Лекция №3
Тема : Лабиал сесер.
Чпин дибдин артнкуляцняднк п! узаррин нштираквал къарнш хьалвай сесериз лабиал сесер лугьуда. Ихьтин ачух тушир сесер 16 ава: /гв/, /гъв/, /зв/, /кв/, /ккв/, /къв/, /кьв/, /к! в/, /ев/, /тв/, /тта/, /т! в/, /хв/, /хъв/, /ццв/, /ц! в/.
Лабиал сесери гафар сад-садавай чара ийида, амма, икI ятIани, абурун фонемавилин кьилдинвал зайиф хьанва. П1узарламиш хьунин гужлуаиляй гзаф дуьшуьшра ам вич сеснниз талукь ва я хас тир кьетIенвилернн жергедай акъудна са шумуд сесиниз, тамам слогдиз, гьатта гафуниз санлай талукь тир кьет! енвилиз йлкъуьрнава. И карди п! узарламиш хьун сегментный тайинвал З'ва-чир, сесернн ц! иргъина вич тайин са хат тушнр явленидиз мукьва ийизва.
И кьет1енвили фонологиядин жигьетдай пIузарламишунин метлеблувилиз са артух зиян тагана, фонематический жигьетдай адан днбар къарсурнава, яни гафунин мана-метлебдай кьил акъудун натахъай ва я гафунин, слогдин ван масадбурувай чара авун патахъай пIузарламиш хьуни тайин тир везифа тамамарзамат! а-ни, ам вич тек са сеснннн лишай хьун, ада вичи кьилди фонема гьасил а'вун шаксуз зайиф хьанва.
Сесинин лабиал-вал гзаф дуьшуьшра лап ашкара коортикуля-цнядин нетижа я; адахъ гафуник квай маса се«ерилай аслу ери-бнне ава.
Хейлин дуьшуьшра и1узарламнш хьуни фонологический везифаяр тамамарзавач. Ам гафуна ва я морфемада артухан ва я алава чаравал яз, вичи маса дшбдин кьетIенвилер сопровождать ийизвай лишаи яз ишлемишзава.
Гафар дегиш жедайла ва я цIийн гафар арадиз гъун патал ишлемишдай къуллугъчи морфемайра (суффиксра, эхирра ва мсб.) ачух туширдан п! узарламиш хьуникай кьнлдин лишай ва я такьат пз менфят къачузвач.
Лабиал сесерин и ва бязи маса кьет! енвилер фикирда кьуна, абур винидихъ ачух тушир фонемайрин жергеда ганвач.
Къейдер: 1) зурзадай сесер /р/, /гъ/, /х/ ва нернн сесер /м/,/н/ таблица заланар тавун патал кьилди чара ааунвач;
2) гортандин жуфт /ъ/ вансуз гужлубурун графада - шарт1уналди ганва.
Тапшуругъар ва суалар:
И гафарин арада авай фонетический тафаватвилер тайинара.
1: Кьал, кьел, кьнл, иьул, кьуьл;
2) Къаб, къав, къатъ, .къэд, къаз, къай, къал, къам, «ъан, къап, къат, къах, къаш;
3) Бул, гул, гъул, дул, зул, кул, къул, кьуд, к! ул, пул, т1ул, . хул, ч1ух;
4) А, ам, ама, амал; з, са, аса, маса; масан; масана;
5) Заман, аман, ама, ам, а;
6) Багъ, гъаб: лаш, шал; гъел, легъ; кьар, ракь;
7) Анжал, нажах; базар, зарба; ниже, живо; атун, туна.
Агъадихъ галай гафарик квай ачухбур тайинарла, абуруз гьар садаз тамам характеристика це.
Шад, риге, хьун, цуьк, сят.
И гафарик квай фонемаяр наншги ва шумдин иштираквнлиз кнлигна пуд группадиз (ачухбур ва сонорныяр; ван авай ачух туширбур; ван авачир ачух туширбур) пайна кхьихь.
Аялар (айалар), кеспи, ц! увад, гатфар, къаргъу.
Агъадихъ галай гафарай ачух сесер жагъурна, абур п! узаррин иштираквилиз килигна кьве группадиз пайна, гьар са группа кьилди кхьихь. Куьрелди, колхоз, мясерар, няни, яру.
Текст к! ела, ачух тушир жуфт фонемаяр гьибур ят! а, тайинара.
I. Дуствал, ислягьвал я вахни стха,
Дя-ведикай жеч абуруз арха. (Ф. А.)
2. Илифа рагъ! Вахъ галаз мад
Варцар, гъетер атурай.
Космонавтар илифзавай
Цав хьиз чи к! вал акурай. (Б. С.)
Текст кIела, ачух тушир ферцин фонемаяр гьибур ят! а, тайинара.
Мадарадизни Гуьлуьстан авай гьалдикай хабар авачир. Ашпазди вичиз авур ихтилатдин ван хьайила, Гуьлуьстан Чалтука тухузвайдакай хабар хьайила, ам, вуч ийидат! а чин тийиз, са жизви кисна акъвазна, ахпа ада, чуьнгуьр хуруз чIугуна, келледай хьиз хкажна, са мани лагьана. (Къ. Къ.)
Агъидихъ галай текстинай ачух тушир фонемэяр жагъурна, жуфтбур кьилди, ферцинбур кьилди тетрадриз акъуд.
1. Сулейманан мецин дяве
Ажузвал кьурд тушир хиве,
Вуч ятIан ам инал кIеве
Гьатна гьак! зурзаз амукьна. (С. С.)
2. Авач я йиф-югъ,
Я са вил ахвар,
Авахьиз даим
Чархарилай ятар. (А. Ф.)
Сложный ачух туширбур (аффрикатаяр) гьихьтин сесериз лугъудат1а, рн-к! ел хкваш, гьар са аффриката квай кьве гаф жагъурна. тетрадра кхьихь.
Агъадихъ галай гафарнн арада фонетикадич жнгьетдай гьнхьтии тафа-•ватвилер ават! а, лагь. Чара авуивай гьарфари къалурэавай фонемайрин тамаи характсрисгикаяр це.
1) Мах—магъ; бах—мах; мазь—мае;
2) Яр—хьар; яд—ян, рекь—рехъ; рекь—рекьв;
3) Гам—нам; атун—эт'.ун; цам—мац;
Текст к! ела, знай :к, п, т ,ц, ч гьарфари къалурзавай фонемаяр гуж-лубур янн, зайифбур яни тайинара.
Къуьнерихъ ац! ай кварар галай дкшегьлияр вилик яд тайн «алар кваз, вац1эй вииел хкаж хьана, хуьруьн куьчейриз гьадъ хъувуна. Виридан рик! ер фроптда чи къудратлу армияди къазан-мишзавай гъалибвилери кьадар авачир кьван шад авунвай... Ц1и-нин 1!нсуз мадни тарифлу бегьер къачуда лагьана чанда к! еви жъаст тунвай Гуьлперидихъ архайинвал авачир. Чими къулав
ацукьна, бадедин хкетрихъ яб акал дай вахтар авач. Майишатда герек вири алатар туьк! уьрна бегьем тир, чил гужлу авунал кьегьел фикир эцигнавай. (Къ. М.}.
Агъадихъ галай текст кйми гьарфар кухтаэ, кчьихь, а гьарфари къалурэа-,вай фонемаяр жуфтбур яки — ферцилбур, пр01тояр дни — аффрикатаяр, гуж-лубур нни — зайифбур тайинара.
1. Ма..ф акъвз...на. Ца... аквазва
Жанг яквай, ви...и чит хьи...
Тумакь... иц1и ни ч1у... азва.
Къат...анва сик1 ч1урал ли... хьиз-..
Цеквер, ...иц1ер худда ава,
Ке...инава, галатзава.-. (Ф. А.)
2. А...ана зул, атака
...егьизар гвай сва... .хьтин.
К1ат1ар...уьлуьв ац1ана,
Ац1ацй к1еви сас хь...ин (Ф. А.)
И гафарик квай ачух тушир фонемайрин состав тайинара; сояантар, мн авай ва вап авачирбур кьилди-кьилди ц! арара кхьихь.
Аслан, баде, кьурагьвал йиф, гимн, некьи, ктаб, жедач, тапшурутъ.
Агъадихъ галай гафарай ачус тушир фонемаяр жагъурна, п1узарринвур
Кьилди, мецинбур кьилди, туьтуьхдинбур кьилди кхьихь.
Машинди вичин адетдин зарб къачунвай. Амма рак1ик тади квай тартарчиди — им гьи! кьван явашдиз фиэва лугьуз адалай наразивал ийизвай. Вили луп! ийидалди внч хуьруьз ахтакьнай-т! а, а-да-н эрзиман тир. (3. Э.).
Текст кхьихь, лабнал сесер квай слогрнкай ц! ар ч! угу.
1. Хъуьт1уьн яц1 хана, мукьвал-мукьвал гьаваяр чими жез, нуьк1вер рахаз башламишна. Гатфарихъ элкъвенвай са юкъуз Агьмедов райкомдиз совещанидиз этана. {А. А.). 2. Гьар сада вичин к1валин вилик квай чка михьиз, яд хъичирзавай куьчейра шагьвар къекъвезва. И шагьварди колхозчийрин к1валера чранвай дадлу хуьрекрин ни инай аниз, анай иниз гваз къекъвез инсанрин ништать ачухарзава».(Къ. Къ.) 3. Балугъчиди к1ват1 хъийизва вичин чилер, луьтквеяр.(А. Ф) Йикъар хьана гьикьван куьруь, мич1и йифер яргъя. Ахквазмач тухвилелди я экв, я ракъин нур чими. (А. Ф.).
Основные порталы (построено редакторами)