Тĕпчев ĕзĕ
Зирĕклĕ Шгхальти пĕтĕмĕшле пĕля паракан вгтам шкул МВУ
ячĕ чгваш литературинче
Тĕпчев ĕзĕ
Езе 9-мĕш класра вĕренекен
Дмитриева Татьяна хатĕрленĕ.
Ертязи: вĕрентекен
2008-2009 вĕреня зулĕ
План.
Умĕн калани
Пĕчĕк Андриянгн пысгк ĕмĕчĕ. Андриян сенкер зглтгрсем патне зитни. ячĕ чгваш литературинче паллг выргн йышгнни. кĕзĕн классем валли зырнг хайлавсем; вгтам ясĕм валли зырнисем; аслисем валли; хазат-журналта пичетленнĕ ачасен хайлавĕсем;Вĕзĕнче калани.
Умĕн калани
2009-мĕш зулта чгвашгн мухтавлг ывглĕ, икĕ хутчен Герой ят илме тивĕз пулнг летчик-космонавт Андриян Григорьевич Николаев зуралнгранпа 80 зул зитрĕ. Андриян Николаев чгваш ятне зглтгрсем патне «илсе зитернĕ» паттгр. Эпир, чгваш ачисем, хамгр ентеш зинчен ытларах пĕлме, унпа мухтанма тивĕз.
Ентеш-паттгр зинчен эпир шкулта тгван литература урокĕсенче вĕренетпĕр, ун зинчен зырнг хайлавсене вулатпгр.
зинчен камсем зырнг-ха? Мĕнле хайлавсем пур кĕнекесенче? ячĕ литератургра мĕнлерех выргн йышгнать? Сак тата ытти ыйтусем сине хурав тупас, ентеш зинчен ытларах пĕлес тĕллевпе эпĕ тĕпчев ĕзĕ ирттерес терĕм.
Мангн тĕпчев ĕзĕ « ячĕ чгваш литературинче» ятлг.
Сак ĕзе пурнгзланг май эпĕ нумай кĕнеке пгхса тухргм, унти хайлавсеме паллашргм. Савгн пекех эпĕ «Тантгш», «Елчĕк ен» хазатра пичетленнĕ ачасен сгввисене те тишкерсе тухргм. Ачасем те хавхалансах ентешĕмĕр зинчен тĕрлĕ сгвг-хайлав шгрзаланг. Сав ĕзсене пурне те пер зĕре пузтартгм.
Мангн ĕз юлташгмсене те кирлĕ пулĕ тесе шутлатгп.
Пĕчĕк Андриянгн пысгк ĕмĕчĕ
«Сенкер зглтгр» романне тытатгп. Васкамасгр кгна роман сыпгкĕсемпе паллашатгп. Кунта автор пĕчĕк Андриянгн пысгк ĕмĕчĕ мĕнле зурални пирки зырса пани те пур.
- Ача чухне эпир пурте космонавт пулма ĕмĕтленеттĕмĕр, анчах пурте космоса зитеймеззĕ зав. Унта зитме гс та, сывлгх та, тгргшулгх та кирлĕ, - тет атте.
«Андриянгн ĕмĕчĕ пурнгзланнг» шухгшлатгп эпĕ. Ача чухнех, Шупашкарти авиации уявĕнче курнг аэроплансем, юпа тгррине хгпарса парне - кĕпе илме пултарни гна хавхалантарса, зунатлантарса янг. Савгн чухне зĕрĕпе аслгк зинче Андриян зглтгрсене сгнанг, унта зитме мизе зухргм-ши тесе шухгшланг, зглтгрсем патне зитме ĕмĕтленнĕ.
Этем тени сĕм авалтанах сывлгша, тяпене зĕкленсе кайгк пек вĕзме, зглтгрсем патне зитме ĕмĕтленнĕ… Мĕн-ши унта? Сак ыйту Шуршгл ачине шухгшлаттарнах ĕнтĕ.
Ашшĕ вилнĕ хыззгн зурма тглгх яснĕ, пурнгз гна ачашласа ястермен, згкгр чĕллин хакне вгл мĕн ачаран тĕрĕс гнланнг. Андриян мĕн ачаран зут занталгка юратнг, зынна зын выргнне хурса хисепленĕ.
Андриян Григорьевич Николаев 1947-мĕш зулта техник вгрманзг дипломне илет, инзетри Карели зĕрĕ зине тухса каять. Малтан мастера пулгшакан, каярах вара мастер пулса тгргшать.
1950-мĕш зулта Андрияна зара илеззĕ. Сар летчикĕсен училищинчен вĕренсе тухсан вгл летчик-истребитель пулса тграть. Тяпе гна зялтен-зяле вĕзме илĕртет.
Емĕт пурнгзланни
1957 зулхи юпа уйгхĕнче Сĕр тавра вĕзме пĕрремĕш спутник яраззĕ. Ун хыззгн чĕр чунсем яра пузлаззĕ. Акг зынна вĕзтерме те черет зитет. 1960-мĕш зулта космонавтсен пĕрремĕш ушкгнне туса хураззĕ. Ку ушкгнри летчик-истребительсен шутне пирен ентешĕмĕр, 1929-мĕш зулта Шуршгл ялĕнче зуралнг Андриян Григорьевич Николаев та кĕрет.
1962-мĕш зулхи мангзми август. Андриян Григорьевич космоса кайма хатĕрленет.
- Мана васкавлгн больницгна хучĕз, ывглгм тĕнче узлгхне вĕзсе кайни зинчен илтсессĕн чĕрепе аптграса ан кайтгр тесе пгхса тгчĕз,-аса илет Андриянгн амгшг Анна Алексеевна «Ывглгм зинчен» аса иля пуххинче.
Августгн 11-мĕшĕнче тĕнче узлгхне «Восток-3» космос карапĕ тухать. Ку карапа пирĕн ентеш тытса пырать. 35 сехет вĕзнĕ, Сĕр тавра 64 хут завргннг паттгра Сĕр зинче чаплгн кĕтсе илеззĕ.
1970-мĕш зулта Андриян евастьяновпа иккĕмĕш хут тĕнче узлгхне зĕкленет. Ангзлгн Тгван зĕр-шыва тавргнсан Андриян Григорьевич Николаев иккĕмĕш хут Ылтгн зглтгра тивĕзет, авиацин генерал-майорĕ пулса тграть.
ячĕ чгваш литературинче паллг выргн йышгнни
Андриян Григорьевич Николаев пурнгзĕпе паттгр ĕзĕсем зинчен хазат-журналсемпе кĕнекесенче нумай зырса кгларнг.
Ку тема чгваш литературинче паллг выргн йышгнать.
Андриян Григорьевич Николаевпа ачасем 1-мĕш класрах паллашаззĕ. Чгваш кĕнеке издательстви кгларнг Чгваш букварĕ кĕнекере Юхма Мишши зырнг «Виззĕмĕш космонавт» калав пур. Пĕрремĕшсем калава вуласа Андриян хгюллг зын пулнине, вгл Шуршгл ялĕнче зуралса яснине пĕлеззĕ.
Вгтам классенче вĕренекенсем Уйгп Мишши зырнг «Вĕз, вгз, зĕр-шыв ачи!» сгвва хгпартланса вулаззĕ.
«…Тĕнчипеле яту янрать паян,
Янрать вгл юргра, сгвгсенче.
Вĕз, вĕз хгюллгн, паттгр Андриян,
Сялтен зяле те инзетрен инзе…»
Ку сгвва поэт ентешĕмĕр пĕрремĕш хут тĕнче узлгхне вĕзсе кайсан зырнг.
Хусанкай саввисен йеркисем
Пирĕн шкулта вĕренекен ачасем те Андриян зинчен сгвг йĕркисем шгрзаланг.
Вĕсем «Елчĕк ен» хазатра та пичетленнĕ.
сгвви:
Улгп-паттгр
Тахзан ĕмĕтленнĕ зынсем
Ситмешкĕн тĕнче узлгхне,
Тупгнман-ха ун чух паттгрсем
Сяле-тяпене зĕкленме.
Кĕзех чгваш ялĕнче
Маттур йĕкĕт зуралать.
Тĕнче узлгхне зитме
Сирĕп шухгш вгл тытать.
Халь зав улгп-паттгра
Пур чгваш пĕлет.
Чгваш кгна-и, ара,
Ана тĕнче пĕлет.
Наташа Ефимован сгвви «Космонавт пулас тесен…» ятлг.
Космонавт пулас тесен
Эс спортпа туслаш.
Узлгха вĕзес тесен
Наукгпа паллаш.
Пĕля те гс ыйтать тяпе,
Унсгр юрамасть.
Майсгр ансгр пĕляпе
Паллах, вĕзме пулмасть.
Мухтавлг Андриян пекех
Тгргшса вĕрен,
Езлеме, ĕмĕтленме
Пĕртте ан яркен.
Вĕзĕнче калани
Ырг зын хыззгн ырг ят юлать теззĕ чгвашсем. Андриян Григорьевич Николаев ячĕ этемлĕх историне ылтгн сас паллисемпе зыргннг.
Виззĕмĕш космонавт, пирĕн ентешĕмĕр Андриян Николаев пĕтĕм тĕнчене чгваш зĕр-шывĕ, чгваш халгхĕ пурри зинчен пĕлтерчĕ.
2004-мĕш зулхи июнь уйгхг те историе кĕрсе юлакан кун пулчĕ. Сак кун Чгваш зĕрĕнчен хгйĕн юлашки вĕзевне кайрĕ-тгван халгхĕпе сывпуллашса тяпене зĕкленчĕ, ячĕ вара мангзми юлчĕ.
Ку чухнехи наукгпа техника хгвгрт аталанать. Вгхгт зитсен, тен, тепĕр чгваш ачи те узлгха зĕкленĕ. Пĕлме зук, тен, Марс зине зитĕ. Тяпере кашнин хгйĕн зглтгр пур теззĕ. Тен, телей зглтгрне шырама узлгха чгнахах та зул тытĕз ачасем? Мехел зитсен ку та пулĕ-ха. Паян вара тгван республикгна, зĕр-шыва хĕряллĕн юратса зитĕнер, чгн-чгн зын пулса ясер. Тĕслĕх илмелĕх вара ентеш-паттгрсемĕр пур!
