкайрин органар; звер рун: жаваидар секретарь; жавабдарвал; майишатдин планар; зегьметдин бегьерлувал; гьахъ-гьисабдин доклад; сад лагьай секретарь; - к1елдай йис; юкьван школа; правой акъудун; кьилин управление; кимивилер; ому-кьаяр; агалкьунар; 'печатднн органар; халкы)ин суд; яшапишдин, шарт! ар; истемишунар; къейд авун: ислнгьвал; Министррин Совет; хатасузвал; жавабдарсуздаказ; кьет! идаказ; иштиракчи; ва мсб. И мнсалрай аквазвайвал, официалыгый стилдиз хас та-кьатрикай хейлинбур чи ч! алаз ур)с ч1алай атайбур ва я гьа ч! а-лан талукь тир гафэр ва оборотар таржума авуна пайда хьан-ванбур я
'IV. Илимдан стиль. И стиль илимдин ктабриз, журналриз, док-[ладриз, статъяйриз, суьгьбетриз ва гьак! ни тарсар гуниз талукь Йя. Илимдин стилдани гафар ва келимаяр асул гьисабдалди чпин К дуьз манайрз, айгьам ва фнкирдиз гьиссерихъ галаз алакъалу ран-и. гар гун квачиз ишлемишда. И стилдихъ вичин хейлин кьадар та-, кьатзр ва саягъар ава. Абурун жергеда кьилия чка илимдин тер-^ минрн ва абур ншлсмишуни кьазва. Идалайни гъе(1ри, гьар са г-- илимдиз вичии терлпгаар ава. Ч1алан гафарин составда илимдин ^терминри лап эвелимжи чкайрикай сад кьазва ва абур къпердавай?. гзаф жезва. Мисалар:
а) Сес; к! ус; т! варц1иэвез; ч! алан пай: эхир: диб; дувул; та-
бпй; табийвилин; хабардин; суалдин; шарт1унин; мураддин; му-
радвилин: т! варц! ин; асул; гунугин: талцкьвилин; чкадин; буй-
ругъдин; эвер гунин; фонетика; морфология; лексика; стилистика
\ ва мсб. ч! алан илимдиз талукь терминар я.
б) Широта; долгота; меридиан: экватор; полюс; океан; ост-' ров; гьуьл; материк; кьибле; кефвр; рагъэкъеч! дай; рагъак! и-дай; Ч1улав гьуьл; Каспий; Дагъустан; Гималаи; Самур; К. ъуба; Муьшкуьр; карта; масштаб; азимут; план; тепе; дуьзен; Сибирь; Урал; Кавказ; пик; мыс; пролив; Африка; Азия ва мсб. географиядин терминар я.
Чпин терминар маса илимрихъни ава. . , :
3. Стилистикадин истемшпунар
Стилдин житьетдай сивин ва кхьинин ч1алаз рахунриз авай кьилин истемишунар гьар са кьилдин дуьшуьшдл менфят къачуз-вак гаф, форма ва я оборот дуьз хкягьун я. Месела, ч! ехи — еке
—ири-фараш—зурба гафарин-синоиимрин жергедай лазимди, виридалайни к\тугайдт( ишлемишун (ч! ехи к! вал, амма фараш дана; ири емишар, амма еке месэлалр ва мсб.).
Стилистикадш! дибдин маса истемишун адакай ибарат я хьи, герек, рахунра на я текстика гьамиша са гафар ишлемиш тийин, мумкин кьадарда жуьреба-жуьре гафарнкай менфят къачун. Ме-селз, эгер са предложеннда гуьзел гаф ават! а, муькуь предло-женийрани гьа гаф ваъ, гьадаз мукьвэ маса гафар (гуьрчег, иер, ч! агай, успагьи, серее, хъешенг) ишлемншин.
Стилжггикадин пуд лзргьзй асул истемишун ихьтинди я; жув
•гьина, нив ва пучиз рахазват! а, жува еуж патал ва. вуч кхьизва-т! а фи-кирда кьуна, гьар дуьшуьшда дуьздаказ стиль вич хкягъун, янк жуван дустуниз кхьизвай катъазни са ч! ехи чкадиз. кхьизвай ар. эа стнлдин жнгьетдай сад хьтинбур тежен; собраниднн протокол ва я къарар, цлан газетдиз кхьизвай статья хьиз, кхьин тийин; вуна вичикай суьгьбет ийизвай жегьил алимдин рахунарни адал дуьшуьш хьана, ихтилатар ийизвай савадсуз кьуьзуь къа-ридин рахунар стилдин жигьетдай сад хьтинбур тежен.
4. Ч1алан къенивал
Къенивал ва я культура ч! алакай менфят къачунин лап важиблу тереф я. Ам отилистикадихъ галаз к! еви алакъада ава. Ч1алан къенивилихъ асул гьисабдалди дибдин кьве истемишун ава:
1) фасагьатвал, яни фикир мана-метлебдин жигьетдай дуьм-дуьз, 'Гуьрчегдаказ, а патал алай касдиз тагсир ийидайвал лу-чгьун;
2) михьивал, я«и стилар какадар тавун; ч! алан харчивилиз, ванцин хуш туширвилиз рехъ тагун.
Сад лагьай шарт1 тамамарун паталди рахунин логический те-рефдиз, суьгьбетзавайди инандирмишуниз, ра-хун физвай крарии алакъайриз, галай-галайвилиз, ийизвай къейдер гьакъикъатдие кьуниз фикир гана кТанда, яни, халкьди лугьудайвал, гаф «чу-;рурна» ва лазим тир к! алубда туна, лагьана к! анда.
Кывед лагьай шарт1 кьилиз акъудун паталди литературный гаф амаз диалектизмаяр, лезги гаф амаз маса чТалан гафар ишле-миш тавун, адетдин рахунра официальный стилдин шаблонрикай, кутуг тавур, эдебсуз ва кубут келимайрикай менфят къачун тавун лазим я. Идахъ галаз санал, сад-садан гуьгъуьнлай латьайла, япуз хуш тушир маса гаф ва я форма пайда жедай дуьшуьш. арни а. ра-дай акъудун лазим я.
Ч1алан къенивал хуьн кьилдин инсанрид кар туш, ам вири лезшийрин умуми «ар я, иниз килигна, гьар са культурный инсан неинки са вичин рахунрин къенивилин къайгъудик хьана к! а«да, ада гьак! вичин къваларив гвайбурун ч! ални хъсанаруниз еке Фикир гана, к!анда.
Основные порталы (построено редакторами)