Тема: Фонетика
Урок эпиграфĕ: Чӑваш чӗлхи, илемлӗ те, пуян та эсӗ.
Урок тӗсӗ: Пӗтӗмлетӳ урокӗ, ҫулҫӳрев урокӗ.
Урок тӗллевӗсем:
Фонетика ҫинчен вӗреннине аса илесси. Сасгсене зырура тĕрĕс палгртма вĕренесси; Фонетика пайра илнĕ пĕлӳпе ытти уроксенче усг курма вĕренесси; Ачасен шухгшлавне аталантарасси; Тгван чĕлхене юратма вĕреентесси; Ачасен сӑмах йышне ӳстересси. Хӑйсем тӗллӗн ӗҫлес хӑнӑхӑва аталантарасси, класри туслӑха ҫирӗплетесси. Чӑваш чӗлхин илемне туйма вӗрентесси.Кирлӗ хатӗрсем: медиапроектор, экран, электронлӑ презентаци, карточкӑсем
Урок конспекчӗ
Класа урока хатӗрлени.Сывлӑх сунатӑп, ачасем. Пӗр-пӗрне те, мана та кулӑ парнелӗр. Тавтапуҫ.
Тупмалли юмах тупсӑмне тупӑр.
Каян-каян – вӗҫӗ ҫук. Е
Шырӑн-шырӑн – тупаймӑн, вӗҫне кураймӑн, хыҫне кураймӑн. (Ҫул)
Урок темипе, тӗллевӗсемпе паллаштарни.
Учитель: Ҫул ҫинчен тупмалли юмах ахаль памарӑм эпӗ. Паян эпир ҫулзӳреве каятпгр. Унта эпир йӗкӗреш сасӑсемпе … тӗл пулӑпӑр. Малтанлӑха ҫакӑнта ҫырнӑ сӑмахсене вуласа пӑхар.
«Тӑван чӗлхемӗр, чӑваш чӗлхи!... Эсӗ янӑравлӑ та хӑватлӑ. Эсӗ ҫурхи ҫут хӗвеллӗ кун йӑлтӑртатса тӑракан таса ҫӑл шывӗ пек шӑнкӑртатса юхатӑн.»(В. Давыдов-Анатри)
- Мӗншӗн ҫак сӑмахсем экран ҫинче? (Мӗншӗн тесен паян эпир чӗлхе чӑнах та илемлӗ те янӑравлӑ пулнине ҫирӗплететпӗр.)
Ку сӑмахсем паянхи урок эпиграфӗ пулӗҫ. Халӗ, ачасем, ҫул тытатпӑр, ҫул ҫинчи пӗтӗм йывӑрлӑха ҫӗнтеретпӗр. Сире эпӗ, ачасем, урокра хӑвӑр пултарулӑха кӑтартма, ырӑ кӑмӑл-туйӑм туянма, хӑвӑра уҫса пама сунатӑп.
Ҫулҫӳрев.
Учитель: Эпир зул тытакан выргн ячĕ зак пузватмгшра пытаннг.
26, 18, 17, 7, 23, 12, 14, 1
Тупсгмĕ: фонетика
Эпир фонетика ҫӗр-шывне ҫул тытатпӑ.
(Тетрадь ҫине число, урок темине ҫырса хуни).
Калгр-ха, мĕне пĕлтерет зак сгмах.
Фонетика –челхе наукин сасгсем зинчен вĕрентекен пайĕ.
Халĕ, ачасем, зула тухатпгр. Зул зинче пĕтĕм йывгрлгхсене зĕнтеретпĕр. Сире эпĕ, ачасем, урокра хгвгр пултарулгха кгтартма, ырг кгмгл-туйгм туянма, хгвгра узса пама сунатгп.
Ку ҫӗр-шыв тӗлӗнмелле пуян. Унӑн пуянлӑхӗ ылтӑн-кӗмӗлтен те хаклӑрах. Ҫак ҫӗр-шывра пурӑнакансем пирӗн чӗлхен пуянлӑхне тирпейлӗ упраҫҫӗ. Халӗ куҫа хупатпӑр та ҫул ҫинче пынине хамӑр ума кӑларса тӑрататпӑр.
Камсем пурназзĕ-ши зак зĕр-шывра?
Сасгсем.
Мĕн пĕлетпĕр-ха эпир зак зĕр-шывра пурнакансем зинчен?
- Пуплеври сасгсене икĕ ушкгна уйграззĕ: узг сасгсем тата хупг сасгсем. Узг сасгсем икĕ ушкгна уйрглаззĕ: земзе узг сасгсем тата хытг узг сасгсем. Хупг сасгсен ушкгнĕсем:
Юлашки зулсенче зак зĕр-шывра пурнакансем йышлгланнг, кунта [б], [г], [д], [ж], [з], [ф], [ц], [щ] сасгсем пургнма пузланг. Закг мĕнпе зыхгннг-ши?
Выргс чĕлхинчен кĕнĕ сгмахсене пула. Вĕсем чгваш сгмахĕсенче тĕл пулмаззĕ, выргс чĕлхинчен зыру урлг йышгннг сгмахсенче зез тĕл пулаззĕ.
Пирӗн умра пӗрремӗш хулана кӗрекен хапха.
Точкгсем выргнне кирлĕ сас паллисем лартса зырсан пире зак хапхана узса параззĕ.
Маттурсем! Хапха узглчĕ. Ку хулара камсем пурназзĕ-ши?
Текстри ялан янравлг тата шавлг хупг сасгсемлĕ сакгршар сгмах тупса зыргр.
Анне пилленӗ чӗкеҫ чӗлхи вӑл - чӑваш чӗлхи. Чӑваш чӗлхи – манӑн тӑван чӗлхе. Эпир вӗренекен вырӑс чӗлхипе тата акӑлчан чӗлхипе танлаштарсан чӑваш чӗлхине, чӑнах та, кайгк чӗлхипе танлаштарма пулать, мӗншӗн тесен чӑвашсем калаҫни питӗ ҫепеҫҫӗн илтӗнет, чӗкеҫ кайӑк чӗвӗлтетнине аса илтерет. Ҫак чӗлхепе пин ҫул каяллах чӑвашсем калаҫнӑ, ӑна вӗсем пӗр-пӗрне ламран лама, сыпӑкран сыпӑка халаллсаса пынӑ, ӑна куҫ пек упрама тӑрӑшнӑ. Тахҫан авалтанах чӑвашӑн хӑйне ҫеҫ уйрӑм тӗнчине чӑваш чӗлхи тытса тӑнӑ, тытса тӑрать те. Ҫак тӗнчере – Чӑвашра – йӑлтах чӑвашла янӑрать. Поэт калашле: «Чӑвашра вӑрман та чӑвашла кашлать». Ҫак чӗлхере мана чӑвашӑн ӑс-хакӑлӗ, шухӑш-ӗмӗчӗ, хуйхи-савӑнӑҫӗ, йӑли-йӗрки, пӗтӗмлетсе каласан, чӑвашӑн культури курӑнать.
Зак сгмахсене икĕ ушкгна уйгрса зыргр.
Сгпса, тгхта, хушпу, хушка, пештĕр, куштан, пухкгч
Мулкач, вглта, автан, татгк, хушу, пукан
Хупг сасгсене ылмаштарса пырса зĕнĕ сгмахсем тупса зыргр.
Пыр--…
Маттур, ачасем! Малалла каятпгр. Куза хупатпгр. Пирĕн зул вгрман витĕр каять. Вгл пире тепĕр хапха патне илсе зитерчĕ.
Зак сгмаха тĕрĕс вуласан пире зак хапхана узса кĕртеззĕ.
Н И З М МО ГАР СИН
Мĕнле палланг сгмах пытаннг-ши кунта?
Сингармонизм.
Мĕне пĕлтерет зак самах?
Узг сасгсем хытглгхпа земзелĕх тĕлĕшĕнчен килĕшсе тгнине сингармонизм теззĕ.
Зак хулара узг сасгсем пургназзĕ. Вĕсем пĕр-пĕринпе хытглгхпа земзелĕх тĕлĕшĕнчен килĕшсе пургназзĕ.
Схемгна тултарса зырар-ха.
Точкгсем выргнне мĕнле сас палли лартмаллине пĕлĕр.
П…лгм – пӳл…м
…ла --- ӳл…
Т…ра --- тӳр…
…тлг --- ӳтл…
С…вла --- сивл…
Шутл… --- ш…тле
Ĕм…р --- …мгр
Пырл… --- п…рлĕ
Зулт… --- з…лте
Зак хгнгхтаргва пурнгзлама пире чгваш чĕлхинче узг сасгсем мгшгрлг пулнине пĕлни пулгшрĕ: а – э, г – ĕ, у – ӳ, ы – и. Мĕнле узг сасгн мгшгрĕ зук?
О сасгн мгшгрĕ зук. Вгл выргс чĕлхинчен кĕнĕ сгмахсенче зез тĕл пулать.
Ку хулари сасгсем пĕр-пĕринпе хытглгхпа земзелĕх тĕлĕшĕнчен килĕшсе пургназзĕ.
Сгмах диктанчĕ.
Вĕрет, калать, чĕнет, сисет, курать, вулать, савгнать, хĕрхенет, сисĕнет, тилмĕрет.
Халĕ кану саманчĕ туса илер.
Алгра зĕклер зӳле,
Антарар халь аяла,
Ларар шгппгн лгпчгнса,
Вара тграр васкаса,
Малалла кгштах утар,
Каялла халь утгмлар,
Пĕр-пĕрин зине пгхар,
Парта хушшине ларар.
Халĕ малалла кайма вгхгт. Пгхгр-ха, пирĕн умра ургх зĕр-шывра пургнакансем. Камсем вĕсем?
Сас паллисем.
Мĕнле зĕр-шывра пургназзĕ вĕсем?
Графика зĕр-шывĕнче.
Фонекгпа графика зĕр-шывĕсенче пургнакансем пĕр-пĕринпе килĕштерсе, туслг пургназзĕ. Мĕнре-ха вĕсен уйргмлгхĕ?
Сас паллисене зыратпгр, вулатпгр.
Сасгсене калатпгр, илтетпĕр.
Сас паллисене тĕрĕс вырназтарма кам пулгшать?
Сас паллисен йĕркине мĕн теззĕ?
Алфавит.
Алфавита лайгх пĕлни мĕн тума кирлĕ?
Карточкгсем зинче панг сгмахсене тĕрĕс йĕркепе вырназтарса тухгр.
«Енчĕк» сгмахгн пĕлтерĕшне словарьте тупса вулгр.
Маттур, ачасем! Паян урокра эпир фонетика пайра вĕреннине пĕтĕмлетрĕмĕр, тгван чĕлхен пуянлгхне, илемне туйса илтĕмĕр. Чгнах та вгл пирĕн янравлг та, зепĕз те. Юлашкинчен, айтгр-ха, паянхи урока пĕтĕмлетсе синквейн тгвар.
Чгваш чĕлхи
Зепĕз, янгравлг
Пĕтмест, пургнать, пуянланать
Зепĕз те янгравлг чгваш чĕлхи нихгзан та пĕтмĕ,
ĕмĕр-ĕмĕр пургнĕ, пуянлансах пырĕ.
Тгван чĕлхе.
Киле ĕз: тгван чĕлхе сгмах зыхгнгвĕпе мĕнле?, мĕн тгвать?, мĕн? ыйтупа хĕвеллĕ кластер тгвгр.
