Урок теми: Мария Ухсайгн «Ирхи сывлгм» хайлавĕ
Ырг зын пуласси ачаран паллг.
Ваттисен сгмахĕ
Урок тĕсĕ% зĕнĕ темгна гнлантарасси
Т. ллев. сем%
П. л\%
- М? Ухсай пултарулгхĕпе паллаштарасси;
- хайлава вуласа гнланас культурине ястересси;
- литература терминĕсене гнлантарасси;
- хайлава пĕтĕмĕшле тишкерес гсталгха аталантарасси?
Аталану%
- вулав тĕллевне тата вулав тĕсне суйласа илсе: гнланса вулани;
- текста вуласа тата итлесе тивĕзлĕ информаци илесси?
Сапёрлёх%
- этемĕн пурнгзĕнче ĕзне-хĕлне тĕрлĕ енчен кгтартни: мал ĕмĕтлĕ: таса чунлг пулмалли пирки шухгшлани;
- пурнгзра аслисене итлесе тярĕ зул суйласа илме вĕренни: сапгр пулнине хгйĕн ĕз-хĕлĕпе ĕнентерме пĕлни;
- пур енчен те йĕркеллĕ: ырг кгмгл-сипетлĕ: пуян чун-чĕреллĕ: ĕзчен те гслг-тгнлг пулма тгргшни?
Урок хатĕрĕсем% М? Ухсай портречĕ: кроссворд: кĕнеке выставки?
Техника хатĕрĕсем% компьютер: презентаци: мультимеди проекторĕ.
Урок план.
1? Урок пу=ламёш.? Ачасене ĕзлеме хавхалантарни
2? Урока й. ркелени? Ачасем: пĕр-пĕрин зине пгхса сывлгх сунар-ха? Ыр сгмах калар? Лайгх кгмглпа урока пузлар?
Иртнĕ урокра вĕреннине аса илесси: Сывлгх сунни. Пурте урока хатĕр – и? Хатĕр пулсан пурте тимлĕ пулар, вырнаҫса ларар. Ачасем, халĕ эпĕ сире икĕ сгн ӳкерчĕк кгтартатгп, сирĕн кирлĕ хушаматсене тупса, кирлĕ выргна ҫыпгҫтарса хумалла. Паллах, хамгр вĕреннĕ ҫыравҫг ҫинчен.
Мария Ухсай Трубина Мархви
Куславкка районĕ Куславкка районĕ
Карач ялĕ Куснар ялĕ
Трубина Мархви (паспортра ) (1888 зулхи авгн уйгхĕн 2-мĕшĕ, Куснар ялĕ, Шупашкар уесĕ, Хусан кĕперни (халĕ Чгваш Ен, Куславкка районĕ) — 1956 зул, Чгваш АССР) — чгваш зыравзи.
РСФСР тата Чгваш Енĕн тава тивĕзлĕ вĕрентӳзи. Ытларах ачасем валли зырнг. «Асгнмалгх, савгнмалгх» («На радость, на счастье», 1953); «Шĕшкĕ» («Орешник», 1957), «Чгхпа кушак».
Учитель: Юлашкинчен мĕн юлчĕ – ҫыпгҫтарса хурар. Ҫапла вара эпир сирĕнпе кам пултарулгхне вĕренĕпĕр?
Ача: Мария Ухсайгн хайлавне.
Зĕнĕ тема вĕренесси 1 слайдВĕрентекен: Тĕрĕс, Паян урокра эпир Мария Ухсай пултарулгхĕпе паллашгпгр. «Ирхи сывлгм» калаври тĕп сгнарсене танлаштаргпгр.
(чгн хушамачĕ Мухина)- чгваш зыравзи: драматургĕ? 1908-мĕш зулхи кгрлачгн 25 –мĕшĕнче Чгваш Енĕн Куславкка районĕнчи Карач ялĕнче зуралнг. 1969-мĕш зулхи авгн уйгхĕн 25-мĕшĕнче тгван ялĕнче вилнĕ.
Зыравзгн малтанхи калавĕсем: «Хгйг зути» (1947) «Типĕ зыран хĕрринче» (1948)
Паллграх кĕнекисем: «Калавсем» (1948) «Кгра зилсем» (3 кĕнекеллĕ роман 1956 1957 1962) «Драмгсем» (1961) «Комедисем» (1965) Унгн хайлавĕсем выргсла та тухнг.
Литератургра зитĕнӳсем тунгшгн гна Ӗзлĕх Хĕрлĕ Ялав орденĕпе (1960) чысланг, Чгваш АССРĕн тава тивĕзлĕ ӳнер ĕзченĕ (1968) ятне панг.
Вĕрентекен: Мария Ухсай хайлавĕсенче хурипе шурри, усаллипе ырри кĕрешеззĕ. Зынсен чунĕсем е ырг, е усал хятĕлевзисем. Зав зивĕч кĕрешяре ырри яланах зĕнтереймесен те чгнлгх завах хĕвел зути пек ялкгшса пире тыткгнлать.
1)«Ирхи сывлгм» хайлава вуласси. Учитель вулать.1абзац – ачасем
2)Литература теорине аса илесси. 2 слайд Литература теорийĕ
- Калав - эпикгллг прозгн пĕчĕк форми; пĕр тикĕс аталанакан ĕзе сгнлать, сгнарлакан пулгм тата текст калгпгшĕ тĕлĕшĕнчен пысгк мар хайлав.
- Сгнар – этем сгн-сгпачĕпе кгмгл-туйгмне пĕтĕмлетсе якерчĕклетни.
- Сюжет - хайлавра пулса иртекен ĕзсен йĕрки.
- Тема – сгмах кам е мĕн зинчен пыни.
- Тĕп шухгш – автор мĕн каласшгн пулни.
3)Арпашгннг плана тӳрлетĕр.(5.3.1.8.4.2.9.6.7) 3 слайд
1. Ҫӳллĕ пгргхра кĕмĕл пек йглтгртатса шыв юхать.
2. Шкултан вĕренсе тухас кун ҫитрĕ.
3. Тепĕр ирхине ирех… шгппгн тгнг та ерипен пахчана тухса кайнг.
4. Шурĕ ҫул хыҫҫгн ҫул.
5. Пĕр урамра икĕ хĕр ача пургннг тет.
6. Шкула каяс вгхгт ҫитрĕ.
7. Шкул пуҫлгхĕ… ылтгн медаль пама йышгнни ҫинчен пĕлтерчĕ.
8. Ҫапла кашни ир… хĕвел тухиччен тгма вĕреннĕ.
9. Кӳршĕ хĕрĕ хĕвел тухнине нихҫан та курман.
4)Словарь ĕзĕ: яхлĕм – костер;
Шерепеленсе – тумламгн – тумламгн закгнса тграть;
Валак – шыв юхма ятарласа тунг савгт;
Вичкĕн – зивĕч
5)Хайлав содержанине мĕнле гнланнине тĕрĕслемелли ыйтусемпе ĕзлесси:
- Мĕншĕн хайлава « Ирхи сывлгм» тесе ят панг?
-Хайлаври тĕп сгнарсем. Зыравзг вĕсене мĕншĕн хире – хирĕзле сгнлать?
- Хгш сгнар сире ытларах кгмгла кайрĕ? Мĕншĕн?
-Эсир паян кам ҫинчен ытларах калаҫасшгн?
3. Ачасен хуравĕсене пĕтĕмлетни (Учитель сгмахĕ ) :
-Ирхи сывлгм Липпана сывлгхлг та чипер ясмешкĕн вгй – хал кярет. Амгшĕ каланг пек куллен пит – куза сывлгмпа зуни гна чипер пулма кгна мар, вĕреняре те, ĕзре те, вгйг - кулгра та маттур пулма май парать. Ахальтен мар зыравзг хайлав валли « Ир тгракан тулг пĕрчи тупнг» ваттисен сгмахне эпиграф валли илнĕ. Липпа «ирхи сывлгмпа згвгнса узглать, чĕкез пек згмгл ĕзлесе зярет, шгпчгк юрланине итлет – шгпчгк пек юрлама пузлать. Пахчара кĕрен чечек зезке зурчĕ – Липпа зезке зинчен тумлам – тумламгн ирхи сывлгма пузтарса питне зурĕ – кĕрен пулчĕ» тесе сгнлать хĕр ачан маттурлгхне автор.
Кану саманчĕ.
Ирхине ирех тгратпгр
Пахчана тухса чупатпгр
Ирхи сывлгмпа ҫгвгнатпгр
Сывлгхлг пулас – ха тетпĕр.
5)Липпапа Машукгн ырг тата сивлек енĕсене палгртасси. 4 слайд
Липпа | Машук |
Хĕвел тухиччен тграть. Сывлгм типиччен питне згвать. Амгшне ирхи ĕзсем тума пулгшать. Уроксене вĕренет, вулать. Ал ĕз тума пузлать. | Амгшĕ пырса тгратмасгр та тгмасть. Хĕвел тухнине нихзан та курман, хуралса пĕтнĕ минтерĕ гшне питне чиксе харлаттарса зывграть. |
Апат пĕзерет, тĕрĕ-чĕнтĕр зыхать, касма –зĕлеме вĕренет. | Ун ир –ирех ĕзлеме тграс чгрмавĕ пулман. |
Шкулта лайгх вĕренет. Зынсене юрг –ташгпа тĕлĕнтерет, чĕлхи зивĕч. | Зязне узма та вгхгт зук. Зязĕ кĕззе пек зыхланса пĕтнĕ. |
Липпа шкултан ылтгн медальпе вĕренсе тухать. | Машук экзамен параймасть. |
Зут занталгка юратать, ирхи сывлгмпа, чечексемпе, сарг хĕвелпе зынсемпе калазнг пек калазать. Пĕчĕкрен тĕнче илемне асгрхать. | Аран – аран шкула каять. |
Учитель: Малалла ушкгнсемпе ĕҫлĕпĕр. 1 –мĕш ушкгн Липпа сгмахпа мĕнле? ыйтуллг хĕвеллĕ кластер, 2 – мĕш ушкгн мĕн тгвать? ыйтуллг кластер йĕркелет.
Липа - тграть, тултарать, итлет, каять, тухать, юрлать, ҫгвгнать, вĕренет, пулгшать.
6) Ушкгнсен ĕҫĕсене пĕтĕмлетсе Липпа сгмахпа синквейн ҫыратпгр. Доска умĕнче ĕҫлетпĕр.
Липпа Липпа
Савгнгҫлг, чипер илемлĕ, ĕҫчен
Тгнг, вĕреннĕ, ĕҫленĕ юрланг, вĕреннĕ, тĕлĕнтернĕ
Савгнгҫлг, чипер Липпа ирех тгнг, амгшĕпе ĕҫленĕ. Илемлĕ, ĕҫчен Липпа лайгх вĕреннĕ, хитре юрласа ҫынсене тĕлĕнтернĕ.
Чгтгмлгх тгргшулгх
7) Схемгпа усг курса виҫĕ енлĕ дневник ҫыргр. Тĕп сгмахĕ Липпа пултгр.
Тĕп сгмах | Автор ҫырать | Эпĕ шухгшлатгп |
Липпа | Ҫапла кашни ир Липпа хĕвел тухиччен тгма вĕреннĕ | |
… ирхи сывлгмпа ҫгвгннипе Липпа илемлĕрен илемленсе пынг | ||
Чипер Липпгн аллисем ылтгн пулĕ тесе мухтанг гна |
8) «Блум чечекĕ» мелĕпе ыйтусем ҫине хуравласси.(22 стр.)
9) Хайлав темипе тĕп шухгшне узса пама пулгшакан ваттисен сгмахĕсем тупасси:
- Ырг вгрлгхран ырг зимĕз ясет.
- Ырг ут пуласси тихаран паллг, ырг зын пуласси – ачаран.
- Усал ĕз тусан халгх умĕнче ырг ят илтеймĕн.
- Ырра курсан – ырг пулгн, усала курсан – усал.
- Ыргпа ырра тухгн, усалпа – усала.
- Ырг ĕзĕн зимĕзĕ те ырг.
- Хгвна ху ан мухта, сана зынсем мухтаччгр.
- Ашшĕ – амгшĕ епле, ачи – пгчи те запла.
- Ачупа мухтаниччен чул муклашкипе мухтан.
10)Илемлĕх мелĕсене тупасси:
- Ах, зав чипер Липпан аллисем ылтгн пулĕ, тесе мухтанг гна.
Ылтгн алг – эпитет.
Ыйхи вĕзсе кайрĕ, ирхи сывлгм вгй кĕртнĕн туйгнчĕ. Сывлгм вгй кĕртнĕн туйгнчĕ – сгпатлантару;
Хĕвел тухгз хĕрлĕ сгн якерет – сгпатлантару;
Кану саманчĕ: Ачасене ыйтусем парасси. Тĕрĕс пулсан – алгсене ҫупатгр. Тĕрĕс мар пулсан – ура ҫине тгратгр, ҫук тетĕр.
1. Сывлгмпа згвгнма Липпа казхине тухнг?
2. Ирхине тгрса вгл шыв гсма кайнг?
3. Ирхине тгрса Липпа амгшне пулгшнг?
4. Машук амгшĕ хĕрне мухтанг?
5. Машук тгргшса вĕреннĕ?
6. Липпа шкула ылтгн медальпе пĕтернĕ?
7. Липпгна амгшĕ ачашласа та мухтаса ястернĕ?
8. Ялта Липпгна Чипер Липпа тесе чĕннĕ?
9. Машук экзамен парайман?
10. Липпа пуринчен савгнгзлграх пулнг: темизе тĕрлĕ вгйг пузласа янг: тĕрлĕрен юрг юрланг?
11) Мĕн пулгшнг - ха Липпгна шкултан ылтгн медальпе вĕренсе тухма? Унгн тупсгмне ҫак кроссводпа ĕҫлесе пĕлĕпĕр.
1. Хĕвел …… хĕрелет. (Тухгз)
2. Мĕнле сгмах каласа мухтанать Машук? (Гслг)
3. Сывлгма хгзан курма пулать? (Ирхине)
4. Сывлгмпа Липпа мĕн тгвать? (Згвать)
5. Валакран мĕн юхать? (Шыв)
6. Кам экзамен парайман? (Машук)
7. Шкула Липпа мĕнле медальпе пĕтерет? (Ылтгн)
8. Мĕн ыйтать хĕвелтен Липпа? (Гс)
9. Ирхине ирех тгрсан гзта тухать Липпа? (Пахчана)
Т | у | х | г | з | |||
г | с | л | г | ||||
и | р | х | и | н | е | ||
з | г | в | а | т | ь | ||
ш | ы | в | |||||
М | а | ш | у | к | |||
ы | л | т | г | н | |||
г | с | ||||||
п | а | х | ч | а | н | а |
Пĕтĕмлетя. 1) Ыйтусемпе ĕзлени:
-Гслг – тгнлг пулма Липпана мĕн пулгшнг?
- Липпа чи малтанах амгшĕн сгмахне тгнланг, асра тытнг. Амгшĕ ачине ырра вĕрентсе ястерни, ача гна гша хывни питех те пĕлтерĕшлĕ. Ирхи сывлгм Липпана чипер те сывлгхлг пулма пулгшать. Гна вгл вгй, савгнгз парса тграть. Ирхи сывлгмпа савгнса узглать Липпа, шгпчгк юррине итлет, хгй те шгпчгк пек юрлама пуҫлать. Зут тĕнче зав тери хитре, гна курма кгна пĕлмелле.
- Мĕнле майпа Липпа ырг зын пулать?
Шкулта лайгх вĕренни, амгшне итлени, тĕрлĕ ĕз тума вĕренни хĕр ачана ырг зын пулма май парать.
-Мĕншĕн зыравзг хире–хирĕзле сгнарсем тунг – ши?
- Хире – хирĕзле сгнарсем урлг вулакансем ыррине курса ырг пулччгр тени тĕпе килет. Липпа пек маттур, гслг хĕр ача пурнгзра зухалса каймĕ. Наян пулни пурнгзра пĕтерет.
Вĕрентекен: М. Ухсай хгйĕн хайлавĕнче зын ачаран тгргшуллг пулмалли зинчен каланг. Тгргшуллг зын кгна зитĕня тума пултарать. Тгргшуллг зын чунĕпе илемлĕ: чипер. Зынсем гна мухтаззĕ. Ку вара чи пысгк зитĕня. Выргс литературинчи «Никита» хайлавне пгхса тухасси.
Сирĕн шутгрпа «Ирхи сывлгм» хайлавпа мĕн каласшгн пулнг-ши автор?
Хурав: Автор тивĕзлипе мухтан, тивĕзсĕррипе ан мухтан, ĕзчен, тгргшуллг, ырг пул тесе каласшгн пулнг. Завгн пек пулсан эс пурнгзра зитĕнясем тума пултаргн,ĕҫне кура хисепĕ.
5. Ачасен пĕлĕвне хаклани.
6. Киле ĕз. Хайлава «Зулсем иртсен» ятпа малалла тгсмалла
Ачасем, куҫсене хупар – ха. Вара пурте шухгшлар. Кам пек – ха эпĕ: Машук пек – и е Липпа пек. Кам пек пулас килет – ха мангн? Мĕн тумалла – ха мангн? Тен, кгштах та пулин улшгнмалла? Ку сирĕн вгрттгнлгх пултгр.
