Курстық жұмыс (стр. 3 )

Жай және аудармалы вексель – коммерциялық вексельдің түрлері ретінде қарастырады.

Сонымен қатар, экономикалық әдибиеттерде вексельдімыныдай түрлерге бөледі: қаржылық, қазыналық, достық, бронзалық.

Қаржылық (банктік) вексель – белгілі бір ақша сомасын қарызға беруден туындайтын қарыздық міндеттеме.

Қазыналық вексель – бюджет тапшылығын жабу мақсатында мемлекет тарапынан шығарылатын оның міндеттемесі. Қазыналық вексель бойынша мемлекет борышқор мемлекет болып саналады.

Достық вексель кейіннен банкте оларды есепке алу мақсатында бір-біріне беріледі.

Бронзалық вексель нақты қамтамасыз етілмеген қарыздық міндеттемені білдіреді.

Вексельдің мынадай өзіне тән қасиеттері бар:

-  деркесіздік, яғни вексельде мәміленің нақты түрінің көрсетілмеуі;

-  дауысыздық, яғни протест туралы актіні нотариуспен жасағаннан кейін тиісті шара қолданылғанға дейінгі қарыздың міндетті түрде төленуге тиісті;

-  айналымдылық, яғни басқа бір тұлғаларға аударып жазу арқылы (индоссамент) төлем құралы ретінде вексельдің берілуі.

Қазақстанда жоғарыда аталған заң қабалдағанға дейін және онан кейін де вексель айналысы дамып келеді.

Вексель айналысын бірінші болып қолдаушылардың қатарында Казкомерцбанк тәжірбиесін атап кетуге болады. Бұл банк 1996 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің астық жинау бағдарламасына сәкес өзінің 500, 1000 және 5000 АҚШ долларындағы «астық» вексельдерін айналымға шығарып, оларды несие құралы ретінде клиенттеріне берді. Сол клиенттерінің ішінде атап айтсақ, сыртқа астық сатумен айналысатын «Астық» акционерлік компаниясы 5000 АҚШ долларындағы векселді тендер бойынша жеңіп алып, оны өзінің жабдықтаушылары арасында төлем құралы ретінде пайдаланды.

Сонымен қатар, осы банк 2003 жылы домицилиант ретінде «Қазақстан темір жолы» ҰК-ның 200,0 млн теңгеге бағаланған векселдерін өтеді.

Мұндағы, «домицилиант» - вексельде көрсетілген төлемді жүзеге асыратын, вексельде делдал ретінде қатысатын банк.

Банкнота (ағылылшын сөзінде «Bank-note» аударғанда «банк билеті») – орталық банктің айналысқа шығарған әр түрлі номинальдағы ақша бірліктері.

Ол вексельден және қағаз ақшалардан өзара ажыратылады. Банкнотаның вексельден мынадай айырмашылығы бар:

мерзімділігіне қарай, егер де вексель мерзімді қарыздық міндеттеме болса (3-6 айлық), ал банкнота – мерзімсіз қарыздық міндеттеме;

кепілдігіне қарай, вексельді айналысқа жеке кәсілкерлер шығарады және оның жеке кепілдігі болады, ал банкнотаны қазіргі кезде орталық банк шығаратындықтан, оған мемлекет кепілдік береді.

Экономикалық әдебиеттерде банкнотаны екі түрге бөледі: классикалық және жай.

Классикалық банкнота – бүл банкнотаның алғашқы пайда болған формасы ретінде алтынға еркін алмастырылатын, яғни алтынмен қамтамасыз етілген Орталық банктің билеті.

Классикалық банкнотаның қағаз ақшалардан өзіндік айырмашылығы бар:

-  жаратылысына қарай – қағаз ақшалар ақшаның айналыс құралы ретінде қызметінен туындаса, ал банкнота ақшаның төлем құралы қызметінен пайда болған;

-  эмиссиялау әдісі бойынша – қағаз ақшаларды айналысқа қазынашылық шығараса, ал банкнота Орталық банк шығарады;

-  қайтарылуына қарай – классикалық банкноттар вексель мерзімінің аяқталуына байланысты Орталық банкке қайтарылса, ал қағаз ақшалар қайтарылмайды, яғни олар айналыста қала береді;

-  ауыстырылуына қарай – классикалық банкноталар банкке қайтуына байланысты алтынға немесе күміске ауыстырылып отырса, қағаз ақшалар қашаннан ауыстырылмайтын болған.

Банкноталардың алтынға ауыстырылуы тоқталғаннан бастап, банкнота алтынмен қамтамасыз етілуі қысқарып, оның вексельдік қамтамасыз етілуі де күрт нашарлай түсті, себебі орталық банктің

вексельдік портфелі көбірек қазыналық вексельдер мен міндеттемелерге толықты.

Жай банкнота – бұл қазіргі кездегі айналысқа шығарылған Орталық банк билеті.

Олар металға алмастырылмайды, тек қана Орталық банктің барлық активтерімен қамтамасыз етіледі. Ендеше қазіргі айналыста жүрген орталық банктен шығатын жай банкноталар алтынмен қамтамасыз етілмейді, бірақ олардың белгілі бір дәрежеде тауарлық немесе несиелік негізі сақталған, сондай-ақ олар қағаз-ақша айналысының заңдылықтарына бағынады.

Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының Ұлттық банкісінің жай банкноталардың эмиссиялануының мынадай үш жолын бөліп көрсетуге болады:

-  Шаруашылықты несиелеу жолымен;

-  Мемлекетті (үкіметті) несиелеу, яғни мемлекеттік қарыздық міндеттемелердің орнына банкноттардың шығарылуы барысында. Шынында да, еліміз тәуелсіздік алған жылдардың басында экономикадағы тұрақсыздықтың нәтижесінде жж. мұндай көріністің куәсі болдық. Айталық, жылдары бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің 5,5%-на дейін жетті, ендеше сол уақыттары республикалық бюджет тапшылығының 80%-ға жуығы Ұлттық банктің Үкіметке берген несиелері есебінен жабылғаны белгілі. Әрине бұл жолдың теріс жақтары да болды, оның бірі елімізде гиперинфляцияның орын алуы;

-  ұлттық валюта бағамының тұрақтылығын қамтамасыз ету және еліміздің сыртқы қарыздары өтеу үшін мемлекеттің валюталық резервтерін арттыру мақсатында айналысқа қосымша ақша эмиссиялау жолымен.

Чек вексель мен банкнотаға қарағанда коммерциялық банктердің құрылып, олардағы ағымдық шоттарда бос ақшалай қаражаттардың

жинақталуына байланысты несиелік және айналыс құралы ретінде біршама кеш пайда болды.

Алғашқы чектер 1983 ж. Англияда пайда болды.

Чек – ағымдағы шот иесінің чекті ұстаушыға белгілі бір ақшалай соманы төлеу туралы немесе басқа ағымдық шотқа аудару туралы өзінің банкісіне берген жазбаша бұйрығы.

Чектің мынадай түрлері бар:

ақшалай чек – банктен қолма-қол ақша алуға арналған төлем құралы;

атаулы чек – аударуға құқысыз белгілі бір тұлғаның атына жазылады;

ордерлі чек – бір тұлғаның атына толтырылған, бірақ индоссамент бойынша басқа бір тұлғаға беруге құқық береді;

мәлімдеуші чек – чекті мәлімдеушіге ондағы көрсетілген сомасы төленеді;

есеп айырысу чегі – заңды тұлғалар арасында қолма-қолсыз есеп айырысуларда қолданылады;

жол чегі – туристік сапарларға арналған төлем құралы;

кепілдендірілген чек – банктің чекте көрсетілген соманы төлеуге кепілдендіруін сипаттайтын төлем құралы.

Чектің экономикалық сипаттайтын жаратылысы мынадай:

-  біріншіден, ол банктен нақты ақшаны алуға қызмет етеді;

-  екіншіден, ол айналыс және төлем құралы қызметін атқарады;

-  үшіншіден, ол қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу құралы.

Электрондық ақшалар – компьютер торабының, ақпарттарды автоматты түрде өңдеу құралдарын қолданатын байланыс жүйелері арқылы жүзеге асыратын банктер және олардың клиенттері, сатушылар мен сатып алушылар арасындағы төлемдер жиынтығы.

Электронды ақшалар пластикалық карточка формасында болады. Олар екі түрлі болып келнді:

Дебеттік (төлем) карточка – банкте арнайы карточкалық қаражаты бар, клиент арасындағы келісімшартқа сәйкес шоттағы қаражатты пайдалануға, банкомат арқылы қолма-қол ақша алуға, сондай-ақ тауарлар мен қызметтер үшін төлуге арналған төлем құралы.

Кредиттік карточка – оның эмитенті мен карточка иесі арасындағы келісімшартқа сәкес, несиелік көлемінде тауарлар мен қызметтер үшін төлемді жасауға, не қолма-қол ақша алуға арналған карточка.

Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейдегі банктер дебеттік және кредиттік карточкалардың отандық және халықаралық түрлерін кеңінен қолдануда. Оларға «Eurokard», «Master Card», «Visa», «ALTYN», «Maestro» және тағы басқалар жатады.

Қазіргі кезде жалақы алуға арналған дебеттік карточкалар да кеңінен қолданылуда. Мұндай карточкалардың шоттары көбіне теңгемен ашылады.

Несиелік карточкалар бөлшек сауда айналымында және қызмет сферасында қолданылады. Қазіргі уақытта несиелік карточкалардың мынадай түрлері қолданылады: банктік, саудаға арналған, бензин сатып алуға арналған, туризм және ойын-сауық шараларын төлеуге арналған. Біршама кеңінен таралған түріне сауда карточкаларын жатқызуға болады.

[3, 8-17 бет]

ІІІ-тарау Теңге бағамын тұрақтандыру жолдары.

Осыдан он екі жыл бұрын, яғни 1993 жылдың 15 қарашасында ұлттық валютамыз айналымға түсті. Ал бұл кезде елде инфляцияның деңгейі 2600 пайызға женкен-ді. Басында ұлттық валютамыздың АҚШ-тың 1 долларына шыққандағы бағамы 4,7 теңге болса, осы күнге дейін 30 рет құнсызданыпты.

Өткенге келсек, жылы жалпы қарыз көлемі ІЖӨ-нің көлемінен асып кетті.

Салааралық қарызды жабу үшін Ұлттық банк Үкіметке несие беруге тәжбүр болды. Соның салдарынан теңге он есеге дейін құлдырады. Негізінен мұндай жағдай қаржы рыногынан валюта сатып алу салдарынан туындаған. Осыдан барып Ұлттық банк берілген несиелерді кері қайтарып, валютаны сата бастады. Бұл сәл де болса теңге бағамының тұрақтануына әкелді. Десек те, мұндай шара теңге бағамын толыққандытұрақтандыра алмады. Бұдан кейінгі жылдарда жағдай қиындай түсті. Мемлекеттің өндірісшілер алдындағы қарыздары 10 миллиард теңге болса, ал ауыл шаруашылығы саласына қарызы 8 миллиард теңгеге жетті. Қажыгельдин басқарған үкімет тұсындағы жалпы ішкі қарыз 30 миллиардты құрады. Сол кезгі 1 доллардың 75 теңге болғаның ескерсек, онда бұл 400 миллион долларға жуық деген сөз. Доллар демекші, сол жылдары сырттан шикізатты сату арқылы келген валюталарды саудалау тікелей банк пен кәсіпорын арқылы, былайша айтқанда биржадан тыс жүргізілді. Тек осындай келеңсіздікті тоқтатқаннан кейін ғана жағдай біршама тұрақтанғандай болды. Бірақ, көп ұзамай 1998 жылы Ресей дағадарысы есік қақты. Солтүстік көршіміз рубльдің девальвациясы төрт есе өсіп, ал инфляция деңгейі 80-90 пайызға жетті. Үкімет пен Ұлттық банк теңге бағасын қалыпты ұстап тұру үшін бір жылдай шығындануға барғанын да айта кету керек. Соның салдарынан 1999 жылы теңгңнің девальвациясы – 60, ал инфляция 17 пайыз төңірегінде қалыптасты. Теңгені еркіне жіберген соң

ғана оның бағамы 80-нен 120-ға бір-ақ секірді. Дегенмен де Қазақстанның өзіндік қаржы-несие саясатын жүгізуінің арқасында қаржылық дағдарыс салдары онша күшті әсер ете қойған жоқ.

1999 жылдың соңына қарай экономикадағы жағдай біршама қалпына келе бастады. Мұнайдың әлемдік нарықтығы бағасының өсуі зейнетақы және өзге дек қарыздарды толық өтеуге мүмкіндік берді. Ұлттық банк несие үстемесін, яғни қайта қаржыландыру 25 пайыздан 18 пайызға түсіруге қол жеткізді.

“Қазақстан Республикасындағы екінші дәрежелі банктердегі салымдарын кепілдендірудің қазастандық қоры” ЖАҚ-ы құрылғаннан кейін арта түсті. 2000 жылы халықтың банктердегі салымдары 53 млрд. теңгеге жетті. Ал екінші дәрежелі банктердің экономикаға несие беру мөлшері сол жылы 148,7 млрд. теңгені құрады. Жағдай бұдан да кейінгі жылда да жақсарды. Елімізге осы жылдар ішінде тартылған инвестиция 5 млрд. долларды құрады. Экономикадағы өсім ІЖӨ-ге шаққанда 13 пайыз болды (2001 ж). Соның барысында 600 миллион долларлық сыртқы қарыздан құтылдық. Қазіргі кезде қаржы саласындағы жылдық оташа өсім деңгейі 50 пайызға артып отыр. Бұл өз кезіндегі эеономика саласына несие беруді 6 есеге дейін өсіруге мүмкіндік береді. Соңғы бес жыл қатарынан теңгенің бағамы тұрақтанып келе жатқаны да осы экономикадағы біршама реформалардың жүзеге асырылуынан деуге негіз бар. Атап айтқанда, салық ставкасын төмендету біршама кәсіпорындарға екінші тыныс берген сыңайлы. 2000жылы еліміздегі ақша көлемі 272,4 миллиард теңгеге жетіп, 1998 жылғымен салыстырғанда, 124 миллиард теңгеге артқан. Пайызға шаққанда теңге көлемі 83,4 пайызға өскен. Мұндай нәтиже сыртқы активтердің екі есе артуынан және банктер саласындағы жүйені реттеуден болғанын ескерсек, Ұлттық банк қаржы-несие саясатын бұдан да жақсартуға күш салып келеді. Теңге бағамының еркін жүруін сақтай отырып, Ұлттық банк 2004 жылы инфляция деңгейін 4-6 пайызға жетіп, ал жылдары 3-5 пайыз төңірегіндегі ұстап қалуды көздеуде. Ақша

көлемін 2005 жылы – 16 пайыз, ал 2006 жылы – 17 пайызға дейін ұлғайтудықолға алмақ. Бұл жөнінде Ұлттық банк төрағасының орынбасары Бисенғали Тажияқов қаржы-несие саясаты қаржы рыногында қалыпты жағдайдың сақталуына жәрдемдесетін болады дегенді алға тартады.

Әрине, бұл жерде ұлттық валютаны әлемдік валюталардың бірігуге бет алған роцестерінен бөліп қарау әбестік болар еді. Өйткені, басқа елдердің рыногында шығуды көздеген Қазақстан үшінсолд елдермен ортақ валюта құрар болса, онда бұл салық, банк жүйелеріндегі жұмыстарды айтарлықтай жеңілдетері белгілі. 2005 жылдан бастап біртұтас экономикалық кеңістік елдері щеңберінде валюта одағын құруға кірісу көзделуде. Бұл үшін осы ұйымға кіргісі келетін Достастық елдерінің жылдық орташа инфляциясы 5 пайыз, мемлекеттік қарыз ІЖӨ-ге шаққанда 50 пайыз, ал бюджеттің жетіспеушілігі 3 пайыздан артпауы керек. Сонда ғана ортақ валютаға бірігуге жол ашылмақ. Онда да кейбір мамандар мұндай ортақ валютаға бірігуге тек 2011 жылы ғана қол жеткізуге болатындығын айтады.

Қазіргі таңда Ресей экономикасының жоғары қарқынын, яки экрнрмикасының ІЖӨ-ге шаққандағы 7 пайыз екендігін ескерсек, Еуразия аймағында рубльдің ортақ валюта рөліне көтерілуге мүмкіндігі зор. Сонымен қатар қазақ теңгесінің де мұндай дәрежеге жетуге күш салары түсінікті. Олай болса, бұл аймақта ешбір елдің ұлттық дәргейіне тимейтін ақша атауының дүниеге келуіне алып келмк. Осы орайда бір айта кетерлік жайт, Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев бұл ортақ валютаның «алтын» деп аталуын қалайтынын білдірген болатын. БЭК-ке біріккен (Қазақстан, Ресей, Украина және Беларусия) ішінде соңғы екеуінің өз валюталарының жетекші рөлге шығуына талпыныс жасап жатпағанын, оның үстіне Қазақстан экономикасындағы реформалардың қалғандарына қарағанда, табысты жүзеге асып жатқандықтарын каперге алар болсақ, онда теңгенің Еуразия щеңберінде болса да Орталық Азияда жетекші рөлге ие болуына әлеуетті қазірден жетерлік. Қазақстан Даму институтының вице президенті Кеңес Қажымұратов та бұл пікірді нақтылай түседі. Ол теңге осы үрдісімен жүре

берсе, 6-8 жылдан соң күшейеді дегенді айтады. Сонымен қатар ғалым АҚШ валютасының әлемдік рыноктағы ықпалы төмендей беретінін сөзіне арқау ете келе, теңгенің Орталық Азия елдері ішінде ең тұрақты ақшаға айналарына сенімді екенін білдіреді.

Еліміз банктер жүйесін айтарлықтай дамытып үлгкрді деп сеніммен айтуға болады. Алайда, өндеуші кәсіпорындардың әлі күнге аяғынан тік тұрып кете алмай отырғандығын ескерсек, бұл салада атқарылатын істер қыруар. Негізгі табыс көзі шикізат сатудан түсіп жатқаны да жасырын емес. Елімізге келген валюта көлемінің шамадан артып кетуінен Ұлттық банк теңге бағамының өсуі мүмкіндігінің алдын алуға мәжбүр. Егер мұндай шаралар жүзеге аспаған жағдайда импорт көлемі артатын болады. Олай болса, отандық кәсіпорындардың өндірген тауарлары арзан да сапалы шетелдік тауарлардың бәсекесіне шыдас бермей, қоймаларда жатып қалуына алып келеді. Ал бұл өз кезегінде елдігіміздің тәуелсіздік нышаны болып табылатын теңгенің құнсыздануы жол салады. Мұндай құлдырауды болдырмау үшін Үкімет бірқатар шараларға барып отыр. Соның ішінде, әсіресе шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту мақсатында кәсіпкерлерге жағдай жасауды қолға алды. Дамыған елдерде осы шағын және орта кәсіпкерліктен түскен салық ІЖӨ-нің 70 пайызына дейін құрайтын болса, сол себепті Қазақстанда да банк жүйесіне қолдау көрсеткендей, бұл саланы да өркендетеді деген сенім бар. Яғни, экономикадағы осы сала нығайған сайын теңгенің тауарлық тұрғыдан қамтамасыз етілуі де жоғары болары түсінікті. Тіпті, қазірдің өзінде теңге Орталық Азия елдерінде салмақты валюта ретінде қабылдана бастады. Ал қазақстандық кәсіпорындар шығаршан өнімдердіңтауарлық белгілері осы елдерде қолдан жасала бастауы – отандық өнеркәсіптердің әріптестеріне қарағанда әлдеқайда ілгері кеткендігін көрсетеді. Бұл жерде теңгені осы аймақтағы елдердің валюталарыменсалыстырудың өзі әбестік болар еді. Онда Қазақ теңгесі болашақта Еуразия кеңістігінде де салмақты олрын аларына көз жеткізу

қиын емес. Теңгені тәуелсіздіктің негізгі рәміздерінің бірі ретінде бағалайтынымыз да сол.

Қорытынды

Қорыта келгенде, ақшалар ертеден адамзаттың пайда болуымен қатар өмір сүріп келеді десе болады. Ғасырлар бойы ақша өзгеріп отырған және бүгінде олардың жағдайы аяқталған, соңғы фраза болып табылмайды.

Тауар айналысының тарихи дамуы прцесінде жалпыға бірдей эквивалент формасында әр алуан тауарлар болған: мал, тері, бақалшақ, металл бұйымдары және тағы басқалар. Мұныңбарлығы тауар өндірісі мен тауар айналысының болуына негіздеген ақша қажеттігінің себептерін түсіндіреді.

Эконмикалық категория ретінде ақшалар өндіріс және бөлу прцесінде адамдар арасындағы экономикалық қатынастарды бейнелейді. Бұл жерде ақша бес түрлі қызмет атқарады: құн өлшемі, айналыс құралы, төлем құралы, қазына жинау және қорлану құралы, дүниежүзілік ақшалар.

Ақшаның өзінде, сондай-ақ оладың қызметтерінде жылдар бойы өзгерістер болды. Егер де бұрындары сатып алу – сату процесі жалпыға бірдей эквивалентпен алтынмен жүргізілсе, бұл күндері қағаз және несие ақшалармен жүзеге асуда.

Сонымен ақша жүйесі дегеніміз – бұл тарихи түрде қалыптасқан және ұлттық заңдылықтармен бекітілген ақша айналысын ұйымдастыру формасы.

Ал ақша айналысы деп – шаруашылықтағы тауарларды өткізуге, сондай-ақ тауарлы төлемдерді және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететін қолма-қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы.

Ақша айналысының объективтік негізінде де тауар өндірісі жатады. Тауар өндірісі тұсында тауарлар әлемі: тауар және ақшаға бөліне отырып, олардың арасында өзара қарама-қайшылықтар туады. Қоғамдық еңек бөлінісінің тереңдуіне және жалпы ұлттық және дүниежүзілік нарықтардың қалыптасуымен байланысты капитализм тұсында ақша айналысы да әрі

қарай дами түседі. Сонымен ақша, акпитал айналымына қызмет ете отырып, барлық жиынтық қоғамдық өнім айналысы мен айырбасында дәнекер бролады. Ақшаның қолма-қол және қолма-қолсыз формаларының көмегімен тауарлар айналысы, сондай-ақ несиелік және капиталдың қоғалысы жүзеге асырылады.

Қолданылған әдебиеттер

1. Көшенова Б. Ақша Несие Банктер Валюта қатынастары

Алматы «Экономика» - 2000 ж.;

2. Сейітқасымов Ғ. С. Ақша несие Банктер

Алматы «Экономика» - 2001 ж.;

3. Мақыш С. Б. Ақша айналысы және несие

Алматы 2004 ж.;

4.  С, С Әлем экономкасы ІІ-бөлім

Алматы «Дәнекер» - 2003 ж.;

Периодикалық басылымдар «газет-журналдар»

5.  Егемен Қазақстан 2003 ж., 12 қараша, 2-3 бет;

6.  Арқа жары 2003 ж., 20қараша, 1-2 бет;

7.  Егемен Қазақстан 2001 ж., 11 желтоқсан, 2бет;

8.  Орталық Қазақстан 2001ж., 23 тамыз, 3 бет;

9.  Егемен Қазақстан 2001 ж., 17 қаңтар, 2 бет;

10.  Түркістан 1999 ж., 5-11 мамыр, 1-2 бет.

1-ші қосымша

Ақша базасы және оның құрлымы

1	1999	2000	2001	2002	2003
Ақша базасы (резервтік ақша) млн тенге оның ішінде:	126749	134416	174959	208171	254077
Қолма-қол ақша ҚР-ның ұлттық банкінен тыс	110407	116335	145477	177899	206088
Екінші деңгейдегі банктің депозиттержәне Ұлттық Банктің басқа ұйымдары	16342	18081	29482	30272	47989
Ақша базасы (резервтік ақша) пайызда оның ішінде:	100	100	100	100	100
Қолма-қол ақша ҚР-ның Ұлттық Банкінен тыс	87	87	83	85	81
Екінші деңгейдегі депозиттер және Ұлттық Банктің басқа ұйымдары	13	13	17	15	19

2-ші қосымша

АКП-ның негізгі көрсеткіштері ж

		2001	2002	2003	2004
Инфляция	Жылына орташа, %	68,5	5-7	4-6	4-6
Ресми есеп мөлшері	Жылына орташа, %	10,8	6-8	5-7	5-7
Жалпы алтынвалюталық резерв	млн. долл. США өзгеруі %	2559 20,5	2818 10,1	2848 1,1	2990 5,0
Ақша базасы	млрд. тенге %-тік өзгеруі	169 26,0	207 22,0	237 14,8	268 12,9
Ақша массасы	млрд. тенге %-тік өзгеруі	434 49,5	544 25,2	671 23,4	788 17,5
Экономикадағы банктың кредиті	млрд. тенге %-тік өзгеруі	439 58,8	571 30,1	718 25,7	866 20,8
Депозиттің сияпат орташа өлшенген мөлшері физикалық тұлға		13	11,0	9,0	7,5
Заңды тұлғалардың берілген кредит сияпатына орташа мөлшері		17,5	16	15	13,5

3-ші қосымша