Зачетные вопросы по курсу «Кабардино-черкесский язык»
Из истории кабардино-черкесской письменности. Диалектная основа кабардино-черкесского литературного языка. Разработка алфавитов. Общая характеристика звуковой системы. Классификация согласных звуков. Система гласных. Слог в кабардино-черкесском языке. Орфоэпия кабардино-черкесского языка. Имя существительное кабардино-черкесского языка. Категория определенности и неопределенности. Категория падежа кабардино-черкесского языка. Категория числа кабардино-черкесского языка. Имя прилагательное как часть речи. Грамматические признаки качественных прилагательных. Степени сравнения качественных имен прилагательных. Относительные имена прилагательные. Склонение имен прилагательных. Общая характеристика числительных кабардино-черкесского языка. Общая характеристика местоимений кабардино-черкесского языка. Личные местоимения. Притяжательные местоимения. Переходные глаголы. Непереходные глаголы. Категория времени глагола. Морфологическая характеристика послелогов. Сочинительные и подчинительные союзы. Частица кабардино-черкесского языка. Служебные части речи кабардино-черкесского языка. Морфологические признаки динамических и статических глаголов. Указательные местоимения кабардино-черкесского языка. Определительные и неопределенные местоимения кабардино-черкесского языка. Порядковые числительные кабардино-черкесского языка. Орфоэпия кабардино-черкесского языка. Образование количественных числительных. Принципы выделения частей речи кабардино-черкесского языка. Вопросительные и определительные местоимения кабардино-черкесского языка. Понятие «кабардино-черкесский литературный язык». Собственные и нарицательные имена существительные. Сравнительная степень качественных прилагательных. Разделительные числительные. Дробные числительные.
ХЪЫБАР ЗИIЭ ПСАЛЪЭЖЬХЭР
Ажалым сыкъегъэли, ит1анэ къызэшхыдэ!
Щ1алэ гуэр псым хыхьат. Есык1э ищ1эртэкъыми, итхьэлэ хъуащ. Абы хэту л1ы гуэр къыщы1ухьэм, щ1алэр абы елъэ1уащ:
- Маржэ хъун, сыхэх! - жи1эри. Л1ыр щ1алэм ешхыдэу хуежьащ:
- Есык1э умыщ1эу емынэм ухихуа! - жи1эу.
А зи узыгъуэр к1уэдын, япэ щ1ык1э ажалым сыкъегъэли, ит1анэ къызэшхыдэ, - жи1ащ щ1алэм.
Ар л1эуэ уэ укъызэрынам щхьэк1э согъ.
Хьэдэ1усашхэ здэщы1эм 1энэм пэрысхэм лым я ужьк1э лэпс къыхутрагъэуващ. Гъунэгъуу зэбгъэдэсит1ым я зыр лэпс пщтырым е1убри къыщисым, и нэпсхэр къыщ1элъэлъащ.
- Сыт ущ1эгъыр? - жи1эри и гъунэгъур еупщ1ащ.
- Зи хьэдэ1ус тшхы тхьэмыщк1эр сигу къэк1ыжауэ согъ, - къыжри1ащ.
Мыдрейри пхъэ фалъэшхуэр къищтэу лэпс пщтырым ф1ыуэ ще1убым, ари къисри и нэпсыр къелъэлъэхащ.
- Уэ сыт-т1э ущ1эгьыр? - жи1эу адрейр къыщеупщ1ыжым:
- Ар л1эуэ уэ укъызэрынам щхьэк1э согъ, - жри1ащ, мыдрейм.
Ахъмэт и фо изщ.
Ахъмэтк1э еджэу бгы лъагэ, бгъуэнщ1агъ зищ1ыжу, Къущхьэхъу щ1ып1эм щы1эщ. А бгышхуэм и джабэм апхуэдизк1э куэду бжьэр исщи, абы ящ1 фор гъэми щ1ыми бгы гъуанэхэм къит1эт1у изу жа1э. Ауэ апхуэдизк1э бгыр лъагэщи, къипхыну 1эмал хуэбгъуэтыркъым: и лъабжьэмк1э ущежьэу удэк1ыфыркъым, и щхьэмк1э к1апсэк1э укъехмэ, бгыр хуэбгъуэнщ1агъщи, фор зэрылъ гъуанэм улъэ1эсыркъым. «Ахъмэт и фо изщ» псалъэжьыр абы къытек1ащ. Улъэмы1эсмэ, сыт и мыхьэнэ жыхуи1эщ.
Благъуэр гъуэм къизыхуа фызыжь ц1ык1у.
Зы фызыжь ц1ык1у гуэр жьейуэ, къайгъэуэ, и л1ыр имыгъэпсэууэ щытти, л1ым и щхьэр иригъэужэгъуу хуэмышэчыжыххэ щыхъум, фызыжь ц1ык1ур ишэри, благъуэм иригъэшхыну, гъуэм иридзащ. Ауэ фызыжь ц1ык1ур благъуэм тек1уэри, и гъуэм кърихуащ жари апхуэдэ псысэ щы1эщ. Псалъэр ц1ыхубз ябгэ бзаджэхэм хужа1э.
Гъудэм довэ жыхуи1ам хуэдэу
Выжьым и бзэгур къилэлу, вагъэмбэкъум дэту евэк1ырт. Гъудэр вым и тэсым зытриук1ауэ тесу ек1уэк1ырт. Нэгъуэщ1 зы гъудэ блэлъэтти, вытхым тесыр къилъагъури къегуоуащ:
- Сыт нэхъ уи лэжьыгъэ иджы си ныбжьэгъум? — жи1эри.
- Довэ, си ныбжьэгъу, довэ! - жи1ащ вытхым тесым. Езыр мылажьэрэ мыпщ1ант1эу лэжьак1уэхэм захэзыбжэм ауаныщ1у хужа1э.
Делэм сэ сыф1ок1, губзыгъэр езыр къысф1ок1
Уа, Жэбагъы, уэ зыгуэрым уф1энэуи къыпф1энэуи тлъагъукъым. Псоми дауэ уагуры1уэрэ? - жа1эу щеупщ1ым:
- Делэм сэ сыф1ок1, губзыгъэр езыр къысф1ок1, - жи1ащ Къэзанокъуэ Жэбагъы. «Ц1ыхум уахэтыфын хуейщ» жыхуи1эщ.
Ди гъунэгъум ук1уэрэ п1астэ щ1ык1э зэбгъащ1эмэ,
сыт ягъэ к1ын!
Къэбэрдейм ик1ри Уарп 1уфэ Сэхьид Набдзэшхуэ деж еджак1уэ зыгуэр к1уат. Хьэщ1эмрэ бысымымрэ 1энэ къахуигъэуври бысым гуащэр щ1эк1ыжащ. Сэхьид Набдзэшхуэ япэ хэ1эбэри, п1астэр ц1ынэт.
- Уэ, ныуэжь, мыдэ къак1уэт! - жи1эри бысымым гуащэр къриджащ. - Мы си хьэщ1эр Къэбэрдей нэс къик1ри имыщ1э зригъэщ1эну си деж къэк1уащ, уэ ди гъунэгъум ук1уэрэ п1астэ щ1ык1э зэбгъащ1эмэ, сыт ягъэ к1ын! - жри1ащ.
Джэду хьэжы зещ1.
Джэдур 1эмал хуек1уэу дзыгъуэхэр зэтришхыхьыну мурад ищ1ат. Лейуэ зэрихьахэм хущ1егъуэжауэ, и гуэныхьхэр ипшыныжыну хьэжыщ1 к1уэну зигъэ1уащ. Дзыгъуэхэри я гъуэм къик1ыу къыхуэк1уэу яриха лейр къыхуагъэгъуну ялъэ1уу л1ык1уэ яхуищ1ащ.
Дзыгъуэхэм я ф1эщ хъури, утыкум къихьащ. Джэдуми зигъэуардэу яхыхьэри къыщ1идзащ:
- Къэпым щхьэ зэри1эр, а къэпым илъыр абык1э къипх зэрыхъур псоми фщ1эрэ? - жи1эри яхэупщ1ыхьащ.
- Сыт щ1эдмыщ1эр? - жа1ащ псоми зыжьэу.
- Ат1э, а къэпыщхьэмк1э къивмыхыу къэп щ1эрыпсыр щ1эвугъуэныр сыт? – жи1эри дзыгъуэхэр зэтриук1ащ.
Джэдур лым лъэмы1эсмэ, «бэрэзджщ» же1э
Дзасэм пы1уауэ лъагап1эм пылъ жэрумэхэр ишхыну джэдур дэлъейщ, дэлъейри щылъэмы1эсым: «Бэрэзджщ», - жи1эри 1ук1ыжащ.
И мурадым зэрылъэмы1эсыфар и щхьэ тримылъхьэу щхьэусыгъуэ лъыхъуэм ауаныщ1у хужа1э.
Ер вы бжьакъуэм къок1
Андзорхэрэ Къуэгъулъкъуэхэрэ я 1эхъушэхэр псыфап1эм щызэхуэзэм, Къуэгъулъкъуэхэ я гуур Андзорхэ я вым епыджри иук1ащ. Абы къыхэк1ыу лъэпкъит1ыр бий зэхуэхъури зэзэуащ. Псэлъафэр абы къытек1ащ.
«Жэмыр бгым щоху!» - жери, шыдыр гъуэгащ
Зэгуэрым жэмымрэ шыдымрэ зэдэхъуак1уэурэ жэмыр бгыщыхум щхьэщыхьащ. Ар щилъагъум, шыдыр гъуэгыу хуежьащ:
- Жэмыр бгым щоху! - жи1эу.
Ат1э сыт уэ абы щхьэк1э ущ1эгъыр? - жа1эу щеупщ1ым:
- Ар иук1мэ, сэ къыдызагъэхыжынущи аращ, - жи1ащ шыдым.
Жьындум и фыз къэшэк1эщ
Жьындум махуэ къэс фыз къишэрт. Пщэдджыжьым къишэрт, пщыхьэщхьэ зэрыхъуу: «Мыбдежым си щхьэр щылъынущ, мыбдежым си лъакъуэр щылъынущ, мыбдежым си дамэр щылъынущ, уэ дэнэ деж уздэзгъэгъуэлъынур?» - жи1эрти, ирихужырт.
Фыз къэшэрейм хужа1э.
Зыст1эщ1-зысхуапэу дунейм щхьэ сытет?
Пщыхьэщхьэм зыст1эщ1рэ сыгьуэлъыжу, пщэдджыжьым сыкъэтэджрэ зыстхьэщ1у, зысхуапэу, сышхэу - апхуэдиз гугъуехь си фэм дэк1ыу дунейм щхьэ сытет? - жи1эри щхьэхынэм зиук1ыжащ. «Зыст1эщ1, зысхуапэу дунейм щхьэ сытет?» псэлъафэр щхьэхынэм хужа1э.
И к1уэц1ыр нэщ1рэ и щ1ыбыр щ1эращ1эу
куэдрэ тхьэм щигъэт!
Къетыкъуэ и къуэ Аслъэмбэчыпщым езыр псэууэ кхъэлэгъунэ иригъэщ1ат, л1эмэ, абы щ1алъхьэну.
Кхъэлэгъунэр зыщ1ахэр зэригъэлэжьам, гугъу зэрыригъэхьам щхьэк1э, и унэм щ1ишэри 1энэ къахуиухуащ, бжьэ къахутригъэуващ. Езыри къэт1ысащ.
Ауэ, адыгэ хабзэм ипкъ итк1э, ефэн и пэк1э мыхъуахъуэу хъунутэкъыми, нэхъыжьым жи1энур имыщ1эу щыст.
Абы ирихьэл1эу Къэзэнокъуэ Жэбагъы къыщ1ыхьащ.
Гупым я нэхъыжьыр гуф1эри бжьэр Жэбагъым иритащ. Мыдрейм къы1ихри щ1эупщ1ащ пупыр щ1ызэхэсым. Бжьэр къыщ1ащтар къыщищ1эм:
- Ат1э, а кхъэлэгъунэм и к1уэц1ыр нэщ1рэ и щ1ыбыр щ1эращ1эу куэдрэ тхьэм щигъэт! - жи1эри Жэбагъы ефащ.
Къэзылъэфри зылъэфыжри пщ1энукъым
Хъуэжэ и выгъашхэр ядыгъуауэ нэху къек1ащ.
Хъуэжэ и гъунэгъур дыгъуак1уэжьти, выгъашхэр абы зэрыф1эмык1ар къищ1ащ.
Пщэдджыжьым и гъунэгъум деж ек1уэк1ри пщ1ант1эм дэс1ауэ щимыгъуэтым, и вы гъашхэри щимыгъуэтыжым, я адакъэжьыр къихьри и фызым и пащхьэм иридзащ:
- Мэ, ди вы гъэшхар зыдыгъуам я адэкъэжьыр къэздыгъужащ. Къэзылъэфри зылъэфыжри пщ1энукъым, - жи1эри.
Къэхъуа щы1экъым, щ1алэр яук1ри вит1ыр яхуащ
- Сыт къэхъуар, Хьэт1ыт1? Дэнэ апхуэдизу уздэп1ащ1эр?
- Къэхъуа щы1экъым, щ1алэр яук1ри вит1ыр яхуащ! - жи1ащ Хьэт1ыт1.
И къуэр хъунщ1ак1уэхэм яук1ри и вит1ыр яхуауэ арат.
Гуауэр гуауэ зыщымыхъум хужа1э.
Къыф1эдзэ си бзэгум
Махуэ гуэрым Хъуэжэ пщ1ант1эм дэту шу блэк1ыу илъэгъуащ. Сэлам къыщрихым, мыдрейми, хабзэм зригъэхьри, жи1ащ:
- Еблагъэ, хьэщ1э, зодгъэгъэпсэхунщ!
Шур, пэжым ухуеймэ, жыжьэ къик1т, ешат, къуажэми хэгъэрей щи1этэкъыми, «къеблагъэ» къыщыжра1эм, гуф1эри къыдыхьащ. Зыкъригъэлъэтэхри зиплъыхьа щхьэк1э, пщ1ант1эм шы ф1эдзап1э щилъэгъуакъым.
- Мы шыр дэнэ ф1эздзэн? - жи1эри хьэщ1эр къеупщ1ащ Хъуэжэ.
Адыгэ хабзэм зригъэхьу «къеблагъэ» жи1а щхьэк1э, Хъуэжэ тхьэмыщк1э 1ейуэ псэурти, щ1егъуэжащ.
Къыф1эдзэ си бзэгум, - жи1ащ Хъуэжэ. Шум къыгуры1уэри шэсри дэк1ыжащ.
Къепыдж жыс1а щхьэк1э, къепыджыпэ жыс1ат?
Щ1алит1 зэзауэти, зым и ныбжьэгъур къабгъэдыхьащ.
- Къепыдж, си ныбжьэгъу, сеук1 - жи1ащ.
Ныбжьэгъур куэдрэ мыгупсысэу, и къамэ кърихри щ1алэр иук1ащ. Щ1алэр щыук1урийм, абы езэуар шынэжри:
- Аркъым, къепыдж жыс1а щхьэк1э, къепыджыпэ, жыс1ат? - жи1ащ.
Щ1эпхъаджэр нэгъуэщ1ым езыгъэлэжьу, езым зиухеижыну пылъым хужа1э.
Къуэшрокъуэр п1ащ1эри унакъым
Гъэмахуэр ик1ауэ 1эщыхъуэхэр Къущхьэхъум къыдэк1ыжын щыхъум, щ1ып1эм и п1алъэзыщ1э 1эщыхъуэ нэхъыжьхэм дунейр къызэрызэ1ыхьэнур жа1ащ, уафэм и нэгу щ1элъыр щ1эк1ыху, 1эщхэр кърамыгъэжьэжу за1эжьэну унафэ ящ1ащ. Къуэшрокъуэр мэлыхъуэ пщы1э гуэрым нэхъыжьт, а унафэм емыда1уэу п1ащ1эри и мэлыхъуэ пщы1эр къригъэжьэжащ. Гъуэгум борэн къыщытехъуэри Къуэшрокъуэм и мэл хъушэр уаем иук1ащ.
«Къуэшрокъуэр п1ащ1эри унакъым» псалъэжьыр абы къытек1ащ.
К1ыф1щи, таурыхъыр сигъэлъагъуркъым
Мэкъуауэхэр пщыхьэщхьэм шхауэ пщы1эм щхьэж и занщ1эк1э загъэук1урияуэ загъэпсэхурт, зыгуэрым таурыхъ гъэщ1эгъуэн жи1эрт. Псори абы дихьэхауэ зыдеда1уэм, зыгуэр къыхэк1иик1ащ.
- Кхъы1э, а маф1эр зэщ1эвгъэст, к1ыф1щи, таурыхъыр сигъэлъагъуркъым, - жи1эри.
Щхьэусыгъуэ мыхъун зыщ1ым хужа1э.
Лыр 1уэхутэкъым, цейр имыу1ащэрэт
Зыгуэр цей щ1эрыпс щыгъыу хьэщ1ап1э къик1ыжу уэрамым къыздрик1уэжым, пщ1ант1э гуэрым хьэ бзаджэ къыдэжри л1ым и лъэнк1ап1эр иу1ащ, цеик1эри т1эк1у зэ1итхъащ. Л1ыр и унэ къэк1уэжауэ къыщыщ1ар и фызым щригъэлъагъум:
- Лыр 1уэхутэкъым, цейр имыу1эгьащарэт, - жи1ащ фызым.
Лъэпщ и Хьэпц1ей к1уэк1э
Лъэпщ и ц1эу Алъхъохэ пщыл1 гуэр я1эт.
- Пщэдей Хьэпц1ей узгъэк1уэнущ, Лъэпщ! - жи1ащ пщым.
«Пщэдджыжь сыщык1уэнук1э, ныжэбэ сык1уэрэ сыкъэк1уэжмэ, щхьэ мыхъурэ!» жи1эри Лъэпщ жэщым Хьэпц1ей к1уэри къэк1уэжащ.
Пщэдджыжьым Лъэпщыр пщым къриджэу Хьэпц1ей щ1эк1уэнумк1э унафэ хуищ1 щыхъум:
- Уэлэхьэ, зиусхьэн, а жыхуэп1эм ныжэбэ сык1уэри сыкъэк1уэжамэ, - жи1ащ Лъэпщ.
Пщ1эншэрык1уэу хьэулейм хужа1э.
Л1ам унафэ ищ1ыжыркъым
Къэзанокъуэ Жэбагъы щыл1эм и фызыр бгъэдыхьэри еупщ1ащ:
- Сэ дауэ сыпсэуну, сыт унафэу къысхуэпщ1рэ?
- Сэ уи унафэ сщ1ыну си 1уэху пхэлъыжкъым. Л1ам унафэ ищ1ыжыркъым. Уи унафэр фыз хьэдагъэм щащ1ынщ, - къыжри1ащ, «узратыжынур фыз хьэдагъэм щыжа1энщ» жыхуи1эу.
Пасэрейм я шатэ шхык1э
Шатэр кхъуэщыным иту дапхъэ лъагэм тетти, ар кърахьэхыу зэрашхыным я акъыл хуэмык1уэу, пк1элъей ираупсеяуэ абык1э зырызыххэу дэжеймэ, мэжаджэр хагъапщ1эмэ, къежэхыжурэ яшхт жари апхуэдэ таурыхъ щы1эщ.
Псалъэр абы къытек1ауэ 1уэхущ1эк1э зымыщ1эм хужа1э.
Пц1ымрэ пэжымрэ я зэхуакур пл1алэщ
- Пц1ымрэ пэжымрэ сыт я зэхуаку, Жэбагъы? - жа1эу щеупщ1ым:
- Пл1алэщ! - жи1ащ Жэбагъы.
- Ар дауэ? - щыжа1эм, Жэбагъы и 1эпхъуамбипл1ыр и нэмрэ тхьэк1умэмрэ я зэхуакум дилъхьэри:
- Мыракъэ пэжымрэ пц1ымрэ я зэхуакур? Нэм илъагъур пэжщ, тхьэк1умэм зэхихыр пц1ыщ, сыту жып1эмэ ялъагъур зэрамыхъуэк1ыу зэик1 я1уэтэжыркъым, - къажри1ащ.
Сэ нэхъыпщ здэщы1э сывмышэ!
Жанхъуэтыкъуэ Кушыку и уэлиигъуэу шу гуп и гъусэу къик1ухьт. Пщыхьэщхьэм къуажэ гуэрым хьэщ1ап1э щыдыхьэм, Кушыку жи1ащ:
- Сэ нэхъыпщ здэщы1э сывмышэ!
- 1эу, уэ нэхъыпщ щы1э? – еупщ1ащ пщым и гъусэхэр.
- Щы1эщ. Сабий зи1э унагъуэ сыфшэмэ, ар сэ нэхърэ нэхъыпщщ. Сэ жыс1эр къысхуамыщ1эми хъунущ, ауэ сабийм жи1эр хуамыщ1эу хъунукъым, - жи1ащ пщым.
Си анэм зэрыжи1эу сумыщ1у, си фызым зэрыжи1эу сыщ1
Щ1алэ гуэрыр шэсу дэк1ыху:
- Ялыхь, си анэм зэрыжи1эу сумыщ1, си фызым зэрыжи1эу сыщ1? - жи1эрт.
- Сыт апхуэдэу щ1ыжып1эр? - жери щ1алэм и гъусэр егиящ.
Анэ мыгъуэр гумащ1эщи, сежьамэ, сыкъэмысыжын ф1ощ1. Абрэджхэм сыкъаук1ыу, хьэм сашхыу, псым ситхьэлэу же1эри щысщ. Си фызым хъугъуэф1ыгъуэхэр къысхуихьынурэ къэк1уэжынущ же1эри гуф1эу къыспоплъэ, - жи1ащ щ1алэм.
Си щ1алэгъуэми сыщ1эгъуакъым
Л1ыжьыр шым шэсыну и лъапэр лъэрыгъым ирилъхьэу зыщ1эры1а щхьэк1э, мышэсыфу къыщехуэхыжым:
- А, си щ1алэгъуэ мыгъуэ! - жи1ащ. Зиплъыхьри зыри щимылъагъум, - уэлэхьэ, си щ1алэгъуэми сымыщ1эгъуа! - пидзыжащ.
Сыкъэушмэ, пщ1ыхьэп1эт!
Абрэдж гуэр гупым яхэсу игъэхъахэр яхуи1уэтэж пэтрэ старшынэр хьэщ1эщыбжэм 1ухьащ. Абрэджым и псалъэ макъыр щызэхихым, щ1эмыхьэу бжэм к1эрыувэри к1эщ1эдэ1ухьащ. Абрэджым и1уэтэжырт пащтыхьым и тетхэм я бийуэ зэрихьа л1ыгъэхэр, полицейхэм зэрайзэуар, зэра1эщ1эк1ар.
«Мис иджы гупыр щыхьэту къэзумысащ абрэдж хахуэр» жи1эу старшынэм бжэр 1уихри щ1ыхьащ, абрэджыр старшынэм къы1уплъэри къызэредэ1уар зэуэ къищ1эри:
- Сыкъэушмэ, пщ1ыхьэп1эт! - яжри1ащ зи жьэ ущ1ауэ къеда1уэ гупым.
Уэ укъыщаша махуэр нэхъ гукъутэгъуэшхуэт...
Зэт1уанит1ым я л1ыр л1ауэ ягъейрт.
- Нобэрей махуэр сыту гукъутэгъуэшхуэт! - гъуэгыурэ нэхъыщ1эм щыжи1эм:
- Уэ укъыщаша махуэр нэхъ гукъутэгъуэшхуэт нобэ нэхърэ, - жи1ащ нэхъыжьым.
Умыщхьэхыу сыту упсэлъэфрэ?
Пащтыхь гуэрым унафэ ищ1ат: къэралым щхьэхынэу исым хэплъыхьу я нэхъ щхьэхынэ дыдэу т1у къыхуашэну. Пащтыхьым жи1ар унафэти, щхьэхынэу къэралым исым хэплъыхьри нэхъ щхьэхынэ дыдэу т1у къыхахри къыхуашащ. Т1ури къэт1ысын щхьэхыу пл1апл1эу гум илът. Пащтыхьыр къыщ1эк1ри еплъащ, унафэ ищ1ри гум кърыригъэхри унэ нэщ1 гуэрым щ1ригъэлъхьащ. Ящ1эм к1элъыплъыну плъак1уи 1уигьэувэжащ. Жэщ куэдрэ махуэ куэдк1э плъак1уэр як1элъыплъащ, арщхьэк1э щхьэхынит1ри щылът замыгъэхъейуэ.
Ит1анэ пащтыхьым унафэ ищ1ащ ахэр зыщ1элъ унэм маф1э щ1адзэну.
Маф1эр к1уэурэ зым деж нэсри и лым е1э щыхъум:
- Си гугъэмк1э, маф1э къытщ1адзащ, - жи1ащ зимыгъэхъейуэ здэщылъым.
- Умыщхьэхыу сыту упсэлъэфрэ? - жи1ащ адрейр къэпсалъэри.
Упсэумэ, сэ схуэдэ ухъунщ, ул1эмэ, мыбы хуэдэ ухъунщ!..
Л1ыжь набгьэр здэк1уэм шы щхьэ къупщхьэм игъэлъэпэрапэри джэлащ. Л1ыжьым зыгъэлъэпэрэпа къупщхьэжьыр къищтауэ зэпи1эбыхьырт. Л1ыжьыр зэрылъэпэрэпар щ1алэ гурбиян гуэрым илъагъури:
- Къэпщтамк1э сыздэгъэгуашэ, тхьэмадэ! - жи1ащ щ1энак1эу.
- Укъысщ1эмынак1э, щ1алэ! Упсэумэ, сэ схуэдэ ухъунщ, ул1эмэ, мыбы хуэдэ ухъунщ! - жи1эри шы щхьэ къупщхьэр лъэныкъуэк1э 1уидзащ.
1уэху ц1ык1у щы1экъым, л1ы ц1ык1у мыхъумэ
Къэзанокъуэ Жэбагъы ялъагъуну, ечэнджэщыну, акъыл къыпахыну щ1ып1э жыжьэ къик1ауэ пщит1 къэк1уат. Жэбагъы и унэр къагъуэту езым щыщ1эупщ1эм:
- Фызым и гъусэу бжьын епщ1эри хадэм хэсщ, - къыжра1ащ.
- Уэлэхьэ, зи фызым бжьын дэзыпщ1эу хадэм хэсым сэ акъыл къыпысхынщ жыс1эу семыпсэлъэн, - жи1эри зы пщым дигъэзык1ыжащ.
- Уэлэхьэ, абы нэс сыкъик1ауэ, сыту щытми, сымылъагъуу сымык1уэжын, - жи1эри адрейр еблэгъащ.
Хьэщ1э уи1эщ, Жэбагъы, - щыжра1эм, хадэм къик1ыжри Жэбагъы хьэщ1эм деж к1уащ.
Хьэщ1эм и гъусэм зэригъэзэжар Жэбагъым къыжри1ащ.
- Ат1э псоми чэзу я1эщ. Сэри си сабиигъуэм чышым сытесу си ныбжьэгъу ц1ык1ухэм сахэтащ. Балигъ сыхъури шу шэсым сахэту си 1ыхьэ ядэсщ1ащ. Пхъэ1эщэк1ыр с1ыгъыу сыващ, гъубжэ с1ыгъыу сыхащ, шэмэдж с1ыгъыу мэкъу сеуащ. Жьы сыщыхъум, слъэк1ыжыр арати, фызым бжьын дызопщ1э. 1уэху ц1ык1у щы1экъым, л1ы ц1ык1у мыхъумэ, - жи1ащ Жэбагъы.
