Министерство образования и науки Украины

Сумский государственный университет

К печати и в свет
позволяю на основании
«Единых правил»,
п. 2.6.14
Начальник организационно-методического
управления                 

3906 Русско-турецкий словарь химических терминов

для слушателей подготовительного отделения ДМО

и студентов специальности 1201 медицина

Все цитаты, цифровой и
фактический материал,
библиографические сведения проверенные,
написание единиц
соответствует стандартам

Составитель                                                                

                                               

Ответственный за выпуск                                                

Декан ДМО                                                        

Сумы

Сумский государственный университет

2015

Министерство образования и науки Украины

Сумский государственный университет

3906 Русско-турецкий словарь химических терминов

для слушателей подготовительного отделения ДМО

НЕ нашли? Не то? Что вы ищете?

и студентов специальности 1201 медицина

Сумы

Сумский государственный университет

2015

Русско-турецкий словарь химических терминов / составитель : . – Сумы : Сумский государственный университет, 2015. – 38 с.

Кафедра общей химии



№ п/п

Русский

Турецкий

ВЕЩЕСТВА

MADDE

1

Природа (природа, nature) – различные формы движущейся материи. Известны две формы существования материи – вещество и поле.

Doрa: Farklэ haldeki madde biзimleridir. Varoluюun iki biзimi vardэr ‘madde ve alan’ dэr.

2

Поле (поле, field) –  форма материи, которая не имеет массы покоя.

Alan: Kьtlesi olmayan, bir yьzeyin kapladэрэ yer miktarэnэ цlзen bir bьyьklьktьr.

3

Вещество (речовина, substance) – форма материи, которая состоит из отдельных частиц и имеет массу покоя.

Madde: Farklэ parзacэklardan oluюan ve kьtlesi alan yapэlardэr.

4

Химия (хімія, chemistry) – наука о веществах и их превращениях. Химия изучает вещества, их свойства, состав, строения и превращения.

Kimya: Madde ve dцnьюьmleri црreten bilimdir.

Kimya: Maddelerin yapэsэnэ, цzelliklerini ve dцnьюьmlerini inceler.


5

Тело (тіло, body, matter) – всё то, что имеет массу и объем.

Kьtlesi ve hacmi olan her єeye cisim denir.

6

Физические свойства вещества (фізичні властивості речовини, physical properties) – цвет, плотность, растворимость, температура кипения, температура плавления, агрегатное состояние.

Maddenin Fiziksel Цzellikleri:  renk, yoрunluk, зцzьnьrlьk, kaynama noktasэ, erime noktasэ ve maddenin halleridir.

7

Химические свойства вещества (хімічні властивості речовини, chemical properties) –  способность вещества вступать в химическую реакцию (или взаимодействовать) с другими веществами.

Maddenin Kimyasal Цzellikleri: bir madde kimyasal olarak diрer maddelerle (ya da baр kurmak) reaksiyonlarэna denir.

ФИЗИЧЕСКИЕ И ХИМИЧЕСКИЕ ЯВЛЕНИЯ

MADDELERЭN ЦZELLЭKLERЭ

8

Явление (явище, phenomenon) – любое изменение в природе.

Doрanэn herhangi bir deрiюikliрine olay denir.

9

Физические явления (фізичне явище, physical phenomenon, change of state) – явления, при которых изменяются: агрегатное состояние, положение, форма и размеры тела. Состав вещества остается постоянным, и новые вещества не образуются.

Fiziksel olay: Maddenin hali, boyut ve юeklinde meydana gelen deрiюikliklerdir. Ancak madde sabit kalэr ve yeni maddeler oluюmaz.

10

Химическое явление (или химическая реакция)  (хімічне явище, chemical change) –  изменение состава и структуры реагирующих веществ. При химических реакциях одни вещества превращаются в другие, образуются новые вещества.


Kimyasal olay (veya kimyasal reaksiyon) : Reaktanlarэn (reaksiyona giren madde) bileєimi ve yapэsэndaki meydana gelen deрiєikliktir. Kimyasal reaksiyonla madde baєka bir maddeye dцnьєьr veya yeni maddeler oluєur.

11

Молекула (молекула, molecule) – наименьшая частица вещества, которая сохраняет его химические свойства.

Molekьl: Maddenin en kьзьk ve цzelliрini koruyan birimidir.

12

Атом (атом, atom) – наименьшая химически неделимая частица вещества. Атом состоит из положительно заряженного ядра и отрицательно заряженной электронной оболочки.

Atom: Maddenin en kьзьk ve bцlьnmez birimidir.

13

Химический элемент (хімічний елемент, chemical element) – вид атомов с одинаковым зарядом ядра.

Kimyasal Element: Aynэ зekirdek yьklь atom tьrleridir.

14

Простое вещество (проста речовина, element, simple substance) – вещество, молекулы которого состоят из атомов одного элемента.

Basit Maddeler: Aynэ atom tьrlerinden meydana gelen maddelerdir.

15

Аллотропия (алотропія, allotropy) –  явление, при котором один элемент может образовать несколько простых веществ. Такие вещества называются аллотропными модификациями.

Allatrop: Aynэ elementin uzayda farklэ юekilde dizilerek farklэ geometrik юeklindeki kristallerine denir. Цrneрin grafitle elmas, beyaz fosforla kэrmэzэ fosfor, rombik kьkьrtle monoklinik kьkьrt, ozonile oksijen birbirinin allotropudur.  Allotroplarэn fiziksel цzellikleri kristallerinin diziliюleri birbirinden farklэdэr.

16

Сложное вещество (складна речовина, compound) – вещество, молекулы которого состоят из атомов разных элементов.

Karmaюэk (kompleks) Maddeler: Farklэ atom tьrlerinden oluюan maddelerdir.

ОТНОСИТЕЛЬНАЯ АТОМНАЯ МАССА

BAРIL (GERЗEK) ATOM AРIRLIРI

17

Абсолютная атомная масса (абсолютна атомна маса, absolute atomic mass) – истинная масса атома элемента, выраженная в единицах массы: г, кг.

Mutlak Atom Aрэrlэрэ: Atom elementinin gerзek aрэrlэрэdэr. kg ve g ile цlзьlьr. Atomik kьtle birimi (akb) - Atom ve molekьl aрэrlэklarэnэn bir цlзьsьdьr, Bir karbon12 (C12) atomunun kьtlesinin tam olarak 1/12'sine eєittir.

18

Относительная атомная масса элемента (Ar) (відносна атомна маса елемента, relative atomic mass) – отношение массы атома элемента к 1/12 массы атома изотопа углерода – 12 (). Относительная атомная масса показывает, во сколько раз масса атома больше, чем 1/12 часть массы атома изотопа углерода–12.


Baрэl Atom Aрэrlэрэ: Bir elementin atomik kьtle cinsinden ortalama kьtlesi belirlenir. Bir karbon atomunun kьtlesi 12’dir -1/12. Baрэl atom kьtlesi atomun kьtlesinin (izotop karbon 12) bir atomun kьtlesinin 1/12 'den kaз kez bьyьk olduрunu gцsterir.

ОТНОСИТЕЛЬНАЯ МОЛЕКУЛЯРНАЯ МАССА

BAРIL MOLEKЬL AРIRLIРI

19

Абсолютная молекулярная масса (абсолютна молекулярна маса, absolute molecular mass) – масса одной молекулы, выраженная в единицах массы: г, кг.

Mutlak Molekьl Aрэrlэрэ: Bir molekьlьn aрэrlэрэdэr. Цlзьm birimleri: g, kg

20

Относительная молекулярная масса (Mr) (відносна молекулярна маса, relative molecular mass) – отношение массы молекулы вещества к 1/12 массы атома изотопа углерода–12().

Относительная молекулярная масса показывает, во сколько раз масса молекулы вещества больше 1/12 массы атома изотопа углерода–12(). Относительная молекулярная масса равна сумме относительных атомных масс элементов, входящих в состав молекулы:

Mr(BxDy) = xAr(B) + yAr(D).

Baрэl Molekьl Aрэrlэрэ: Bileюiрin bir molekьlьnьn birleєik atom kьtle birimi u (bir karbon-12 atomunun 1/12'sine eєit) cinsinden kьtlesidir. Baрэl atom kьtlesinin toplamэna baрэl molekьl aрэrlэрэ denir. Ma(BxDy) = xAr(B) + yAr(D)

МОЛЬ. МОЛЯРНАЯ МАССА

MOL VE MOL KЬTLESЭ

21

Количество вещества (кількість речовини, amount of substance) – число структурных частиц данного вещества. Структурные частицы – это молекулы, атомы, ионы, электроны и др. Количество вещества н(Х) (или n(Х)) можно рассчитать, если известны масса m вещества и его молярная масса M:

Madde miktarэ: Maddenin yapэsal partikьller (molekьl, atom, iyon vs.) sayэsэdэr. Madde miktarэ

н(X) (ya da n (X))  hesaplanabilir. Madde kьtlesi: m, molekьl kьtlesi M.


22

Моль (моль, mole) – мера количества вещества. Один моль любого вещества содержит столько частиц (атомов, молекул ионов), сколько атомов содержится в углероде массой 12 г.

Mol: Herhangi bir maddenin Avogadro sayэsэ (6,02x1023) kadar taneciрine 1 mol denir.

23

Молярная масса (молярна маса, molar mass) – отношение массы вещества m(X) к количеству вещества н (Х):

.

Молярная масса атомов численно равна относительной атомной массе элемента, а молярная масса молекул – относительной молекулярной массе вещества.

Molar kьtle: Bir maddenin aрэrlэрэnэn hacmine oranэdэr. .

Atomun mol aрэrlэрэ elementlerin toplamэna eюittir. Molekьlьn mol aрэrlэрэ ise baрэl maddelerin toplamэna eюittir.


ХИМИЧЕСКИЕ ФОРМУЛЫ.

KЭMYASAL FORMЬLLER. MADDENЭN KЬTLE ORANI KЭMYASAL ve FORMЬLLER ЬZERЭNDE HESAPLAMALAR

24

Химическая формула (хімічна формула, chemical formula) – условная запись состава вещества с помощью химических символов и (если нужно) индексов.

Kimyasal formьl: bir kimyasal birleюiрi oluюturan atomlar hakkэnda detaylэ ve aзэk bilgi veren bir yцntemdir.

25

Массовая доля вещества (масова частка речовини, mass percent of substance) – отношение массы данного вещества в смеси к общей массе всей смеси:

Maddenin kьtle oranэ - tьm sistemin toplam aрэrlэрэnэn sistem iзindeki maddenin kьtle orana denir. 

26

Массовая доля элемента (масова частка елемента, mass percent of element) – отношение суммарной атомной массы элемента к относительной молекулярной массе:

для вещества        

и ,

  где x и y – число атомов элементов B и D;  Ar – относительные атомные массы элементов B и D; Mr – относительная молекулярная масса вещества BxDy. Массовая доля выражается в долях единицы или в процентах.

Elemanэnэn kьtle oranэ: Elementlerin atomik kьtle aрэrlэрэnэn baрэl molekьl aрэrlэрэna oranэdэr. Maddeler iзin : и        

Burada: x ve y elementlerin atom sayэsэdэr. Ar: B ve D elementinin baрэl atom kьtlesidir. Mr : BxDy maddelerin baрэl atom aрэrlэрэdэr. Kьtle oranэ kesir halinde halinde ya da yьzde olarak ifade edilir.


СОСТАВЛЕНИЕ ХИМИЧЕСКИХ ФОРМУЛ. ВАЛЕНТНОСТЬ

KЭMYASAL FORMЬLLERЭN DЬZENLENMESЭ ve DEРERLЭK

27

Валентность (валентність, valence) – способность атома данного элемента присоединять определенное число атомов других элементов. Валентность показывает, сколько химических связей может образовать атом элемента. В молекуле бинарного соединения произведение валентности на число атомов одного элемента равно произведению валентности на число атомов другого элемента. Для вещества        или        

Deрerlik: Bir atom elementinin diрer elementlerle belirli bir sayэda baрlanmasэna denir. Deрerlik bir elementin kaз baр yapabileceрini gцsterir. Bir molekьldeki elementin atom deрerliрi diрer elementlerin atom deрerliklerine eюittir. ve ya 


ОСНОВНЫЕ ЗАКОНЫ ХИМИИ

KЭMYANIN TEMEL YASALARI

28

Закон постоянства состава (закон сталості складу, law of constant composition) – каждое чистое вещество имеет постоянный состав, который не зависит от способа его получения.

Sabit oranlar yasasэ: Her saf maddenin hazэrlanma yцnteminde kendine has sabit birleюme oranэ vardэr.

29

Эквивалент (еквівалент, equivalent) – условная или реальная частичка вещества, которая может замещать, отдавать, присоединять или другим способом взаимодействовать с одним атомом Н (или ионом Н+).

Eюdeрerlik: Koюullu ya da gerзek bir maddenin yerine geзerek diрer atomlarla etkileюime geзmesidir.

30

Фактор эквивалентности (фактор еквівалентності, factor of equivalent) – число, которое показывает, какая часть молекулы или другой частицы соответствует эквиваленту, обозначается fэ.

Parзacэklarэn sayэsэ ya da diрer eюdeрerlik parзacэklarэna eюdeрerlik faktцrleri denir. fэ  ile gцsterilir.

31

Эквивалентная масса элемента (еквівалентна маса елемента, или молярная масса эквивалента) (equivalent weight) –  масса одного моля (6,02·1023) эквивалентов.

Elementlerin eю deрer kьtlesi bir molьn (6,02 • 1023) eюdeрerdir.

32

Количество эквивалентов nэкв (кількість еквівалентів, amount of equivalent) – число эквивалентов, которое определяется отношением массы вещества к молярной массе или отношением объема газа к молярному объему:

nэкв = mвещества/mэкв,

nэкв = Vгаза/Vэкв. газа.

Eєdeрerlik nekv sayэsэ: Bu sayэ madde kьtlesinin molar kьtleye ya da gaz hacminin molar hacme oranэdэr.

a. nekv = mmadde / mekv

b. nekv = Vgaz / Vekv. gaza.


33

Моль эквивалентов  (моль еквівалентів, mole of equivalent) – такое количество вещества, которое взаимодействует без остатка с 1 молем эквивалентов атомов Н или в общем случае  с 1 молем любого вещества.  1 моль эквивалентов содержит 6,02·1023 эквивалентов вещества.

Mol deрerliрi: Bir miktar Maddenin atэksэz olarak 1 mol H deрerliрi ile herhangi 1 mol maddeyle birleєimidir.1 mol deрerlik 6,02.1023 madde deрerliрi iзerir.

34

Закон эквивалентов (закон еквівалентів, law of equivalent) – вещества взаимодействуют между собой в количествах, пропорциональных их химическим эквивалентам.

Bir miktarэn kendi arsэnda kimyasal deрerliklerinin doрru єekilde orantэlamasэdэr.

35

Закон сохранения массы (закон збереження маси, law of conservation of mass) – общая масса веществ, которые вступают в химическую  реакцию, равна общей массе веществ, которые образуются в результате реакции.

KЬTLENЭN KORUNUMU YASASI – Kimyasal tepkimeye girecek olan maddelerin toplam aрэrlэрэ tepkimeden зэkan maddelerin toplam aрэrlэрэna eюit olmasэdэr.

36

Химическое уравнение (хімічне рівняння, chemical equation) –  запись химической реакции с помощью химических формул.

Kimyasal denklemler: kimyasal formьller ile maddelerin kimyasal tepkimelere girmesidir.

37

Закон Авогадро (закон Авогадро, Avogadro’s law) – в одинаковых объёмах различных газов при одинаковых условиях (температуре и давлении) содержится одинаковое число молекул.

Avogadro yasasэ: aynэ koєullar altэnda, farklэ gazlarэn eєit hacimde (sэcaklэk ve basэnз) aynэ sayэda molekьl iзermesidir.

38

Плотность (густина, density) – отношение массы к объёму

  или  г/см3, г/мл,

  где с – плотность; m – масса; V – объем;  M – молярная масса; VМ – молярный объем.

Yoрunluk – kьtlenin hacme oranэdэr.

С - yoрunluk,  m - kьtle, V - hacim.


39

Молярный объём (молярний об’єм, molar volume) – отношение объема V вещества к количеству н этого вещества

  где V – объем вещества Х; н – количество вещества Х.

Molar hacim: Madde hacminin( V) miktarэna (v) oranэdэr.

Burada: V(X) maddenin hacmi, v(x)madde miktarэ


40

Относительная плотность одного газа к другому (відносна густина одного газу до іншого, relative density of the first gas with respect to the second) – отношение плотностей (масс, молярных масс, относительных молекулярных масс) двух газов при одинаковых условиях

  где DX2(X1) – относительная плотность первого газа X1 ко второму газу X2; с – плотность газа. Относительная плотность – величина безразмерная, она показывает, во сколько раз один газ тяжелее другого. Молярная масса газа равна его относительной плотности  ко другому газу, умноженной на молярную массу другого газа

.


Baрэl gaz yoрunluрu: Aynэ koєullar altэnda iki gazэn (kьtle, molar kьtle, baрэl molekьler kьtlesi) yoрunluk oranэdэr.

Burada: с - gaz yoрunluрu


41

Молярная масса газа равна его относительной плотности по другому газу, умноженной на молярную массу другого газа.

Gazэn molar kьtlesi: Baрэl yoрunluрunun baєka bir gazэn mol kьtlesinin зarpэmэna eєittir.

42

Объёмная доля (об’ємна частка, volumetric part, concentration) – отношение объёма данного компонента к общему объёму системы:

  где ц(х) (ц – читаем «фи») – объёмная доля компонента Х; V(Х) – объём компонента Х; V – объём системы. Если известны молярные массы газов и их объёмные доли в смеси, то молярную массу газовой смеси можно определить по формуле

Gazin Hacmin payэ :Bileєenlerinin hacminin tьm system hacmine oranэdэr.

burada ц (x):x’in birleюen hacminin oranэ, V(x) bileюenin hacmi, V sistemin hacmi.

Eрer karэюэmdaki gaz molar kьtle ve hacim oranэ biliyorsanэz formьle gore gazэn mol kьtlesi bulunabilir.

43

Закон объёмных отношений (закон об’ємних співвідношень, Gay-Lussac’s law) – объёмы газов, которые при одинаковых условиях вступают в реакцию и образуются в результате реакции, относятся друг к другу как небольшие целые числа.

HACЭM ORANLARI YASASI – Kimyasal bir tepkimeye giren gazlarla, tepkimede oluюan gaz halindeki ьrьnlerin aynэ koюullarda (aynэ sэcaklэk ve basэnз) hacimleri arasэnda sabit bir oran vardэr.
Aynэ koюullarda gazlarэn hacimleri mol sayэlarэ ile doрru orantэlэdэr.

44

Закон Бойля-Мариотта (закон Бойля-Маріотта, Boyle’s law) – при постоянной температуре объем данного количества газа обратно пропорционален давлению.

При Т = const         , или PV = const.


Boyle yasasэ (Bazen Boyle-Mariotte yasasэ veya Uзucu Gazlarэn Sэvэlaюtэrэlmasэ olarak da bilinir), gaz yasalarэndan biridir. Boyle yasasэna gцre, sэcaklэklar sabit tutulduрu sьrece, belirli цlзьde alэnan bir ideal gazэn hacmiyle basэncэnэn зarpэmэ sabittir. Matematiksel bir anlatэmla:

P paskal olarak basэnз,

V kьbik metre olarak hacim,

k gaz sabiti (8.3145 J/(mol K).

45

Закон Гей-Люссака (закон Гей-Люссака, Charle’s law) – при постоянном давлении изменение объема газа прямо пропорционально температуре

При P = const         , или


Gay-Lussak yasasэ : Mol sayэsэ ve hacmi sabit tutulan gazlarэn basэnзlarэ ile sэcaklэklarэ arasэndaki baрэntэ,

V ve n sabit olduрundan

P1 / T1 = P2 / T2

Baрэntэsэnэ elde ederiz.

Demek ki sэcaklэk ile basэnз doрru orantэlэdэr yani sэcaklэk iki katэna зэkarsa basэnзta iki katэna зэkar.

46

Закон Шарля (закон Шарля, pressure law) – при постоянном объеме давление газа прямо пропорционально температуре

При V = const         , или

Cahrles yasasэ : Katэ ve sэvэlarda ise ve genleюme katsayэlarэ aynэ deрildir ve maddenin cinsine baрlэdэr. Sabit basэnзta bir gazэn hacmi mutlak sэcaklэkla doрru orantэlэdэr.

47

Универсальный газовый закон (універсальний газовий закон, ideal gas equation)

Если количество газа выражено в молях (символ х), то уравнение состояния газа принимает вид 

  где - количество газа, выраженное в молях; R – универсальная газовая постоянная.


Genel gaz formьlь :

48

Уравнение Менделеева-Клапейрона:

Mendel-Klapeyron denklemi :

СТРОЕНИЕ АТОМА. ПЕРИОДИЧЕСКИЙ ЗАКОН

ATOMUN YAPISI VE PERЭYODЭK YASALARI

49

Атом (атом, atom) –  электронейтральная, химически неделимая частица вещества, состоящая из положительно заряженного ядра и отрицательно заряженной электронной оболочки.

Elementlerin tьm цzelliрini gцsteren en kьзьk parзasэna atom denir.
Atomu oluюturan parзacэklar farklэ yьklere sahiptir. Atomda bulunan yьkler; negatif yьkler ve pozitif yьklerdir. Atomu oluюturan parзacэklar:
* Cisimden cisme elektrik yьklerini taюэyan negatif yьklь elektron,
* Elektronlarэn yьkьnь dengeleyen aynэ sayэda ama pozitif yьklь olan proton,
* Elektrik yьkь taюэmayan nцtr parcacэk nцtron.
Atom iki kэsэmdan oluюur :
1-Зekirdek (merkez) ve 2-Katmanlar (yцrьnge; enerji dьzeyi)

Tanecik adэ

Sembol

Elektrik yьkь

Kьtle (kg)

Proton

P+

+

1,6725.10-27 kg

Elektron

e-

-

9,107.10-31 kg

Nцtron

n0

0

1,6748.10-27 kg

50

Ядро атома (ядро атома, nucleus of an atom) состоит из нуклонов – протонов и нейтронов.

Зekirdek, hacim olarak kьзьk olmasэna karюэn, atomun tьm kьtlesini oluюturur. Зekirdekte proton ve nцtronlar bulunur. Elektronlar ise зekirdek зevresindeki katmanlarda bulunur.

51

Протон (протон, proton) – частица с массой  1 а. е.м. и зарядом +1. Верхний индекс в символе протона  () обозначает массу, а нижний – заряд.

Proton sayэsэ atomlar (elementler) iзin ayэrt edici цzelliktir. Yani proton sayэsэnэn farklэ olmasэ elementin diрerinden farklэ olduрu anlamэna gelir.

52

Нейтрон (нейтрон, neutron) – это электронейтральная частица с массой 1 а. е.м.

Nцtr bir atom iзin; elektron sayэsэ= proton sayэsэ
(A. N.) Atom numarasэ= proton sayэsэ
Зekirdek yьkь= proton sayэsэ
Эyon yьkь= proton sayэsэ – elektron sayэsэ (E. S.)

53

Закон Мозли (закон Мозлі, Mozli’s law) – число протонов определяет заряд ядра (Z) и равно порядковому номеру элемента:

Число протонов = Заряд ядра = Порядковый номер элемента.

Kimyasal olaylarda (reaksiyonlarda) yalnэzca elektron sayэsэ deрiюir. Proton ve nцtron, зekirdekte bulunduрu iзin sayэlarэ deрiюmez.

54

Массовое число (А) (масове число, нуклолнне число, mass number) – сумма числа протонов и нейтронов в ядре атома.

Число протонов (Z) + Число нейтронов (N) = Массовое число (A).

Массовое число равно относительной атомной массе элемента, округленной до целого числа.

(K. N.) Kьtle numarasэ= proton + (N. S)nцtron sayэsэ (Nьkleon sayэsэ)(atom aрэrlэрэ)

Atom Numarasэ = Proton Sayэsэ = Зekirdek Yьkь = Elektron Sayэsэ


55

Электронная оболочка (електронна оболонка, electron shell) – совокупность всех электронов в атоме.

Elektronlarэn зekirdek etrafэnda dцnme hэzэ, 2,18.108 cm/sn’dir.
Elementlerin Зekirdekte bulunan protonlar, atomun ( o elementin) tьm kimyasal ve fiziksel цzelliklerini belirler.

56

Изотопы (ізотопи, isotopes) – разновидность атомов одного элемента, имеющих одинаковый заряд ядра, но разные массовые числа. , где Х – символ изотопа;  А – массовое число; Z – число протонов (заряд ядра).

Эzotop: Proton sayэlarэ eюit kьtle aрэrlэрэ farklэ olan atomlardэr.


57

Относительная атомная масса элемента () в периодической системе (відносна атомна маса елемента в періодичній системі, relative atomic mass in periodic table) – среднее значение атомных масс его изотопов с учетом их массовых долей в природном элементе. Формула для расчета :

,

  где , , – атомные массы изотопов одного элемента; , , – массовые доли изотопов элемента.

Atomun gerзek aрэrlэрэ: Periodik cetvelde elemetlerin simgesi altэnda azэlan kьsьratlэ sayэdэr.

КВАНТОВО-МЕХАНИЧЕСКАЯ МОДЕЛЬ АТОМА. КВАНТОВЫЕ ЧИСЛА. АТОМНЫЕ ОРБИТАЛИ

ATOMUN KUANTUM-MEKANЭK MODELЭ, KUANTUM SAYISI VE ATOMUN ORBЭTALLERЭ

58

Электронное облако - это различные положения электрона с определенной плотностью отрицательного заряда в каждой точке.

tomun yoрunluрuna baрlэ olarak bir atomda зekirdekdeki proton sayэsэnca bulunan elektronlar, birbirlerine зarpmadan зeюitli yцrьngelerde dцnerek atom зekirdeрinin etrafэnda bir elektron bulutu oluєtururlar. Bu elektron bulutuna "orbital" denir.

59

Орбиталь (орбіталь, orbital) – пространство вокруг ядра, в котором наиболее вероятно нахождение электрона.

Электронная орбиталь = Атомная орбиталь.


Elektronlarэn зekirdek etrafэnda bulunma olasэlэрэnэn en yьksek olduрu bцlgeye orbital denir.

60

Энергетический уровень (енергетичний рівень, energy level) – состояние электрона в атоме, которое характеризуется определенным значением главного квантового числа n.

Baє kuantum sayэsэ, elektronun bulunduрu ana enerji dьzeyini gцsterir. n ile gцsterilir. 1, 2, 3, 4, gibi tam sayэ deрerlerini alabilir. Elektronun зekirdeрe olan uzaklэрэ ile ilgilidir. Baю kuantum sayэsэ nekadar kьзьkse elektron зekirdeрe okadar yakэndэr.

61

Орбитальное (азимутальное, побочное)  квантовое число l характеризует энергию электрона на энергетическом подуровне и определяет форму орбитали.

Atomdaki altenerji dьzeylerinin de magnetik alan etkisiyle birbirinden farklэ orbitallere ayrэldэрэnэ biliyorsunuzdur. Magnetik kuantum sayэsэ magnetik alan etkisiyle kalan orbitallerin uzaydaki yцnelim biзimleri ve alt enerji dьzeylerinde kaз orbital bulunduрunu gцsterir. alt enerji dьzeyindeki orbital sayэsэ Ml = 2l + 1 formьlь ile hesaplanэr.

62

Магнитное квантовое число m характеризует энергию электрона на орбитали и определяет ориентацию орбитали в пространстве.

MAGNETЭK KUANTUM SAYISI (Ml)
Atomdaki altenerji dьzeylerinin de magnetik alan etkisiyle birbirinden farklэ orbitallere ayrэldэрэnэ biliyorsunuzdur. Magnetik kuantum sayэsэ magnetik alan etkisiyle kalan orbitallerin uzaydaki yцnelim biзimleri ve alt enerji dьzeylerinde kaз orbital bulunduрunu gцsterir. alt enerji dьzeyindeki orbital sayэsэ Ml = 2l + 1 formьlь ile hesaplanэr.

63

Спиновое квантовое число, или спин, ms (спінове квантове число, spin quantum number) (чаще его просто обозначают символом s) характеризует собственный магнитный момент электрона. Спин изображают противоположно направленными стрелками.

SЭPЭN KUANTUM SAYISI ( Ms)
Elektron зekirdek зevresinde dцnerken aynэ zamanda kendi etrafэndada dцner. Elektron kendi зevresindeki dцnme hareketine sipin hareketi denir. bu spin hareketi sэrasэnda elektron bir magnetik alan meydana getirir. magnetik alan etkileюim enerji dьzeylerinde yeniden ayarlanmaya neden olur. spin aзэsal momentum dэю magnetik alan doрrultusu ьerinde iz dьюьmь ancak iki yцnelme konumu gцstrebilir. Bu izdьюьm alanla ya aynэ yцnde yada zэt yцnde olur. Elektronun bu konumu spin kuantum sayэsэnэ belirler. spin magnetik kuantum sayэsэ Ms ancak 1/2 ve -1/2 deрerini alэr. bu durum her orbitalde enfazla 2 elektronun bulunabileceрini gцsterir.

64

Принцип Паули (принцип Паулі, Pauli’s exclusion principle) – в атоме не может быть двух или больше электронов с одинаковыми значениями всех четырех квантовых чисел.

Pauli ilkesi, bir atomda birden fazla elektronun aynэ quantum sayэlarэ setine sahip olamayacaрэnэ sцyleyen ilkedir. Pauli ilkesi hakkэnda bir fikir edinebilmek iзin elektronlarэn зekirdek etrafэndaki durumlarэndan sцz etmek gerekir.

Enerji dьzeyi en yьksek olan orbitaldэr.

Yцrьnge Sayэsэ (n)

Yцrьngedeki orbital sayэsэ(n2)

Yцrьngedeki elektron sayэsэ (2n2)

1……….

1 (1 tane s)

2

2. ………

4 (1 tane s, 3 tane p)

8

3. ………

9 (1 tane s, 3 tane p, 5 tane d)

18

4. ………

16 (1 tane s,3 tane p, 5 tane d,
7 tane f)

32

65

Принцип наименьшей энергии (принцип найменшої енергії, aufbau principle) – электроны в атоме заполняют свободные орбитали с минимальными энергиями, отвечающими их наиболее прочной связи с ядром.

Az enerji prensibi: serbest orbitaldeki elektronlar minimum enerjiye sahiptir ve зekirdeрe зok gьзlь baрlэlardэr.

Bir atomun elektronlarэ yцrьngelere yerleюtirilirken oklarэn sэrasэ takip edilir. Bunlar bu sэra ile yazэlэrsa aюaрэdaki gibi olur.

1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s2 3d10 4p6 5s2 4d10 5p6


66

Правила Клечковского (правила Клечковського, Klechkovskii’s rule).

Первое правило Клечковского – сначала заполняются подуровни, в которых сумма главного и орбитального квантовых чисел  (n + L) является наименьшей.

Второе правило Клечковского – при одинаковых значениях суммы главного и орбитального квантовых чисел (n+L) заполняются подуровни с меньшим значением n.

Klechkowski Kuralэ  Atoma katэlan her elektron n+l toplam en kьзьk olan orbitale yerleюme eрilimi gцsterir. n+l toplamэ eюit iki orbital varsa en kьзьk n deрeri olanэ tercih eder.

67

Правило Гунда  (правило Гунда, Hund’s rule) – электроны на орбиталях одного подуровня распределяются так, чтобы их суммарное спиновое число s было максимальным.

Eє enerjili boє bir orbital varken bir elektronlu orbitale 2. bir elektron giremez. Buna, Hund kuralэ denir.

68

Электронная конфигурация атома (електронна конфігурація атома, electronic configuration of atom) – распределение электронов по энергетическим уровням и подуровням. Для условной записи электронной конфигурации применяют электронные формулы. Например - электронная формула Ве.

Elektronik konfigьrasyon

Bir atomun elektronlarэnэn hangi yцrьngede olduрu ve orbitallerinin cinsinin belirtildiрi yazma dьzenine Elektronik konfigьrasyon denir.

n : Baю kuant sayэsэ olup 1, 2, 3, … gibi tam sayэlardэr. Elektronun hangi yцrьngede olduрunu belirtir.

l : Yan kuant sayэsэ olup, orbital adэ olarak bilinir, s, p, d, f gibi harflerle anэlэr.

Elektronlar цnce dьюьk potansiyel enerjili orbitallere yerleюirler. Dцrt deрiюik enerji dьzeyi vardэr.

69

s-Элементы (s-елементи, s-element, s-block) – элементы, в атомах которых заполняется s-подуровень внешнего энергетического уровня.

Например, литий и бериллий относятся к  s-элементам:

       .

- s : Enerji seviyesi en dьюьk orbitaldir. 2 elektron alabilir.


70

р-Элементы (p-елементи, p-element, p-block) – элементы, в атомах которых заполняется р-подуровень внешнего энергетического уровня.

Например, элементы углерод и неон являются  р-элементами:

.

p : s orbitalinden sonra elektronlar p orbitallerine yerleюir. px, py, pz olmak ьzere 3 tanedir. p orbitalleri toplam 6 elektron alabilir.


71

d-Элементы (d-елементи, d-element, d-block) – элементы, в атомах которых заполняется d-подуровень второго снаружи энергетического уровня.

d : 10 elektron alэr ve toplam 5 tanedir. p orbitallerinden sonra elektronlar d orbitallerine yerleєirler

72

f-Элементы (f-елементи, f-element, f-block) – элементы, в атомах которых заполняется f-подуровень третьего снаружи уровня. Например, элементы церий и протактиний относятся к f-элементам:

f : f orbitalleri toplam 14 elektron alэr ve 7 tanedir.


73

Периодический закон (періодичний закон, periodic law) – свойства химических элементов и образованных ими простых и сложных веществ находятся в периодической зависимости от заряда атомных ядер элементов.


Periodik Dizilim: uyarэlmamэю bir atomdaki elektronlarэn konumlarэnэ gцsterir. Kimyabilimciler, temel fizik bilgilerine dayanarak, atomlarэn elektron dizilimlerine gцre nasэl davranabilecekleri konusunda fikir yьrьtebilirler. Elektron dizilimi, bir atomun kararlэlэk, kaynama noktasэ ve iletkenlik gibi цzellikleri hakkэnda bilgi verir. Atomlarэn son enerji dьzeylerine (en dэю yцrьngelerine) "valans dьzeyi", burada yer alan elektronlara da "valans elektronlarэ" adэ verilir. Kimyasal tepkimelerde birinci derecede цnem taюэyan elektronlar, valans elektronlarэdэr.

74

Период (період, period) – горизонтальный последовательный ряд элементов, в атомах которых электроны заполняют одинаковое количество энергетических уровней.

= =

Peryot : Diziliюi yapэlan elementin en son yazэlan s orbitalinin baюэndaki sayэya periyot denir.


75

Элементы-аналоги (елементи-аналоги, analog elements) – элементы с одинаковой электронной конфигурацией внешнего энергетического уровня. Щелочные металлы (Li, Na, K, Rb, Cs, Fr) – элементы-аналоги, потому что имеют одинаковую электронную конфигурацию внешнего уровня ns1. Периодическое повторение одинаковых электронных конфигураций внешнего электронного слоя является причиной сходства физических и химических свойств у элементов-аналогов, так как именно внешние электроны атомов преимущественно определяют их свойства.

Bir elementin periyodik tablodaki yerine bakarak, o elementin elektron dizilimi de anlaюэlabilir. Aynэ grupta (dikey sэrada) yer alan elementlerin elektron dizilimleri bьyьk benzerlik gцsterir ve bu nedenle de kimyasal tepkimelerde benzer юekilde davranэrlar.


76

Главная подгруппа А (головна підгрупа, main group) – совокупность элементов, которые размещаются в периодической таблице вертикально, имеют одинаковую конфигурацию внешнего энергетического уровня и подобные химические свойства.

peridik cetvelde 1A’dan 7A’ a kadar olan gruba temel grup denir.


77

Побочная подгруппа В (побочна підгрупа, side subgroup, transition elements) – совокупность элементов, которые размещаются в периодической таблице вертикально и имеют одинаковое количество валентных электронов на внешнем s-подуровне и втором снаружи d-подуровне.


periodik cetvelde 8A grubuna Arэzi (geзici, sonradan oluюan) denir.

ЗАВИСИМОСТЬ ХИМИЧЕСКИХ СВОЙСТВ ЭЛЕМЕНТОВ ОТ ЭЛЕКТРОННОГО СТРОЕНИЯ ИХ АТОМОВ

YAPISINA GЦRE ELEMETLERЭN KЭMYASAL ЦZELLЭKLERЭ

78

Энергия ионизации (І) (енергія іонізації, ionization energy) –  минимальная энергия, необходимая для отрыва электрона от невозбужденного атома:

E + I → E+ + з,

  где символами Е и E+ обозначены нейтральный атом и положительно заряженный ион (катион) некоторого элемента; I – энергия ионизации;  з – электрон.

Эyonlaюma enerjisi, gaz halindeki bir atomun son temel enerji seviyesindeki зekirdek tarafэndan en az kuvvetle зekilen bir elektronu koparmak iзin verilmesi gereken en az enerji miktarэdэr.


79

Ион (йон, ion) – заряженная частица, которая образуется из атома (или молекулы) в результате отрыва или присоединения электронов. Положительно заряженные ионы называются катионами, отрицательно заряженные – анионами.

Nцtr atomun elektron dьzeninden bir ya da daha fazla elektron eklenmesi veya uzaklaюtэrэlmasэ taneciрin "iyonlu" haline geзmesini saрlar. Elektron fazlalэрэylaoluюan iyonlar negatif yьklь iyonlar "Anyon", elektron kaybetmiю haliyle oluюan pozitif yьklь iyonlar "Katyon" adэnэ alэrlar.

80

Сродство к электрону (F) (спорідненість до електрона, electron affinity) –  энергия, которая выделяется (иногда поглощается) в результате присоединения электрона к нейтральному атому:

E + з → E– ± F,

  где символами Е и обозначены соответственно нейтральный атом и отрицательно заряженный ион (анион) некоторого элемента; F – сродство к электрону; з – электрон.

Atomlar elektronlarэnэ belirli enerji seviyelerinde belirli sayэlarda bulundururlar. Ki kimyasal цzellikleri dediрimiz birbirleriyle kimyasal baр yapabilme istekleri yine bu kurallar цlзьsьndedir. Atomlarэn, en son enerji seviyelerindeki elektron sayэsэnэ 8'e tamamlama (1. enerji seviyesi iзin 2 elektron) isteрi sonucu kendiliрinden elektron verme veya elektron alma oluюtururlar. Genelde periyodik cetvelin solunda bulunan elementler serbest deрerlik elektronlarэna fazla sahip olamadэklarэ iзin bunlarэ verme isteрi iзindedirler. Elektron alma isteрi iзindeki elementler periyodik cetvelin saрэnda bulunurlar (soy gazlar dэюэnda).

81

Электроотрицательность (електронегативність, electronegativity) –  способность атомов данного элемента притягивать к себе общие электронные пары.

Elektronegatiflik, kimya da baр yapэmэ kullanэlan elektronlarэn baрэ oluюturan atomlar tarafэndan зekilme gьcьdьrюAyrica elektronegatiflik periyodik tabloda soldan saga dogru gidildikce artar, yukaridan asagiya gidildikзe ise azalir.

ХИМИЧЕСКАЯ СВЯЗЬ

KЭMYASAL BAРLAR

82

Химическая связь (хімічний зв'язок, chemical bond) – способ соединения двух или нескольких атомов, в результате которого образуется химически устойчивая двухатомная или многоатомная система (молекула, ион, радикал, кристалл).


Kimyasal baрlar, atomlarэn dэю yцrьngelerindeki elektronlarэn hareketleriyle oluюur. Her atom en dэюta yer alan yцrьngesini, alabileceрi en fazla elektron sayэsэna tamamlama gayreti iзindedir. Atomlar son yцrьngelerinde bulundurabilecekleri maksimum elektron sayэsэna ulaюmaya зalэюэrken ya en dэю yцrьngelerindeki elektronlarэ maksimuma tamamlamak iзin baюka atomlardan elektron alэrlar, ya da eрer en dэю yцrьngelerinde az sayэda elektron varsa, bunlarэ bir baюka atoma vererek цnceden tamamlanmэю olan bir alt yцrьngeyi en dэю yцrьngeleri haline getirirler. Atomlarэn son yцrьngesini maksimuma tamamladэktan sonra oluюan hallerine ise 'kararlэlэk hali' denir. Atomlarэn kendi aralarэndaki bu elektron alэp verme eрilimi, birbirleri arasэnda yaptэklarэ kimyasal baрlarэn temel itici gьcьnь oluюturur. bir atomun diрer atomlarla 3 зeюit baр kurabilmesini saрlar. Bunlar iyonik baр, kovalent baр ve metalik baрdэr.

83

Ковалентность, спин-валентность (ковалентність, covalence) – количество связей, которое определяется числом неспаренных электронов в атоме, находящемся в основном состоянии, или числом неспаренных электронов, которые появляются в атоме при его возбуждении.

ovalentlik derecesi : ki atom arasэnda kovalentlik derecesi arttэkзa birbirlerini daha kuvvetli зekerler.


84

Правило октета (правило октету, octet rule) – наиболее стабильными и энергетически выгодными являются такие внешние электронные слои атомов, на которых находятся два (в случае ближайшего к ядру энергетического уровня) или восемь электронов.


Sekizli kurali :Atomun en karalэ halidir son yцrьngede 2 yada 8 elektronun olamasэdэr.

85

Энергия связи E0 (енергія зв’язку, bond energy) – количество энергии, которую необходимо затратить для разрыва связи, или количество энергии, которая выделяется при ее образовании.


Kurtulma ve Baрlanma enerjisi : Toplam mekanik enerjisi negatif E (- ) olan m kьtleli bir cisim, зekim merkezine baрlanэr ve onun uydusu olur. Cismin toplam mekanik enerjisi sэfэr E = 0 olduрu zaman, зekim alanэndan ancak kurtulmuю olur. Cismin toplam mekanik enerjisi E (+) pozitif olduрu zaman, cisim bir ek kinetik enerjiye sahiptir ve зekim alanэndan tamamen kopar. Yerden r uzaklэktaki bir cismin зekim potansiyel enerjisi negatiftir.

86

Длина связи (довжина зв’язку, bond length) – расстояние между ядрами химически связанных атомов.

Aralarэnda bir kimyasal baр bulunan iki atomun зekirdekleri arasэndaki uzaklэk.

87

Ковалентная связь (ковалентний зв'язок, covalent bond) – связь атомов с помощью общих электронных пар.

Kovalent baр, iki atom arasэnda, bir veya daha fazla elektronun paylaюэlmasэyla karakterize edilen kimyasal baрэn bir tanэmэdэr.

88

Донорно-акцепторный механизм (донорно-акцепторний механізм, dative covalent bond, coordinate bond) – механизм образования ковалентной связи за счет двухэлектронного облака одного атома и вакантной орбитали другого. Частица, дающая для образования ковалентной связи свою неподеленную электронную пару, называется донором, а частица со свободной орбиталью, принимающая эту электронную пару, – акцептором.

Genellikle baр, ortaya зэkan molekьlь bir arada tutan ortak зekim gьcь olarak tanэmlanabilir. Paylaюэlan elektron ya da elektronlar, her iki зekirdek etrafэnda dolanacaklar, iki зekirdek arasэndaki bцlgede daha uzun sьre bulunduklarэ iзin bu bцlgede (-) yьklь bir alan yaratacaklardэr. Bu alan, her iki зekirdeрe bir зekme kuvveti uygulayarak bir baр yaratэr.


89

Гибридизация (гібридизація, hybridization) – процесс перераспределения электронной плотности у близких по энергии орбиталей, вследствие чего они становятся равноценными.


Hibritlesme: Kovalent baglar, orbitallerin цrtьsmesi sonucunda gerзeklesirler. Orbitallerinde цrtьsebilmesi iзin, цrtьsmeye katilan orbitallerin birer elektron iзermesi gerekmektedir. Her atom зiftlesmemis elektron sayisi kadar bag yapabilir. Iki veya daha fazla atom orbitallerini, birbirleri ile hibritlesmeye uygun simetriye getiriler. Bцylelikle olusan yeni orbitallere hibrit orbitalleri denir. Hibirtlesmenin gerзeklesebilmesi iзin orbitallerin enerjileri birbirine yakin olmalidir.

90

Валентный угол (валентний кут, valence angle) –  угол между соседними осями связей.


Baр aзэsэ: Aralarэnda kimyasal baр yapmэю atomlarэn serbest seklinden dolayэ oluюan aзэdэr.

91

Насыщаемость (насиченість, saturability) – способность атома элемента образовывать с другими атомами ограниченное число ковалентных связей, которое определяется количеством орбиталей, принимающих участие в возникновении этих связей.

Doygunluk : kovalent baр yapan atomlarэn tьm baрlarэnэn dolu olmasэ durumudur.


92

Направленность (напрямленість, directionality) – такое размещение электронной плотности между атомами, которое определяется расположением в пространстве валентных орбиталей и обеспечивает их максимальное перекрывание.

Сигма-связь (σ-связь) (сігма-зв'язок, σ–bond) –  перекрывание электронных орбиталей вдоль оси связи.

Пи-связь (π-связь) (пі-зв'язок, π-bond) – перекрывание электронных орбиталей по обе стороны от оси связи.

Yцnlьlьk: Kovalent baрla baрlanan atomlarэn uzaydaki diziliminden kaynaklanan maksimum цrtьюmeye denir.

A)sigma baрэ: atomlar arasэnda oluюan ilk(tek) baрdэr.

B)pi baрэ: atomlar arasэnda oluюan 2. ve 3. Baрdэr. Sigmadan daha zayэftэr.


93

Кратность (кратність, multiplicity) – определяется числом общих электронных пар, связывающих атомы. Ковалентная связь по кратности может быть одинарной (простой), двойной и тройной.

Elektron зiftleri arasэnda tekli зift ve ьзlь baрlar oluюabilir.


94

Одинарная связь (одинарний зв'язок, single bond) – связь, образованная одной общей электронной парой Н:Н.


KЭLЭ VE ЬЗLЬ BAРLAR :Bazэ molekьllerde, iki atom birbirine iki ya da ьз baр ile baрlanabilirler. Эki atom arasэndaki ilk oluюan baр sigma baрэdэr. Diрer baрlar ise pi baрэdэr. Эki atom arasэnda ikili baр varsa biri sigma, diрeri pi baрэdэr. Ьзlь baр varsa bir tanesi sigma, diрerleri pi baрэdэr. Эki atom arasэnda sigma baрэ olmadan pi baрэ oluюamaz.

95

Полярность (полярність, polarity) – свойство ковалентной связи, обусловленное неравномерным распределением электронной плотности вследствие различий в электроотрицательностях атомов.


Polar Kovalent Baрlar: Farklэ ametaller arasэnda oluюan baрa polar kovalent baр denir. Elektronlar iki atom arasэnda eюit olarak paylaюэlmadэрэndan kutuplaюma oluюur.
Hidrojen ve Flor elektron ortaklэрэ ile bileюik oluюturmuю durumdadэr. Florun elektron almasэ yani elektronu kendisine зekme gьcь hidrojenden daha fazla olduрundan elektron kэsmen de olsa Flor tarafэndadэr. Dolayэsэyla Flor kэsmen (-), Hidrojen ise kэsmen (+) yьklenmiю olur. Bu olaya kutuplaюma denir. Bu tьr baрa polar kovalent baр denir.

96

Неполярная, или гомеополярная, связь (неполярний, або гомеополярний зв'язок, non-polar bond) – связь, при которой общее электронное облако размещается симметрично относительно ядер соединенных атомов и в одинаковой мере принадлежит обоим атомам.

Apolar Kovalent Baр: Kutupsuz baр, yani (+), (-) kutbu yoktur. Эki hidrojen atomu elektronlarэ ortaklaюa kullanarak baр oluюtururlar. Эki atom arasэndaki baр H-H юeklinde gцsterilir. Flor atomunun son yцrьngesinde 7 elektronu vardэr ve bir tane yarэ dolu orbitali vardэr. 2 flor atomu arasэnda elektronlar ortaklaюa kullanэlarak bir baр oluюur. Oksijenin son yцrьngesinde 6 elektronu vardэr. 2 tane yarэ dolu orbitali vardэr. Buna gцre 2 tane baр oluюtururlar.

97

Полярная, или гетерополярная, связь (полярний, або гетерополярний зв'язок, polar bond) – связь, при которой общее электронное облако несимметрично и смещено к одному из атомов.

Polar veya heteropolar: Atomdaki toplam elektronlarэn asimetrik dizilimidir.

98

Ионная связь (йонний зв'язок, ionic bond) – электростатическое притяжение между разноименно заряженными ионами.

ЭYON BAРI: Elektronlarэnэ kolay kaybeden atomlarla, kolay elektron alabilen atomlar arasэnda oluюan baрa iyon baрэ denir.

99

Ненаправленность (ненапрямленість, non-directionali) – способность каждого иона притягивать к себе ионы противоположного знака в любом направлении.

Artэ ve eksi yьklь iyonlardan oluюan katэlara iyonlu katэ denir. Эyonlu katэlarda, her iyonun karюэt yьklь iyonlarla зevrildiрi bir цrgь bulunduрundan birkaз atomun bir araya geldiрi molekьllerin varlэрэndan sцz edilemez.

100

Ненасыщаемость (ненасиченість, non-saturability) – способность иона присоединять любое количество ионов противоположного знака.


Эyon kristallerinde elektronlar, iyonlarэn зekirdekleri tarafэndan kuvvetli зekildiklerinden serbest halde bulunmazlar. Bir iyon kristalinin bir kэsmэnэn basэnз etkisinde kalmasэ durumunda iyonlar kayar ve aynэ adlэ elektrik yьkleri birbirlerinin yanэna gelir. Aynэ yьklь iyonlarэn birbirlerini itmesiyle kristal ikiye ayrэlэr. Buna gцre metalik katэlarda olduрu gibi iyonlu katэlar dцvьlьp, tel ve levha haline getirilemezler. Эyonlu katэlar eritildiklerinde ya da suda зцzьndьklerinde elektrik akэmэnэ iletirler. Polar molekьllь maddeler ve iyon bileєikleri polar зцzьcьlerde, apolar bileєikler apolar зцzьcьlerde daha kolay зцzьnьrler.

101

Металлическая связь (металічний зв'язок, metallic bond) – многоцентровая многоэлектронная связь в металлах и их сплавах между положительно заряженными ионами и валентными электронами, которые становятся общими и свободно перемещаются по кристаллу.

METAL BAРI: Metal atomlarэnэ katэ ve sэvэ halde bir arada tutan kuvvetlere metal baрэ denir. Deрerlik elektronlarэnэn serbest hareketleri nedeniyle metaller, elektrik akэmэ ve эsэyэ iyi iletirler. Metal kristalinde basэnз etkisiyle kristalin bir kэsmэnэn kaymasэ asэl yapэyэ bozmaz. Bu nedenle metaller dцvьlerek, tel ve levha haline getirilebilirler. Metallerin erime noktalarэ genelde molekьllь katэlardan yьksektir. Oda koюullarэnda hemen tьmь katэdэr. Periyodik cetvelde;
. Bir grupta yukarэdan aюaрэya doрru atom зapэ bьyьdьkзe genel olarak metal baрэ zayэflar, dolayэsэyla erime noktasэ dьюer.
. Bir sэrada soldan saрa doрru atom зapэ kьзьlьp, deрerlik elektron sayэsэ arttэkзa metal baрэ kuvvetlenir, erime noktasэ yьkselir.
Molekьllь katэ grubuna giren ametallerle metallerin цzellikleri;
Metaller;
. Elektrik akэmэnэ ve эsэyэ iyi iletirler.
. Erime noktalarэ yьksektir.
. Ametallere gцre deрerlik elektronlarэ зok daha hareketlidir.
. Dцvьlebilme, зekilebilme цzelliрine sahiptirler ve юekil verilebilirler.
. Ametallerle birleєirler.
. Эyonlarэ daima artэ yьklьdьr.
Ametaller;
. Isэ ve elektrik akэmэnэ iyi iletmezler.
. Erime noktalarэ dьюьktьr.
. Metal yumuюaklэрэna sahip deрillerdir. Kэrэlgandэrlar.
. Birbirleriyle ve metallerle birleєirler.

102

Водородная связь (водневий зв'язок, hydrogen bond) – электростатическое взаимодействие между протонизированным атомом водорода одной молекулы и атомом электроотрицательного элемента, который имеет отрицательный эффективный заряд и входит в состав другой молекулы:

HЭDROJENЭN BAРLARI :Hidrojen atomu, elektronlarэ kuvvetli зeken N, O ve F atomlarэ ile kimyasal baр oluюturduрunda, elektronunu bьyьk цlзьde yitirir ve diрer polar molekьllerdekine gцre daha etkin ir artэ yьk kazanэr. Bu yьk nedeniyle hidrojen komюu molekьllerin eksi ucuyla molekьller arasэ bir baр oluюur. Bu baрa hidrojen baрэ denir. Hidrojen baрэ, diрer polar molekьllerdeki dipol dipol etkileюiminden farklэ ve gьзlьdьr.
. Hidrojen baрlarэnэ koparmak iзin gereken enerji, 5 ile 10 kkal/mol dolaylarэndadэr. Hidrojen baрlarэ kovalent baрlara gцre зok zayэftэr. Bu nedenle su эsэtэlэnca цncelikle hidrojen baрlarэ kopar, gaz haline gelir. H2 ile O2 ‘ye ayrэюmaz.

. Hidrojen baрlarэ, polar etkileюiminden зok daha gьзlьdьr. Molekьller arasэ yalnэz van der Walls kuvvetlerine sahip olduрundan kaynama noktasэ зok dьюьktьr.

Suda Зцzьnme:

Hidrojen baрэ oluюturabilen iki farklэ molekьl birbirleriyle de hidrojen baрэ oluюtururlar. Bu durum hidrojen baрэ oluюturabilen maddelerin suda iyi зцzьnmelerini saрlar. Hangi tьr kuvvetle baрlanэrsa baрlansэn oluюan katэlara molekьllь katэ denir. Genelde molekьllь katэlarэn erime noktalarэ, katэlara gцre daha dьюьktьr.

ОКИСЛИТЕЛЬНО-ВОССТАНОВИТЕЛЬНЫЕ РЕАКЦИИ

YЬKSELTGENME VE ЭNDЭRGENME TEPKЭMELERЭ

103

Окислительно-восстановительные реакции (окисно-відновні реакції, oxidation-reduction reaction) – такие химические реакции, при которых изменяются степени окисления у атомов одного или нескольких элементов, входящих в состав исходных веществ.

Elektron alэю-veriюinin olduрu tepkimelere yьkseltgenme-indirgenme yada redoks tepkimeleri denir.

104

Степень окисления (ступінь окиснення, oxidation state (number) – условный заряд, который возник бы на атомах при условии образования между ними ионной связи.

Bir elementin, kimyasal reaksiyonda elektron almasэ olayэna indirgenme denir. Эndirgenme olayэna reduksiyon, yьkseltgenme olayэna da oksidasyon denir.


105

Окисление (окиснення, oxidation) –  процесс отдачи электронов.

Yьkseltgenme Bir maddenin elektron vermesi olayэdэr.

106

Восстановление (відновлення, reduction) – процесс присоединения электронов.

Эndirgenme Bir maddenin elektron almasэ olayэdэr.

107

Окислитель (окисник, oxidant) – вещество, содержащее атомы элемента, которые присоединяют электроны.

Elektron alan madde indirgenir.(yьkseltgendir).

108

Восстановитель (відновник, reductant) – вещество, атомы элемента которого отдают электроны.

Elektron veren madde yьkseltgenir.(indirgendir)


ЭНЕРГЕТИКА ХИМИЧЕСКИХ РЕАКЦИЙ

KЭMYASAL TEPKЭME ENERJЭSЭ

109

Химическая термодинамика (хімічна термодинаміка, chemical thermodynamics) – наука, которая изучает энергетические эффекты химических процессов, а также направление и границы их самопроизвольного протекания.

Kimyasal Termodinamik: Kimyasal tepkimelerin enerjisini црreten bilin dalэ.


110

Cамопроизвольная реакция (самочинна реакція, spontaneous reaction) – такая реакция, которая не требует расхода энергии и выполнения работы.


Kimyada kimyasal enerji, pil, ampul ve hьcre gibi bir kimyasal maddenin tepkime esnasэndaki deрiюiminin potansiyelidir. Kimyasal baр kurma veya koparma sonucu enerji aзэрa зэkar. Bu enerji bir kimyasal sistem tarafэndan ya emilir ya da yayэlэr.

111

Термодинамический процесс (термодина-мічний процес, thermodynamics process) – любое изменение, при котором система переходит из одного состояния в другое.


Kimyasal enerji, molekьldeki atomlarэ tepkimesi sonucu aзэрa зэkan enerjidir ve element birleєimine gцre зeєitli tьrde olur. Elektriksel yьkler, elektronlar ve protonlarэn pozisyonlarэnэn karюэlэklэ yer deрiєmesi esnasэnda ortaya зэkan elektriksel kuvvet tarafэndan yapэlan iє olarak tanэmlanabilir. Bu yьzden aslэnda elektriksel yьklerin elektrostatik potansiyel enerjisidir. Eрer bir sistemin kimyasal enerjisi, kimyasal tepkime esnasэnda azalэrsa, bu azalma farkэ, (daha зok эsэ ve эюэk gibi) bazэ biзimlere dцnьєtьrьlьr. Diрer tarafэndan eрer bir sistemin kimyasal enerjisi kimyasal tepkime sonucu azalэrsa fark, (genellikle эsэ veya эюэk biзimindeki) enerjiye dцnьєьr.


112

Термохимия (термохімія, thermochemistry) – наука, которая изучает тепловые эффекты химических реакций.

Termokimya: Tepkimlerdeki эsэ efektlerini црreten bilim dalэ.


113

Энтальпия Н (ентальпія, enthalpy) – функция состояния, которая при постоянном давлении характеризует внутреннюю энергию системы и ее способность выполнять работу.

Entalpi, maddenin yapэsэnda depoladэрэ her tьrden enerjilerin toplamэdэr. H ile simgelenir. Bir mol maddede depolanmэю enerjiye o maddenin molar entalpisi denir.

∆H deрerleri - ve + olabilir bu tepkimenin эsэveren veya эsэalan olduрunu belirler. Termodinamikte эsэ ve iюin toplamэna eюittir. Maddenin fiziksel haline, sэcaklэk ve basэnca, madde miktarэna baрlэ olarak deрiюebilir. Formьlsel olarak: H = U + PE юeklinde ifade edilir. U maddenin iз enerjisi, PE ise maddenin toplam sahip olduрu potansiyel enerjiyi gцsterir.

114

Тепловой эффект химической реакции (тепловий ефект хімічної реакції, heat effect) – изменение энтальпии системы (ΔH) (произносим «дельта аш») в результате химического взаимодействия между веществами.

Kimyasal tepkimelerde, girenlerle ьrьnler arasэndaki fark belirlenir. Ьrьnlerin entalpileri toplamэ ile girenlerin entalpileri toplamэ arasэndaki farka, tepkimenin entalpi deрiюimi ya da tepkime entalpisi adэ verilir ve ∆H ile simgelenir.

115

Гомогенная система (гомогенна система, homogeneous system) –  система, которая состоит из одной фазы. Например, вода – спирт.

Tek bir faz iзerisinde yьrьyen kimyasal tepkimelere homojen tepkimedir.


116

Гетерогенная система (гетерогенна система heterogeneous system) – система, которая состоит из нескольких фаз. Например, вода – бензол.

Эki yada daha fazla faz iзeren karэюэmlarda yьrьyen kimyasal tepkimelere heterojen tepkimeler denir.


117

Закон Гесса (закон Гесса, Hess’s law) – тепловой эффект химической реакции зависит только от природы и состояния исходных веществ и продуктов реакции, но не зависит от ее пути.

Первое следствие из закона Гессе (перший наслідок із закону Гессе, first consequence of Hess’s law) – тепловой эффект обратной реакции равен тепловому эффекту прямой реакции, взятому с противоположным знаком: ΔНпр = –ΔНобратн.

Второе следствие из закона Гессе (другий наслідок із закону Гессе, second consequence of Hess’s law) – энтальпия химической реакции равна сумме энтальпий образования продуктов реакции за вычетом суммы энтальпий образования исходных веществ с учетом стехиометрических коэффициентов, стоящих в термохимическом уравнении перед формулами веществ:

  ΔНх. р = ∑ΔНf, прод – ∑ΔНf, исх. вещ-в.

Hess Yasasэ:Bir reaksiyon birden fazla basamakta gerзekleєiyorsa reaksiyonun entalpi deрiєimi, her basamaktaki entalpi deрiєiminin toplamэna eєittir. Bu olay HESS kanunu olarak bilinir.

ΔH=-ΔH

ΔН = ∑ΔН – ∑ΔН


КИНЕТИКА ХИМИЧЕСКИХ РЕАКЦИЙ

KЭMYASAL REAKSЭYONLARIN KЭNETЭРЭ

118

Химическая кинетика (хімічна кінетика, chemical kinetics) – раздел химии, изучающий скорость и механизмы протекания химических реакций.


Kimyasal kinetik, bir reaksiyonunun nasэl yьrьdьрь, ne kadar hэzlэ yьrьdьрь,

hangi mekanizma ile (yoldan) yьrьdьрь ve hэzэna hangi faktцrlerin nasэl etki ettiрi hakkэnda bilgi veren, kimyanэn зalэюma alanlarэndan biridir.

119

Механизм реакции (механізм реакції, mechanism of reaction) – совокупность и последовательность элементарных стадий, через которые проходит химическая реакция от исходных веществ до конечных продуктов.

Bir reaksiyonun yьrьyьюь sэrasэnda ardarda gerзekleюen basit reaksiyonlar dizisi o reaksiyonun mekanizmasэnэ verir.

120

Элементарные стадии (елементарні стадії, elementary stages) – промежуточные единичные процессы на протяжении химической реакции, которые включают столкновение реагирующих частиц, разрыв связей в исходных веществах, образование промежуточных продуктов и взаимодействие между ними, возникновение новых связей и получение конечных продуктов.


Kimyasal reaksiyonlarэn зoрunda, reaktantlardan ьrьn oluюumu birden fazla

adэmda (basamakta) gerзekleюir. Цrneрin azot monoksit gazэ ile hidrojen gazэ

uygun koюullarda reaksiyona girdiрinde ьrьn olarak azot ve su oluюur. Bu reaksiyon iзin denkleюtirilmiю reaksiyon denklemi  2NO (g) + 2H2 (g) N2 (g) + 2H2O (g) юeklindedir. Ancak bu reaksiyon, deneysel sonuзlara gцre iki adэmda gerзekleюen yani ardarda yьrьyen iki basit (elementer) reaksiyondan oluюan bir toplam reaksiyondur. Basit (elementer) reaksiyonlar "reaktantlarэn birbirleri ile зarpэюarak ьrьnler verdiрi reaksiyonlar" olarak tanэmlanabilir.

121

Кинетическое уравнение (кінетичне рівняння, kinetic equation) – математическое выражение, которое описывает зависимость скорости реакции от концентрации веществ.

Reaksiyon hэzэ, "birim zamanda bir reaktant veya bir ьrьnьn deriєimindeki deрiєim" olarak tanэmlanэr. Reaksiyon hэzэ (r) =Deriєimdeki deрiєim/Deрiєim sэrasэnda geзen sьre r =∆c/∆t


122

Молекулярность реакции (молекулярність реакції, molecularity of reaction) – характеристика, которая определяется числом молекул в элементарной стадии.

Molekьl reaksiyon aєamasэnda temel molekьllerin sayэsэna gцre belirlenen bir цzelliрidir.


123

Скорость гомогенной реакции (швидкість гомогенної реакції, rate of homogeneous reaction) – физическая величина, которая определяется количеством вещества, вступающего в реакцию или образующегося в результате реакции за единицу времени в единице реакционного объема

  где Δν – разность между количеством вещества в конечный τ2 и начальный τ1 моменты времени  (Δν = ν2 – ν1, Δф = ф2 – ф1);  V – объем.

Reaksiyon hэzэnэn birimi зoрu zaman mol/ lt zaman olarak verilir ve zaman birimi iзin reaksiyon hэzэna baрlэ olarak saniye, dakika, saat, gьn vs gibi bir birim seзilir. Reaksiyonlarэn зoрunun hэzэ, baєlangэз anэndan dengeye ulaюэlэncaya kadar sabit olmayэp sьrekli olarak dьzgьn bir єekilde deрiєir. Bunun nedeni de, baєlangэзta reaktantlar arasэnda bьyьk olan etkin зarpэюma sayэsэnэn, reaksiyon ilerledikзe ьrьn oluєumu nedeniyle reaktant deriєimindeki azalma sonucu, gittikзe

azalmasэdэr. Buna karюэlэk baєlangэзta geriye doрru olan reaksiyonun, reaksiyon hэzэ sэfэr iken, reaksiyon ilerledikзe artar. Эleri ve geri reaksiyonlarэn hэzэ eєit olduрunda ise reaksiyon dengeye ulaєmэю olur.


124

Закон действующих масс (закон діючих мас, law of mass action) – скорость химической реакции прямо пропорциональна произведению концентраций реагирующих веществ, которые возведены в степени  равные коэффициентам, стоящим перед формулами веществ в уравнении реакции.

Для аА + вВ = dD: 

  где СА и СВ – молярные концентрации веществ А и В, а и в – стехеометрические коэффициенты в химическом уравнении;  k – константа скорости реакции.

Kьtlesel eylem yasasэ: kimyasal tepkimenin hэzэ  reaksiyon maddelerinin maddelerin konsantrasyonlarэ derecesi ve katsayэ formьlleri ile orantэlэdэr.


125

Частный порядок реакции по реагенту (порядок реакції за реагентом, order of reaction) – экспериментально установленная величина, равная показателю степени, в которую  необходимо возвести концентрацию данного реагента, чтобы теоретически рассчитанная скорость реакции совпала с практической.

Deneysel olarak yapэlan kararlэ yьklь maddelerin kimyasal tepkimelerin hэzэ teoriрe eєit olmasэdэr.


126

Скорость гетерогенной реакции (швидкість гетерогенної реакції, rate of heterogeneous reaction) – количество вещества, которое вступает в реакцию или образуется в результате реакции за единицу времени на единице площади поверхности фаз:

  где Δν – разность между количеством вещества в конечный τ2 и начальный τ1 моменты времени  (Δν = ν2 – ν1, Δф = ф2 – ф1);  S – площадь поверхности.

Ayrэ fazlarda, цzellikle katэ-sэvэ ve katэ-gaz fazlarэnda reaktantlarэ bulunan heterojen reaksiyonlarda ise, reaksiyon hэzэ bu reaktantlarэn birbirleriyle olan etkileєme sayэsэna veya sэklэрэna baрlэdэr ve bu sayэ etkileєmenin gerзekleєtiрi temas (kontak) yьzeyi ile doрru orantэlэ olarak deрiєmektedir.

S - alan


127

Правило Вант-Гоффа (правило Вант-Гоффа, Van’t-Hoff’s rule) – повышение температуры на каждые 10 градусов увеличивает скорость реакции приблизительно в 2–4 раза:

  где Т2 – Т1 = ΔТ – разность температур; ϑ1 и ϑ2 – скорости реакции при температурах Т1 и Т2 соответственно; γ – температурный коэффициент скорости, который показывает, во сколько раз увеличивается скорость реакции при повышении температуры на каждые 100.

Sэcaklэk, reaksiyon hэzэnэ etkileyen en цnemli faktцrlerden biridir. Sэcaklэkarttэkзa зarpэюma sayэsэ ve dolayэsэyla reaksiyon hэzэ artar. Homojen reaksiyonlarэn sэcaklэрэ 10°C yьkseldiрinde reaksiyon hэz deрiєmezinin 2-4 kat arttэрэ van'tHoff tarafэndan deneysel olarak belirlenmiє ve bu artэюa sэcaklэk katsayэsэ adэ verilmiєtir. van't Hoff kuralэ olarak da bilinen sэcaklэk katsayэsэ, matematiksel olarak

K(t+1ы)/k=2-4 юeklinde gцsterilir. Reaksiyon hэzэna sэcaklэрэn etkisi ilk defa Arrhenius tarafэndan Eюitlik 10.71 ile aзэklanmэюtэr. Arrhenius deneysel sonuзlardan yola зэkarak, reaksiyon hэz deрiюmezinin mutlak sэcaklэkla ьssel olarak deрiюtiрini belirlemiюtir.

128

Катализатор (каталізатор, catalyst) – вещество, которое увеличивает скорость реакции, количественно и качественно при этом не изменяясь. Явление изменения скорости реакции под воздействием катализатора называется катализом.


Endьstriyel aзэdan цnemli olan bazэ kimyasal reaksiyonlarэn hэzэ ekonomik bir

ьretim iзin yeteri kadar yьksek olmayabilir. Bu nedenle bu tьr reaksiyonlarda "katalizцr" olarak adlandэrэlan maddeler kullanэlarak, reaksiyonlarэn (ortamda katalizцr bulunmadэрэ duruma gцre) зok daha kэsa sьrede dengeye ulaюmasэ saрlanэr. Katalizцrlь tepkimelere kataliz denir.

129

Ингибитор (інгібітор, inhibitor) – вещество, которое замедляет скорость химических процессов, а само при этом не изменяется.


Reaksiyonu inhibe eden katalizцrlere negatif katalizцr veya inhibitor denilir.


130

Необратимая химическая реакция (необоротна хімічна реакція, irreversible reaction) – реакция, которая протекает только в одном направлении до полного расходования исходных реагентов.

Baєlangэз ​​malzemelerinin tam tьketimine kadar yalnэzca ileri yцnde meydana olankimyasal reaksiyonlara geri dцnьєь olmayan denir.

131

Обратимая реакция (оборотна реакція, reversible reaction) – реакция, которая протекает в прямом и в обратном направлениях.

Эleri ve geri yцnde meydana gelen tep. tersinir reaksiyonlar denir.


132

Химическое равновесие (хімічна рівновага, chemical equilibrium) – такое состояние системы, при котором концентрации всех веществ остаются неизменными, а скорости прямой и обратной реакций равны между собой.

Kimyasal denge, iki yцnlь bir reaksiyonda; ьrьnlerin meydana geliє hэzэnэn, ьrьnlerden tekrar reaksiyona girenlerin meydana geliє hэzэna eєit olduрu hal. Bцyle denklemlerde reaksiyonun her iki tarafa olabileceрini gцstemek iзin зift olarak ok  kullanэlэr.


133

Смещение, или сдвиг химического равновесия (зміщення, або зсув хімічної рівноваги, shift of equilibrium) – изменение концентраций, вызванное нарушением состояния равновесия.

Kimyasal denge kaymasэ maddelerden birinin konsantrasyonunun deрiєtirilmesi halinde, denge saрa veya sola meylederek deрiєir ve yeni konsantrasyon deрerleri meydana gelir.


134

Принцип Ле-Шателье (принцип Ле-Шательє, Le-Chatelier’s principle) – если на систему, которая находится в состоянии равновесия, подействовать внешним фактором, то равновесие смещается в направлении процесса, ослабляющего это действие.

Следствия из принципа Ле-Шателье (наслідки із принципу Ле-Шательє, consequences of Le-Chatelier’s principle):

    при увеличении концентрации одного из веществ равновесие смещается в сторону расходования этого вещества; при уменьшении концентрации – в сторону его образования; при повышении температуры равновесие системы смещается в направлении протекания эндотермической реакции, а при снижении – в сторону экзотермической;
    повышение давления приводит к смещению равновесия в сторону образования меньшего количества молекул газа (т. е. веществ, занимающих меньший объем), а при снижении давления – в сторону образования большего количества молекул газа; если объем системы во время реакции не изменяется, то изменение давления не влияет на состояние равновесия; катализатор, одинаково ускоряя и прямую, и обратную реакции, не смещает равновесие, но способствует более быстрому его достижению.

Le Chatelier Prensibi :Dengede olan bir sistem, reaktif ve ьrьnlerin deriєimlerinde ki deрiюmeler ile sэcaklэk ve basэnз deрiюme­lerinden etkilenir. Sistemde denge tekrar kuruluncaya kadar reaksiyon, ileri ya da geri yцnde tekrar baюlar. Dengeye etki eden faktцrler юunlardэr:

1. Reaktif ve ьrьnlerin reaksiyon kabэna ilвve edilmesi ya da зэkarэlmasэ,

2. Sistemin hacminin deрiюmesi,

3. Sэcaklэрэn deрiюmesi.

Dengeye etki eden faktцrleri daha iyi aзэklayabilmek iзin Le Chatelier (Lц Юatцlye) prensibinin bilinmesi gerekir.

Bir sisteme dэюarэdan bir etki yapэlэrsa, sistem bu etkiyi azaltacak yцnde tepki gцsterir. Buna Le Chatelier prensibi denir.

Kimyasal reaksiyonun gerзekleюerek dengeye vardэрэ sisteme dэюarэdan bir etki yapэlэrsa sistem, bu deрiюikliрin ortaya зэkardэрэ etkiyi azaltacak yцnde reaksiyon vererek tekrar dengeye ulaюэr. Bu etkiler ve sonuзlarэ aюaрэda aзэklanmэюtэr.

a. Konsantrasyonun Etkisi

Denge hвlindeki bir sisteme reaktif veya ьrьnlerden biri ilвve edilirse, o maddenin deriюimi artar. Denge bu maddeyi ve etkisini azaltacak yцnde saрa ya da sola bozulur. Madde ilвvesi reaksiyon denkleminin hangi ta­rafэna yapэlmэю ise, o tarafэn hэzэ artar. Ancak bir sьre sonra ileri ve geri yцndeki reaksiyon hэzlan eюitlenerek ye­ni denge kurulur. Bununla birlikte deriюim deрiюikliрinin denge sabitinin sayэsal deрerine etkisi yoktur. Yani denge sabitinin sayэsal deрeri deрiюmez.

b. Basэnз veya Hacim Etkisi

Denge sisteminde maddelerin gaz hвlinde olmasэ durumunda, reaksiyon kabэnэn hacmi deрiюtirilerek (ba­sэncэ deрiюtirilerek) sistemdeki tьm maddelerin deriюimi deрiюtirilebilir. Denklemi ile verilen reaksiyonun sцz konusu olduрu bir sistemi gцz цnьne alalэm ve sistemin hacmini yarэya indirelim. Bu durumda basэncэn iki katэna зэkmasэ gerekir. Ancak Le Chatelier prensibi gereрince sistem, basэncэ azaltacak юekilde tepki gцsterir. Bunun iзin reaksiyon, denge hвlinde bulunan maddelerin mol sayэsэnэn az olduрu yцne (NH3 yцnьne) kayar.

c. Sэcaklэрэn Etkisi

Kimyasal reaksiyonlarda sэcaklэk deрiюimi, hem dengeyi, hem de denge sabitinin sayэsal deрerini deрiюti­rir. Sэcaklэk etkisiyle dengenin hangi yцnde bozulacaрэ, reaksiyonun endotermik ya da ekzotermik oluюuna baрlэdэr.

d. Katalizцrьn Etkisi

Katalizцrlerin kimyasal dengeye ve denge sabitinin sayэsal deрerine etkisi yoktur. Katalizцr, sadece reak­siyonun hэzэnэ ileri ya da geri yцnde artэrarak daha зabuk dengeye ulaюэlmasэnэ saрlar. Dengedeki bir sisteme katalizцr ilвvesi dengeyi bozmaz.

РАСТВОРЫ

ЗЦZELTЭLER

135

Раствор (розчин, solution) – гомогенная устойчивая система переменного состава, состоящая из нескольких компонентов: растворителя, растворенного вещества (одного или нескольких) и продуктов их взаимодействия.

Зцzelti : Bir maddenin diрer bir madde iзerisinde molekьler seviyede homojen olarak daрэlmasэyla meydana gelen karэюэm

Зцzeltilerin зцzьcь ve зцzьnen olmak ьzere iki bileєeni vardэr. Genellikle bu iki bileєenden miktarca fazla olanэna зцzьcь, diрerine ise зцzьnen denmektedir.

136

Газообразные растворы (газоподібні розчини, gaseous solutions) – смесь невзаимодействующих газов, например, воздух, природный газ, смеси СО и СО2, N2 и NO и др.

Gazlэ зцzeltiler: birbirini etkilemeyen gaz karэюэmlarэdэr. Цrneрin: hava, doрal gaz, CO ve CO2, N2 vb.

137

Жидкие растворы (рідкі розчини, liquid solutions) – гомогенные системы, образованные при растворении газообразных, жидких или твердых веществ в жидком растворителе, которым может быть вода, жидкий аммиак, безводная серная кислота и другие жидкости или органические соединения.

Katэ-Sэvэ Зцzeltileri : Bir katэnэn bir sэvэda зцzьnmesiyle hazэrlanan зцzeltilerdir. ( Tuzlu su, юekerli su, bazlэ su.....).Sэvэ-Sэvэ Зцzeltileri : Bir sэvэnэn baюka bir sэvэda зцzьnmesiyle oluюan homojen karэюэmlardэr. ( Kolonya, Эlkol+su...)

138

Твердые растворы (тверді розчини, solid solutions) – растворы, которые могут быть образованы солями, металлами или оксидами. В твёрдых растворах растворителем считается вещество, которое сохраняет свою кристаллическую структуру.

Katэ-Katэ Зцzeltileri : Bir katэnэn baєka bir katэ iзerisinde homojen daрэlmasэyla oluєan karэюэmlardэr. Bьtьn alaюэmlar katэ-katэ зцzeltileridir. ( Lehim, зelik, tunз, prinз.....)


139

Сольватация (сольватація, solvation) – химическое взаимодействие растворителя с частичками растворенного вещества.

Зцzьcь akэюkan (ki genellikle aюэrэ miktarda bulunur) solvent olarak adlandэrэlэr ve birlikte зцzeltiyi oluєtururlar.

140

Сольваты – нестойкие химические соединения.

Solvatlar - kararsэz bileюikler.

141

Массовая доля ω (масова частка, mass percent, mass concentration) – величина, равная отношению массы растворенного вещества mвещ к массе всего раствора mр-ра.

, или в процентах:  .


Kьtle oranэ :зцzьnenin kьtlesinin tьm зцzeltiye oranэdэr.

;


142

Молярная концентрация, или молярность, СМ (молярна концентрація, або молярність, molar concentration, molarity) – величина, равная отношению количества растворенного вещества νвещ к объему всего раствора Vр-ра:

или ,

  где ν - количество вещества; Vр-ра – объем раствора; mвещ – масса вещества; М – молярная масса вещества.


Molarite, bir litre зцzeltide зцzьnmью halde bulunan maddenin mol sayэsэ.

Birimi molardэr. M simgesiyle gцsterilir. Kэsaca Formьlь mol/hacim=n/V dir bir litre зцzeltide зцzьnmью olarak bulunan maddenin mol sayэsэdэr

Molarite: Bir litre зцzeltide зцzьnmьє olan maddenin mol sayэsэdэr. M harfi ile gцsterilir ve birimi mol/litre dir. M= n / V

N = зцzьnen maddenin mol sayэsэ (mol)

V= hazэrlanan зцzeltinin hacmi (L)

143

Растворимость (розчинність, solubility) – способность вещества равномерно распределяться по всему объему растворителя.

Зцzьnьrlьk, belli bir miktar зцzьnenin, belirli єartlar altэnda, spesifik bir зцzьcь iзinde зцzьnmesini tanэmlar.

144

Коэффициент растворимости γ (коефіцієнт розчинності, coefficient of solubility) – величина, показывающая, сколько граммов вещества может максимально раствориться в 100 г растворителя при данной температуре.

Зцzьnьrlьk katsayэsэ, γ doymuє bir зцzeltide 100 g зцzьcьnьn зцzdьрь cismin kьtlesi. (Katsayэ, sэcaklэk ile basэnca baрlэdэr. Зцzьnmьє bir katэ iзin basэncэn etkisi zayэftэr. Deрiєmez sэcaklэkta зцzьnme olayэ эsэalэcэ ise, sэcaklэk yьkseltildikзe зцzьnьrlьk katsayэsэ da artar; tersi durumda katsayэ azalэr.

145

Насыщенный раствор (насичений розчин, saturated solution) – раствор, в котором при данной температуре вещество больше не растворяется, и устанавливается динамическое равновесие между растворенным веществом и его осадком.

Doymuє Зцzelti: Зцzьcь зцzebileceрi kadar maddeyi зцzmьєse doymuє зцzeltidir.


146

Ненасыщенный раствор (ненасичений розчин, unsaturated solution) – раствор,  который содержит меньше растворенного вещества, чем необходимо для насыщения, и имеет концентрацию меньше, чем величина растворимости.

Seyreltik Зцzeltiler: Зцzьcь зцzebileceрinden az miktarda maddeyi зцzmьєse doymamэю ya da seyreltik зцzeltidir.


147

Пересыщенный раствор (пересичений розчин, supersaturated solution) – раствор, в котором при определенной температуре содержится больше растворенного вещества, чем обусловлено растворимостью.


Aюэrэ Doymuє Зцzeltiler : Зцzьcь зцzebileceрinden fazla maddeyi зцzmьєse юэrэ doymuє зцzeltidir.


ЭЛЕКТРОЛИТИЧЕСКАЯ ДИССОЦИАЦИЯ

ELEKTRЭKLE AYRIЮMA

148

Неэлектролит (неелектроліт, non-electrolyte) – вещество, которое не проводит электрический ток ни в расплавленном, ни в растворенном состоянии.

Elektrolit olamayan:Elektriрi iletmeyen зцzьnmью veya erimiю maddelerdir.

149

Электролит (електроліт, electrolyte) – вещество, которое в расплавленном или в растворенном состоянии содержит положительно и отрицательно заряженные ионы. Электролит проводит электрический ток.

Elektrolit, serbest iyon iзeren ve elektriksel iletkenliрe sahip ortam.

Genellikle зцzelti iзerisinde iyonlar iзerdikleri iзin "iyonik зцzeltiler" olarak da bilinirlerse de, ergimiю elektrolit ve katэ elektrolit tьrleri de mevcuttur.

150

Электролитическая диссоциация (електролітична дисоціація, electrolytic dissociation) – процесс расщепления электролита на ионы при расплавлении или под действием полярных молекул растворителя.

Bir elektrolit iзine iki elektrot daldэrэlэp, bu hьcreye dэюtan bir akэm uygulayarak elektrotlarda kimyasal reaksiyonlar meydana getirilmesi olayэna elektroliz denir. Elektrolizin meydana gelmesi iзin, hьcreye anot ve katot denge potansiyellerinin toplamэndan daha bьyьk potansiyelde bir dэю akэmэn uygulanmasэ gerekir

151

Степень диссоциации α (ступінь дисоціації, degree of dissociation) –  отношение концентрации электролита, распавшегося на ионы, к его общей концентрации в растворе

  где Сдис и Собщ – соответственно концентрация  продиссоциировавшего электролита и общая концентрация, моль/л; νдисс и νобщ – количество вещества, продиссоциировавшего на ионы, и общее количество вещества электролита. Степень диссоциации выражается в долях единицы или в процентах.

Ayrэюma derecesi: α : Elektrot iyonlarэnэ зцzьnьrlьрьnьn tьm зцzelti зцzьnьrlьрьne oranэdэr.

  α=Celektrot iyon зцz./Ctьm зцzelti


152

Константа диссоциации Кдисс (константа дисоціації, dissociation constant) –  константа равновесия процесса расщепления на ионы слабого электролита. Она характеризует способность вещества при данной температуре распадаться в растворе на ионы.

Ayrэюma sabiti: Zayэf elektrot iyonlarэnэn denge sabitidir.


153

Кислота (кислота, acid) – электролит, при диссоциации которого в качестве положительно заряженных ионов образуются катионы водорода Н+.


Asitler, suyla hidrojen iyonlarэ ьreten hidrojen bileюimleridir. Hidrojen iyonlarэ зцzeltiyi asidik yapar. Asitler mavi turnusol kaрэdэna kэrmэzэ renk verir.

154

Основание (основа, base) – электролит, при диссоциации которого в качестве отрицательно заряженных ионов образуются гидроксид-анионы .

Baz, suda iyonlaєtэрэnda Brшnsted-Lowry asit-baz teorisine gцre ortama OH - (hidroksit) iyonu, Lewis asit-baz teorisine gцre ise elektron зifti verebilen maddedir.


155

Амфотерный гидроксид (или амфолит) (амфотерний гідроксид, amphoteric hydroxide) – слабый электролит, способный проявлять в зависимости от условий свойства кислоты или основания, т. е. диссоциировать с образованием ионов Н+ или ионов ОН–: 

хН+ + МеОхх– ⇔ Ме(ОН)х ⇔ Мех+ + хОН–.

Amfoter, oksit ve hidroksitleri asidik ve bazik karakterleri bir arada taюэyan element veya bileюikler. Amfoter maddeler hem asitlerle hem de bazlarla tepkimeye girerler. Metal ve yarэ metallerin bir kэsmэ, aminoasitler ve proteinler amfoterik цzellik gцsterirler.


156

Соль (сіль, salt) – электролит, при диссоциации которого образуются катионы металлов (или катион аммония NH4+) и анионы кислотных остатков.


Tuz, kimyada, bir asitle bir bazэn tepkimeye girmesi neticesinde meydana gelen madde. Tuz bazdaki artэ yьklь iyonla asitteki eksi yьklь iyondan meydana gelir. Asitle baz arasэndaki tepkime nцtrleюme tepkimesi olup bu esnada tuz ve su ortaya зэkar.

157

Автопротолиз воды (автопротоліз води, auto-ionization of water) – реакция, отвечающая уравнению 2Н2О⇔Н3О++ОН–, в процессе которого одна молекула воды отщепляет ион Н+ (протон) и играет роль кислоты, а вторая, присоединяющая протон с образованием иона гидроксония Н3О+, который играет роль основания.

Sudan proton transferi( bir bronsted asit davranэr ), suyun otoprotoliz denge sabiti

Kw ile tanэmlanэr:

Kw = [OH-][ H3O+] = 1. 10-14


158

Водородный показатель рН (водневий показник рН, pH scale, hydrogen ion concentration) – величина, характеризующая кислотность среды раствора и равная отрицательному десятичному логарифму концентрации ионов водорода [H+]: 

рН = –lg[H+].

pH bir зцzeltinin asitlik veya bazlэk derecesini tarif eden цlзь birimidir. pH teriminde p; eksi logaritmanэn matematiksel sembolьnden ve H ise hidrojenin kimyasal formьlьnden tьretilmiєlerdir. pH tanэmэ, hidrojen konsantrasyonunun kologaritmasэ olarak verilebilir:

pH = colog[H+]

159

Индикатор (індикатор, indicator) –  химическое соединение, которое позволяет увидеть изменения рН в системе по легко заметному признаку (изменение цвета, образование осадка, появление опалесценции и т. п.).

Asit Baz belirteзleri zayэf asit veya zayэf bazdэrlar. Эndikatцrler genelde HIn veya InOH sembolleri ile gцsterilirler. Bu indikatцrlerin ayrэюma tepkimeleri ise юu юekilde gerзekleюir;

[1]

160

Реакции между ионами в растворах (реакції між йонами в розчинах, ionic reaction in water) протекают только в том случае, если в результате их взаимодействия образуется осадок, летучее соединение или слабый электролит, что способствует смещению равновесия в сторону прямой реакции.

Bir зцzeltinin iзerisine asit bэrakэldэрэ zaman, sudaki hidrojen (H+) iyonu miktarэnэ artar. Bu da зцzeltideki hidrojen deriєimini artэrэr. Le Chatelier ilkesine gцre yukarэdaki reaksiyonda hidrojen iyonu deriєimi arttэрэndan dolayэ denge, girenler yцnьne yani HIn yцnьne kayar. Bu da HIn deriюimini arttэrэr


161

Гидролиз солей (гідроліз солей, hydrolyses of salts) – обменное взаимодействие составных частей соли и воды, приводящее к образованию слабого электролита: кислоты или основания, кислой или основной соли.

Tuzlarэn Hidrolizi : Asidik ve bazik tuzlarэn su ile parзalanmasэ olayэna genel anlamda hidroliz denir. Kuvvetli asitlerle kuvvetli bazlarэn tuzlarэ, suda зцzьndьklerinde genellikle nцtral зцzelti verirlerken, zayэf asitlerle kuvvetli bazlarэn veya zayэf bazlarla kuvvetli asitlerin oluєturduklarэ tuzlarэn зцzeltileri asidik veya bazik цzellik gцsterir.

ОСНОВЫ ЭЛЕКТРОХИМИИ

ELEKTROKЭMYA TEMELLERЭ

162

Электрохимия (електрохімія, electrochemistry) – наука, которая изучает электрохимические процессы и физико-химические свойства ионных систем (растворов, расплавов и твердых электролитов).

Elektrokimya, kimya biliminin bir dalэ olup elektronik bir iletken (metal, grafit, veya yarэ iletken) ile iyonik bir iletken (elektrolit) arayьzeyinde gerзekleюen reaksiyonlarэ inceler.

163

Электрохимические процессы (електрохімічні процеси, electrochemical process) – явления, которые протекают с участием заряженных частиц на границе раздела фаз между электронными и ионными проводниками.

Eрer harici bir voltaj uygulanarak bir kimyasal reaksiyon meydana getiriliyor veya, pilde olduрu gibi, bir kimyasal reaksiyon bir voltaja neden oluyorsa bu bir "elektrokimyasal reaksiyon"dur.


164

Электрохимическая система (електрохімічна система, electrochemical system) – совокупность всех веществ, принимающих участие в конкретном электрохимическом процессе.

Elektrokimyasal sistem belirli bir elektrokimyasal sьrecinde yer alan tьm maddelerin topluluрudur.


165

Электрод (електрод, electrod) – электрохимическая система, возникающая при контакте электронного и ионного проводников.

Elektrot, birden fazla devrenin yanyana getirilmesiyle oluєan ve bu evreler arasэndaki potansiyel farkэnэ цlзmeye yarayan dьzeneklerdir.

166

Анод (анод, anode) –  электрод, на котором происходит окисление.

Ьretecin (-) kutbuna baрlэ elektrota da anot denir.

167

Катод (катод, cathode) – электрод, на котором происходит восстановление.

Ьretecin (+) kutbuna baрlэ olan elektrota katot denir.

168

Двойной электрический слой (ДЭС) (подвійний електричний шар, double electric layer) – тонкий слой пространственно разделенных электрических зарядов противоположных знаков, образование которых на границе раздела фаз сопровождается возникновением разности потенциалов.

Bir elektrolit зцzeltisine deрen katэ yьzeyi ya da tanecik yьzeyinde, artэ ve eksi yьkьnlerin daha зok birbirine koєut olarak oluєturduklarэ ince bir зцzelti katmanэ.


169

Электродный потенциал (електродний потенціал, electrode potential) – разность электростатических потенциалов, возникающая между электродом и электролитом при их контакте.

Elektrot potansiyeli :Temas sэrasэnda elektrot ile elektrolit arasэnda ortaya зэkan elektrostatik potansiyellerinin farkэ.


170

Стандартный электродный потенциал ε0 металла (стандартний електродний потенціал металу, standard electrode potential) – потенциал, измеренный относительно стандартного водородного электрода при стандартных условиях и активности ионов металла в растворе 1моль/л.

Standart elektrot potansiyeli :elektrot sьreci tanэmlayan iyonlarэ, eєit bir aktiviteye sahip olduрu bir зцzьm elektrot potansiyeli. Standart elektrot potansiyeli deрerinin normal bir hidrojen elektroduna gцre цlзьlьr, potansiyel geleneksel sэfэr olduрu varsayэlэr.


171

Электрохимический ряд напряжений металлов (електрохімічний ряд напруги металів, electrochemical series) –  последовательность размещения металлов в порядке возрастания стандартных электродных потенциалов, которому отвечает уменьшение активности металлов.

Asitlerin metaller ile olan tepkimeleri, metallerin aktifliрine gцre deрerlendirilir. Metallerin aktiflik sэrasэ;  K, Na, Ca, Mg, Al, Zn, Fe (Aktifliрi hidrojenden fazla olan metaller),  Cu, Ag, Hg, Au, Pt (Aktifliрi hidrojenden az olan metaller) єeklindedir

172

Гальванический элемент (гальванічний елемент, galvanic element, primary cell) – устройство, в котором химическая энергия окислительно-восстановительной реакции преобразуется в электрическую.

Elektrokimyasal hьcrenin bir redoks reaksiyonu kimyasal enerji elektrik enerjisine dцnьєtьrьldьрь bir cihazdэr.


173

Электролиз (електроліз, electrolysis) - совокупность окислительно-восстановительных процессов, протекающих на электродах в растворах или расплавах электролитов при пропускании через них постоянного электрического тока.

Elektroliz, elektrik akэmэ yardэmэyla, bir sэvэ iзinde зцzьnmьє kimyasal bileєiklerin ayrэюtэrэlmasэ iєlemi. Bu deрiюiklik, maddenin elektron vermesinden (yьkseltgenme); ya da almasэndan (indirgenme) kaynaklanэr. Elektroliz iюlemi, elektroliz kabэ ya da tankэ denen bir aygэt iзinde uygulanэr.

174

Законы Фарадея (закони Фарадея, Faraday’s laws)

Первый закон Фарадея (Faraday’s first law) – масса m вещества, которая подвергается электрохимическому превращению, пропорциональна количеству электричества q, проходящего через электролит, и не зависит от других факторов.

Второй закон Фарадея (Faraday’s second law) – массы веществ, которые выделяются на электродах под действием одинакового количества электричества, пропорциональны эквивалентным массам этих веществ.


Faraday'эn Elektroliz Yasalarэ"Akэm geзiren bir elektrolitte aзэрa зэkan madde miktarэ, akэm єiddeti ve bu akэmэn sьresiyle doрru orantэlэdэr; aynэ akэm єiddetinin aynэ sьre iзinde farklэ elektrolitlerde aзэрa зэkardэрэ madde miktarэ, sцz konusu maddenin atom aрэrlэрэyla doрru, akэmэ taюэyan iyonun yьkьyle ters orantэlэdэr" єeklinde цzetlenen elektroliz yasalarэdэr.

Faraday'эn Эndьksiyon Yasalarэ Elektromanyetik indьksiyonla ilgili, Faraday'эn ьз yasasэ:

1) Bir devreyle baрlantэlэ olan manyetik indьksiyon зizgilerinin sayэsэ deрiєirken, devreden, sьresi sцz konusu deрiєimin sьresiyle sэnэrlэ bir indьksiyon akэmэ geзer;

2) Эndьksiyon akэmэnэn yцnь, devreyle baрlantэlэ olan manyetik indьksiyon зizgilerinin sayэsэnэ sibat tutacak bir manyetik alan yaratacak biзimdedir;

3) Devreden geзen toplam elektrik miktarэ, indьksiyon зizgilerinin sayэsэndaki toplam deрiєimle doрru, devrenin direnciyle ters orantэlэdэr.

КЛАССЫ НЕОРГАНИЧЕСКИХ СОЕДИНЕНИЙ

ЭNORGANЭK BЭLEЮЭKLERЭN SINIFLANDIRILMASI

175

Оксид (оксид, oxide) – сложное неорганическое соединение, содержащее атомы двух элементов, один из которых является кислородом в степени окисления –2. Например, .

Oksit, iзeriрinde en az bir adet oksijen atomu ve en az bir adet baєka element iзeren bileєiklere verilen genel isimdir.


176

Основание (основа, base) – сложное соединение, в состав которого входят катионы металла (или аммоний-катиона NH4+) и одна или несколько гидроксильных групп ОН–. Основания имеют общую формулу Ме(ОН)х, 

  где х – валентность металла. Например, .

Hidroksit, kimya biliminde, oksijen ve hidrojen atomlarэ iзeren diatomik anyonun adэdэr. Genellikle bir bazэn parзalanmasэ sonucu ortaya зэkar. Bilinen en basit diatomik iyonlardan biridir.


177

Остаток основания (залишок основи, residue of base) – положительно заряженный ион, который образуется в результате отщепления от молекулы основания одной или нескольких гидроксильных групп ОН–. Например,


Hidroksil grubu iзeren inorganik bileюikler hidroksitler olarak adlandэrэlэr. Baюlэca hidroksitler:

Sodyum hidroksit (NaOH)

Potasyum hidroksit (KOH)

Kalsiyum hidroksit (Ca(OH)2)

Amonyum hidroksit (NH4OH)

178

Амфотерный гидроксид (амфотерний гідроксид, amphoteric base) – гидрат амфотерного оксида, способный проявлять основные свойства при взаимодействии с кислотами и кислотные свойства – при взаимодействии со щелочами. Например, . Кислоты – это сложные соединения, в молекулах которых содержится один или несколько атомов Н, соединенных с кислотным остатком и способных замещаться атомами металлов (или аммонийной группой NH4+).

Amfoter, oksit ve hidroksitleri asidik ve bazik karakterleri bir arada bulunduran element veya bileєiklerdir. Amfoter maddeler hem asitlerle hem de bazlarla tepkimeye girerler. Metal ve yarэ metallerin bir kэsmэ, aminoasitler ve proteinler amfoterik цzellik gцsterirler.

Bir elementin oksit veya hidroksitinin amfoterliрi, elektronegatiflik юiddeti ve dolayэsэyla periyodik cetveldeki yeri ile ilgilidir. Elektronegatifliрi en dьюьk olan 1A ve 2A gruplarэnэn element oksit ve hidroksitleri kuvvetli bazik цzellik gцsterir.

179

Кислотный остаток (кислотний залишок, acidic residue) – атом или группа атомов, которые образуются при отщеплении от молекулы кислоты одного или нескольких ионов водорода Н+. Например, .

Asitler, suyla hidrojen iyonlarэ ьreten hidrojen bileюimleridir. Hidrojen iyonlarэ зцzeltiyi asidik yapar. Asitler, suda eridiрinde hidrojen iyonlarэ (H+) ьreten madde зцzeltileridir. Asit maddelerin зoрu, saf katэlar, sэvэlar ya da gazlar olarak bulunsa da, sadece suda eridiрinde asit gibi tepki verir.

180

Соль (сіль, salt) – сложное соединение, которое можно рассматривать как продукт полного или частичного замещения атомов водорода в кислоте атомами металлов (или на группу NH4+) и/или одновременно – как продукт полного или частичного замещения гидроксильных групп в основании на анионы кислотных остатков.

Tuz bazdaki artэ yьklь iyonla asitteki eksi yьklь iyondan meydana gelir. Normal tuz; tam nцtralleєme ьrьnь olup, meydana getirici asit ve baz kuvvet olarak birbirine denktir. NaCl, NH4Cl, Na2SO4, Na2CO3, Na3PO4 ve Ca3(PO4)2 birer normal tuzdur.

181

Средняя соль (середня сіль, normal salt) – продукт полного замещения ионов водорода в кислоте на катионы металла. Например, .

Zayэf tuz : Tuzun зцzeltideki iki iyonuda (anyonu ve katyonu) suyla tepkime verir. Bu durumda зцzeltinin asidik mi yoksa bazik mi olacaрэ, bu anyon ve katyonlarэn kendi aralarэndaki asit-baz kuvvetliliрine baрlэdэr.

182

Кислая соль (кисла сіль, acid salt) – продукт неполного замещения ионов водорода в кислоте на катионы металла. Например, .

Asidik tuzlar, tuzun bьnyesinde bir veya daha зok proton vardэda зцzьndьkleri zaman bьnyelerindeki protonu vererek ortamэ asidik yapar. NaHCO3, NaH2PO4, Na2H PO4 ve NaHSO4 birer asidik tuzdur.

183

Основная соль (основна сіль, basic salt) – продукт неполного замещения гидроксильных групп в многокислотном основании кислотными остатками. Например, .

Bazik tuzlar, bьnyelerinde en az bir OH iyonu bulunduran tuzlardэda зцzьndьkleri zaman ortamэ bazik yaparlar. Pb(OH)Cl, Sn(OH)Cl ve Al(OH)2Cl'de olduрu gibi. Diрer sэnэflandэrma metodunda ise, basit, зift ve kompleks tuzlar юeklinde sэnэflandэrэlэr. NaCl, NaHCO3 ve Pb (OH)Cl gibi tuzlar basit tuzlardэr.

184

Двойная соль (подвійна сіль, double salt) – соединение, в состав которого входят два катиона и один кислотный остаток. Например, .

Зift tuzlar iki basit tuzdan meydana gelen tuzlardэr. Bunlar suda зцzьndьkleri zaman kendilerini meydana getiren iyonlara ayrэюэr. Юaplar da зift tuzlar sэnэfэna girer. Na Al(SO4)2 ve NH4Cr(SO4)2 birer зift tuzdur. Kompleks tuzlar, asit kцkь aynэ olan iki basit tuzun kompleks kцk vererek meydana getirdiрi tuzlardэr.

K4Fe(CN)6, K3Fe(CN)6, birer kompleks tuzdur. Bunlar suda зцzьndьkleri zaman kendini meydana getiren tuzlarэn iyonlarэna ayrэюmazlar.

185

Смешанная соль (змішана сіль) – содержит один катион и два разных кислотных остатка. Например, .

Karэюэk tuzlar, en az bir katyon ve iki farklэ asit kalэntэsэ iзerir.


186

Комплексная соль (комплексна сіль, complex salt) – соединение, в состав которого входят сложные (комплексные) ионы, способные к самостоятельному существованию в растворах и расплавах. Например, .

Kompleks tuzlar, asit kцkь aynэ olan iki basit tuzun kompleks kцk vererek meydana getirdiрi tuzlardэr. K4Fe(CN)6, K3Fe(CN)6, birer kompleks tuzdur. Bunlar suda зцzьndьkleri zaman kendini meydana getiren tuzlarэn iyonlarэna ayrэюmazlar.


187

Генетический ряд (генетичний ряд, genetic series) – совокупность веществ разных классов, объединяющая соединения одного элемента, между которыми имеется возможность взаимного перехода.

Tьm maddelerin farklэ sэnэflarda yer alsada gene maddelerin aralarэnda bir baр vardэr ve geзiє saрlanabilir sэnэflar arasэnda buna genetik dizi denir.



Учебное издание

3906 Русско-турецкий словарь химических терминов

для слушателей подготовительного отделения ДМО

и студентов специальности 1201 медицина

Ответственный за выпуск 

Мажуга

Компьютерная верстка

Подписано в печать 2.03.2015, поз.

Формат 60х84/8. Усл. печ. л.  . Уч.-изд. л.  . Тираж  пр.  Заказ №

Себестоимость изд.  грн  к.

Издатель и изготовитель
Сумский государственный университет,
, г. Сумы, 40007
Свидетельство субъекта издательского дела ДК .