Рабочая программа (стр. 5 )

Марий йылме, чын возен моштымаш да йылмым лывыртымаш

Шочмо йылме – илыш умылымаш, уш-акыл воштончыш да шўм-чон поянлык. Тудо мемнам шымата, лыпландара, эмла, арален налеш да кумылым нолта. Йылме полшымо дене ушакылетым пойдарет, вес ен нерген утларак пален налат.

Кажне марий йылме урокышто кум кашта гоч вончыман: икымше – уш-акылым вияндымаш, кокымшо – йылмым лывыртымаш, кумшо – воспитательный паша. Нине кум йогын урокышто ик йогынышко ушнат.

Кокымшо класс гыч йоча-влак марий йылмым келгын тунеммашке куснат. Рушла «систематический курс» малдалыт. «Синтаксис», «Морфологий», «Мутын составше (морфемика)», «Лексика», «Графика», «Йўк ден буква (фонетика) да орфоэпий», «Орфографий ден пунктуаций» ужаш-влак кунам-гынат шымлымаш тўсым налыт.

«Синтаксис» раздел утларакшым «Предложений» да «Мут сочетаний» тема-шамычым авалта. Уш-акылым вияндыме да йылмым лывыртыме нерген мутым лукмеке, эн ончычак предложенийын суапшым ушештарыман. Предложенийым чын да моштен чоныде, икте-весе дене вашкыл кучашат ок лий. Тўрло предложенийым лудмо, лончылымо да чонымо негызеш изи ньога шке шочмо йылмыжым келгынрак умылен налеш. Чыла тидым шотышко налын, кажне классыште марий йылме урок синтаксический негызым налеш. Умбакыже морфологийымат, фонетикымат, моло разделымат тиде корно денак тунемаш келша.

Предложений. Мут-влакым палыме, почела каласен кайыме. Нунын ойыртемыштым лончылымо дене гына шке шонымым вес енлан писын да раш почын пуаш ок лий. Тыйым умылышт манын, мут-влакым икте-весе дене кылден, келыштарен радамлен, чапле предложенийым чонен кутырыман.

Тунемше-влак икымше классыштак, эше буква дене палыме лийме деч ончычак, предложений нерген умылымашым налыт. Варажым предложенийым мут деч, мутым предложений деч ойыраш тунемыт. Нуно ойлымо да лудмо годым предложений пытымым йўк дене палдарышаш улыт.

1 классыштак предложенийым кугу буква дене возаш тўналаш да точкым шынден мучашлаш тунемыт.

2 классыште икшыве-влак предложений мучаште точкым, вопросительный ден восклицательный знакым кучылташ тўналыт. Предложенийын главный членже-влак дене палыме лийыт, йодыш почеш мут-влк кокласе кылым рашемдат.

3 классыште мут сочетаний кугу верым налеш. Мут сочетанийыште да предложенийыште шомак-влак кокласе кыл лончылалтеш. Главный ден второстепенный член-влак тунемалтыт.

4 классыште «Предложений» раздел почеш паша умбакыже ышталтеш. Икгай членан предложений-влак посна ойыралтыт. Сложный предложений дене палыме лийыт. Да, ден, а, но союз-влак дене ушалтше предложений-влак тунемалтыт.

Мут. Предложений дене палыме лийме годым, мут нерген ойлыде, нигузе от керт. Шомак деч посна предложенийым от чоно.

Мутым тўрло могырым лончылен, ныл ий коклаште йоча теве мом пален налеш:

– кажне шомак шкенан йырысе илышын могай-гынат ик йыжынжым почын пуа, мом-гынат ончыкташ кучылталтеш;

– чыла мутынат шке грамматический ойыртемже уло: кажне шомак могай-гынат ойлымаш ужаш лиеш;

– кажне мут торлозначений дене ойыртемалтеш;

1 классыште знаменательный ойлымаш ужаш-влаклан йодышым шындаш темлалтеш.

2 классыште ко? мо? могай? мом ышта? йодышлан вашештыше шомак-влак дене палыме лийыт. Собственный лўм мут-влакым кугу буква дене возаш тунемыт. Кумдан кучылталтше почеш мут-влак лончылалтыт.

Мутвож нерген тўналтыш умылымаш пуалтеш. Родо-тукым шомаклаште икгай вожан мут-влак лончылалтыт.

Пич мужыран йонгыдо согласный йўк-влак эскералтыт. Тыгай йўкан шомак-влакым чын возаш туныктат.

3 классыште «Мутын составше» теме кугу верым налеш. Шомакын ужашыже-влакым лончылаш тўналыт. Ынде нуно утларак келгын тунемалтыт. Пич да йонгыдо солгласный дене пытыше мутвожан шомак-влакым чын возаш тўналыт.

Ударенийдыме гласный мучашан шомак-влакым чын сераш тунемыт (кўрльо, тольо, нале).

3 классыште шукырак жапым ойлымаш ужаш-влак налыт. Лўм мут, пале мут, глагол, почеш мут келгыракын тунемалтыт.

4 классыште олмештыш мут, чот мут да наречий ушнат.

Ойлымаш ужаш-влакым тунемме годым мутым состав дене лончылаш йон лектеш.

Мут-влакым чын возаш утларак жап ойыралтеш.

Йўк да буква. Йÿк ден буква-влак дене тунемше-влак 1 классыштак палыме лийыт.

У ий деч вара йўк ден буква-влакым лончылымаш фонетика да графика кўкшытышко ноталалтеш. Йўк ден буква кокласе ойыртемым рашемдымаште тунемше-влак ятыр нелылыкым шижыт. Эн ончычак марий йылмысе 8 гласный йÿк да 12 гласный буква нерген уэш кутырыман. Е, ё, ю, я буква-влак посна лончылалтыт. 24 согласный йўк да 22 согласный буква нергенат келге шинчымашым пуыман. Пушкыдо согласный-влакым возымо шотыштат паша ышталтшаш.

2 классыште фонетика дене паша умбакыже шуйна. Ы йўкын ойыртемалтше тўсшым лончылаш туныктена. Ф, х, ц, щ, б йўкан мут-влакым чын ойлаш да возаш туныктыман.

Ударений денат паша ышталтшаш.

Марий алфавит дене палыме лиймеке, мут-влакым радам дене нергелаш туныкташ.

3 классыште ударениян да ударенийдыме гласный йўк-влак умбакыже лончылалтыт. Мутышто ударенийдыме пытартыш ö, о, е гласный буква-влакым гармоний закон дене келшышын сераш туныктат.

4 классыште посна фонетический теме уке. Ынде 1-3 класслаште чыла тунеммым ушештарен да иктешлен шогыман.

Марий йылме предметын чумыр ойыртемалтше могыржо.

Туныктымашын цель ден задачыже.

Шочмо марий йылмым туныктымаште тыгай цель-влак шындалтыт:

– йылме наука нерген тўн умылымашым пуаш;

– йочан кутырымо да возымо йылмыжым лывырташ;

Цельыш шуаш тыгай задаче-влакым ыштыман:

– шочмо йылмын поянлыкше нерген шинчымашым пуаш;

– шке гыч текстым чонаш туныкташ;

– шке йылмым тÿзаташ ÿжаш.

Марий йылме курсын чоналтмыже.

Руш йылмым туныктымаште марий йылме полыш кидым шуялта.

Икымше классыште шочмо йылме урокышто эн ончыч ыштышаш паша – лудаш-возаш туныктымаш. Тудо 21 арня чоло шуйна. Февральысе каникул марте иктешлалтеш. Тиде урокыштак возаш тўналыт. Пропись тетрадь дене пашам ыштат. Грамотлан тунем шумеке, марий йылме да лудмаш урок-влак посна эртаралташ тўналыт.

2-4 класслаште марий йылме урок-влак 4 кугу ужаш гыч шогат:

– предложений да мут;

– мут да предложений;

– йўк ден буква да предложений;

– йылме лывыртымаш.

Кажне ужашыште орфографийлан тÿткыш ойыралтеш.

Предметын тÿн корныжо-влак:

Нуно тыгай лийыт:

– мутым чын возымаш да ойлымаш;

– йылмым лывыртымаш.

Йоча теве мом ыштен моштышаш:

– сайын лудмаш;

– чаткан возымаш;

– мутер-влак дене пайдаланен моштымаш.

Туныктымашын пайдаже. Тудо тыгай лиеш:

– шочмо йылме тÿн предметак лийын кодеш;

– тунемшын кумылжо илана;

– шочмо йылмын ямже тудын дек корным муэш;

– йоча марла устан ойлаш тунемеш;

– йоча моло предметым сайын тунемаш тўналеш.

Марий йылмым тунеммашын лектышыже тыгай лийшаш:

– шотан айдемым шуарен куштышаш;

– йылме ен-влак кокласе вашкыл кучымо тўн йон лийшаш;

– йочан йылме культурыжо вияншаш;

– йылмын поянлыкшым кучылт моштышаш;

– ваш-ваш кутырен, диалогым чонен моштышаш;

– шке возымым терген моштышаш.

Кутырымо да возымо паша.

Колыштмаш. Кутырымашын кўлешлыкшым рашемдымаш. Мо нерген увертарымым нергелымаш. Йодыш-влаклан вашештен моштымаш.

Мутланымаш. Повествований, описаний да шонкалымаш сынан текстым кучылт моштымаш. Саламлалтме, чеверласыме да тауштымо шомак-влакым кучылт моштымаш. Йўк-влакым чын каласымаш.

Лудмаш. Йылмым тунеммаш эре лудмаш дене пырля ошкылеш. Садлан эн ончыч слог дене лудмашке кусныман. Вара тичмаш шомакым лудмашке вончыман. Мом лудмым умылен моштыман. Ударенийым эскерыман. Сылнын лудаш тунемман. Орфоэпийын йодмыжым шуктыман.

Возымаш. Возымо годым гигиенын йодмыжым шуктымаш. Парня-влакым лывыртымаш. Чыла буквам чын возаш тунеммаш. Арун да чаткан возаш тунеммаш. Книга але доска гыч возен налаш тунеммаш.

Мут ден предложений. Мутын мом ончыктымыжым рашемдымаш. Мут ден предложений кокласе ойыртемым умылымаш.

Чын возымаш. Мут-влкым чын возымо правил-влак дене палыме лиймаш. Предложений тўналтышым да собственный лўм мут-влакым кугу буква дене возен моштымаш. Мутым ик корно гыч весыш чын кусарымаш. Предложений мучаште препинаний знакым шынден моштымаш.

Йылмым лывыртымаш. Мут поянлык дене пайдаланен, изирак текстым шонен возымаш. Сылнын лудаш да возаш тунеммаш.

Марий йылме дене тўн курс.

Синтаксис. Мут, мут сочетаний да предложенийым ойыркалымаш. Каласыме цель дене предложений-влакын тўрло лиймышт нерген палымаш. Предложенийын грамматический рўдыжым палымаш. Главный ден второстепенный член-влакым ойыркален моштымаш.

Морфологий. Ойлымаш ужаш-влак. Самостоятельный ден служебный ойлымаш ужаш-влак.

Лўм мут. Лўм мутын собственный да нарицательный улмыжо. Лўм мутын числаже да падежше. Лўм мутым состав дене лончылымаш.

Пале мут. Пале мутым кучылт моштымаш

Глагол. Глаголын жап, числа, лица формыжо-влак. Глаголым состав дене лончылымаш.

Чот мут. Чот мутын кўлешлыкше. Марла шотлен моштымаш.

Почеш мут. Почеш мут-влакым чын кучылт моштымаш.

Графика. Йўк да буква ойыртемым палымаш. Марий алфавит дене пайдаланен моштымаш.

Лексика. Шомкын мом ончыктымыжым рашемден моштымаш.

Мутын составше. Икгай вожан мут нерген умылымаш. Тушто морфемым чын муын моштымаш.

Орфографий. Мутым чын возымо правил-влакым кучылт моштымаш. Мутым вончыктарен моштымаш. Е, ё, ю, я буква-влакым возен моштымаш. Ы букван возалтмыже.

Йылмым лывыртымаш. Сылнын мутланен, возен моштымаш. Текстым серен моштымаш. Текстысе ужаш-влакым радамлымаш. Текстлан планым чонен моштымаш. Текстын тўрло лиймыжым палымаш. Серышым возен моштымаш. Тўрло изложенийым возымаш. Сочиненийым сылнын серымаш. Диалогым чын чонымаш. Йылмым шымлаш тунеммаш.

Марий йылме программе

1 класс

Икымше пелий

Лудаш-возаш туныктымаш, йылмым лывыртымаш (17шагат)

Лудаш-возаш туныктымаш 3 йыжын дене эрта:

1)  лудаш-возаш ямдылалтмаш;

2)  лудаш-возаш туныктымаш;

3)  лудмашке да йылмым тунеммашке вончымаш.

Лудаш-возаш звуковой аналитико-синтетический йон дене туныктат. Лудмаш ден серымаш икте-весышт ден пеш чак кылдалтыт. Мутым йўк

шот дене лончылат, вара могай буква дене каласалтмым палемдат. Пытартышлан шомак-влакым лудыт.

Кажне арнян внеклассный лудмашлан жап налалтеш. Туныктышо йоча-влакым книга деке шўманден шога.

Лудаш-возаш ямдылалтмаш.

Ойлымо да возымо нерген тўн умылымаш.

Мут ден предложений.

Предложений ден мут. Текстым предложений-влаклан шеледымаш.

Слог ден ударений.

Йўк ден буква.

Мутышто мыняр да могай йўк улмым палымаш.

Марий йылмысе гласный йўк-влкым палымаш.

Согласный йўк-влак дене палыме лиймаш.

Возымо да лудмо годым гигиеным эскерымаш.

Буква-влкын ужашыштым серымаш.

Буква-влак дене палыме лиймаш. Лудмаш да йылмым лывыртымаш.

Марий йылмысе йўк ден буква-влкым тунеммаш:

икымше: гласный-влак: у, о, ы, а, ÿ, ö, и, э (е);

кокымшо: мужырдымо йонгыдо согласный-влак: м, л, н, й, р, н;

кумшо: йонгыдо мужыран пич согласный-влак: т, к, ш, с, п, ф;

нылымше: пич мужыран йонгыдо согласный-влак: д, г, ж, з, б, в;

визымше: йотированный гласный буква-влак: е, ё, ю, я;

кудымшо: мужырдымо пич согласный-влак: ч, х, ц, щ;

шымше: ойырен шогышо ъ ден ь.

Мутым слог дене лудаш тунеммаш. Шомакын мыняр буква да йўк улмым рашемдымаш. Пўчкедыме буква-влак дене мутым погымаш.

Лудмо годым гигиеным эскерымаш.

Лудмо почеш йодышлан вашештымаш.

Шке мут дене каласкален моштымаш, почеламутым наизусть тунеммаш.

Возымаш да йылмым лывыртымаш

Лудмо урокышто тунемме буква-влкым серымаш.

Буква-влкым ушен моштымаш. Кўрылтде да кўрылтын возалтше буква-влак.

Прописьыште улшо образец почеш возымаш.

Диктоватлыме почеш возымашке куснымаш.

Лудмаш ден серымашым интегрироватлаш келша.

2-шо пелий

Возымаш, марий йылме да йылмым лывыртымаш (32шагат)

Мом тунемман?

Предложений. Ойлымашым предложений-влаклан шеледымаш. Предложенийыште рўдо мут-влакым ойырымаш. Ко? мо? мом ышта? могай? йодыш-влаклан вашештыше шомак-влакым палемдымаш.

Йўк ден буква-влак. Йўк ден буква-влак. Пушкыдо ден пенгыде согласный-влак. Ь буква. Е, ё, ю, я буква-влакын кучылталтмышт.

Слог. Мутым слоглан шеледымаш. Мутым вес корныш вончыктарымаш.

Кўрылтде кутырымаш. Палемдыме теме почеш изирак предложений-влакым чонымаш. Сўрет почеш ойлымашым чонымаш. Тўнал пуымо йомакым шуйымаш. Саламлалтмаш да чеверласымаш.

Чын сераш туныктышаш мут-влак:

ер, Йошкар-Ола, кече, книга, кольмо, комбо, лудо, Москва, парня, пўй, ўй, чыве, шкаф, эр.

Лудмаш да йылмым лывыртымаш.

Мом лудман?

Калык ойпого. Мыскара, лудыш, шотлеммут, монгешламут, тушто, калыкмут, муро, ойоро, йомак-влак.

Вольык, кайык да янлык нерген. С. Чавайнын, В. Савин, Н. Мухинын,

М. Казаковын да молынат кайыклан полеклыме сылнымутышт.

Пиалан йоча жап. Икшыве илышым сўретлыше сылнымут. С. Чавайнын,

М. Шкетанын, А. Бикын, М. Майнын, М. Казаковын да молынат возымышт.

Внеклассный лудмаш. Утларакшым калык ойпогым лудман. Модын

ончыкташ мыскарам, сценке-влакым кучылташ лиеш.

Кўрылтде кутырымаш. Мут чондайым пойдарымаш. Почеламут-влакым

наизусть тунеммаш. Тушто-влакым кучылтмаш. Книгасе сўретым текст дене танастарымаш. Йомаклан але ойлымашлан мучашым шонымаш. Рифмым келыштарымаш.

Наизусть тунемшаш почеламут-влак.

С. Чавайн. «Мўкш», «Шогертен».

Н. Мухин. «Вараксим».

И. Осмин. «Меран», «Чодыраште».

М. Казаков. «Танюша», «Телым чодыраште».

М. Большаков. «Кече шыргыжеш».

Б. Данилов. «Шошыжат, чевержат», «Паша».

В. Сапаев. «Кушто А букваже?»

Э. Анисимов. «Шочмо вер».

В. Крылов. «Тыныс муро».

Утверждаю: Согласовано: Рассмотрено на заседании

Директор Зам. директора по УВР ШМО. Протокол №

МОУ «Аринская средняя МОУ «Аринская средняя (полная) « __» __________ 2011г.

(полная) общеобразовательная общеобразовательная школа»

школа»

__________ ____________

«__» ___________2011г «___»__________2011г

Рабочая программа

МОУ «Аринская средняя (полная) общеобразовательная школа»

Васильевой Олимпиады Алексеевны, учителя начальных классов

I квалификационной категории

Родная литература

1 класс

Разработана на основе ФГОС начального общего образования второго поколения,

утвержденного приказом МО и науки РФ № 000 от г

Принята на заседании

педагогического совета

от « » августа (протокол № )

Умылтарен возымаш

Литератур лудмаш предметын чумыр ойыртемалтше могыржо

Тунеммашын цель ден задачыже

Литератур лудмаш – тўналтыш школышто туныктымо тўн предмет кокла гыч иктыже. Шочмо марий йылмым нергелыме дене пырля тудо тунемшын шинчымашыжым ешара, уш-акылжым атыландараш полша да шўм-чон пояныкшым арун сескемдара. Литератур лудмаш урокышто тунемшын пашаже сайын кая гын, моло предмет денат йоча нелылыкым шижаш ок тўнал.

Литератур лудмаш урокышто тыгай цель-влак шындалтыт:

– чын, икшырымын писын, умылен да сылнын лудаш тунемаш, книгам кумылын да йоратен лудмашке куснаш, шкевуя окымлыде лудаш тўналаш, лудмо негызеш шке кутырымо да возымо йылмым лывырташ;

– сылнымутым лудшыла, уым утларак пален налаш, творческий шўлышым кугемдаш; мутын сылнылыкым шочыктышо вийжым шижаш; туныктен шогышо, тыгак научный шинчымашым темлыше текст-влак дене пашам ышташ;

– сылнымутан текстын полшымыж дене тунемаш тўналше йочан кугу тўняште шкем кучен моштымо койышыжым печкалтараш, порылык дене осаллыкьм ойыркалаш, шуко йылман Российыште да вес эллаште ильше калыкын тўвыраштым пагалаш кумыландаш.

Литератур лудмаш урокын эн серыпле кўкшытан цельже: ушан-шотан лудшым шуарен кушташ. Лудмо негызешыже йоча тек шке шинчымашыжым умбакыже нолтен шога. Чыла тышке шуаш теве мо полшышаш: кажне кечын сайынрак да сайынрак лудын шогаш, лудмо алe колыштмо произведенийым умылымо йон-влакым пален налаш, могай у книга лекмым эскерен шогаш да шке гыч ойыркалаш, лудде кодшо кечыште каньысырлыкым шижаш.

Ончыктымо целъ-влакым шукташ манын, теве могай каштала гоч вончаш кўлеш:

1. Чын, икшырымьн писын, умылен да сылнын лудаш умбакыже туныкташ, мо лудмым ынлен шогаш, уш-акылым чын корно дене виктараш, утларак шонкалаш, шижаш, илаш туныкташ, а тидланже лудмашым да книгам пагалаш кумыландаш. Ученик тўрло сынан книга дене палыме лийын шога гын, моло предмет денат пашажым саемден кертеш. Тунам тудо лудмашлан кора гына огыл, а у шинчымашым погышашлан кора книга-влакым ока, шке тўня умылымашыжым кугемда, шке кумылын тўрло мутерым, справочникам кычалаш тўналеш.

2. Йылме лывыртыме пашам у кўкшытышко нолталаш. Тидланже йоча мут шондыкшым сайынак пойдарышаш, марий писатель ден поэт-влакын сылнымутышт гыч кунар-гынат кўсынлышаш.

3.  Сылнымут литературышто сўретлыме пўртўсын да илышын моторлыкшым, чеченлыкшым умылаш полша. «Шукерте огыл чолгыжшо шинчан чевер кече мемнам вўчкыш, а теве ынде шыжат толын шуо». А. Мичурин-Азмекей; «Содыки могае сае – ме тўняште илена» Г. Oяр. Тунемше-влак литературым живопись да музык дене танастарен ончалын кертыт: поэт ден писателъ-шамыч сылнылыкым мут дене тўрлат, художник-влак – чия дене, композитор-шамыч – сем дене. Марий автор-влак могай сылнештарыме йон дене пайдаланат, палемден кодыман. Тунемше-шамыч сылнештарыме йон-влакым ойлымаштышт, возымаштышт кучылташ кумыланыт гын, путырак сай лиеш.

4.  Калык ойпого да сылнымут полшымо дене йоча-шамычын шўмешышт поро шонымаш ден волгадо шижмашым шытыктараш да вияндаш, ончыко илышлан шуарен шогаш. Сылнымутын воспитательный вийже изи огыл. Ош тўняште шкем кузе шот дене кучаш, мом ышташ ок йоpо, a мом ышташ лиеш да кўлеш, илаш вийым мо пуа? – тыгай да моло йодышлан вашмутым лудмо да лончылымо текстлаште муаш лиеш.

Лудмаш урокын эше тыгыдырак сомылжат шагал огыл:

– марий писатель ден поэт-влак нерген уым пален налаш;

– тўрло жанран произведений-шамычым ойыркалаш;

– лудмо да лончылымо сылнымутышто сўретлыме персонажын образшым лончылаш, сай але уда койышыжым аклаш;

– ойлымаш ден почеламутын ойыртемжым шижаш тўналаш;

– текстын сорал йылмыжым аклаш;

– порылан куан шижмашым, удалан келшыдыме койышым шочыкташ;

– монгышто книгам шкевуя лудмашке шуаш.

Литератур лудмаш программе тўн шотышто марий калыкын ойпогыжлан да сылнымут мастар-влакын мурсаскаштлан энерта. Тудо кугурак класслаште литературам тунеммашын тўналтышыже лиеш. Тунемме книгашке пурышаш текст-шамыч социальный, этический да эстетический сынан улмышт дене чумыралтыт. Нуно шочмо элым, калыкым, йылмым йоратыше тукымым ончен куштымаште кугу суапым ыштышаш улыт.

Элнан ўшанле эрге ден ўдыр-влакшым шуарен куштымаште шочмо кундем, cap ден тыныс нерген сылнымутым лудмаш пале кышам кода. Тале писатель ден поэт-влакын возымышт, марий калыкын мунло ойпогыжо, тыгак тудын лўмло енже, пайремже да модышыжо, илыш йўлаж нерген текст-влак кугу пайдам пуат. Мемнан пелен илыше пошкудо да финн-угор ешыш пурышо родо-тукым, руш да моло калык-влакын илышышт да сылнымутышт уш-акылыштым пойдара.

Мут мастар-влакын серымышт пўртўсым, илышым да пашан пайдалыкшым ужын да шижын мошташ, кумылым нолташ да шўм-чоным аруэмдаш полшен кертыт. Идалык жап-влак нерген лудмо годым икшыве сылнылык тўняште илышаш, тудын чонжо куанен юарлышаш.

Чыла классыште кажне тема почеш уш-акылым вияндаш, йылмым лывырташ, илышлан ямдылалташ кугу йон ышталтеш. Сылнымут шочмо йылмын ямже дене тўзлана. Тудын пылышнам шыматен йонталтше онгыржо уло. Кажне гласный але согласный йўкым чын каласен колташ туныктыде ок лий. Мут чондайымат эре пойдарен шогыман. Сылнымутышто вашлиялтше чаткан да мастарын чонымо предложенийым молан лончылаш да шке кутырымашке але серымашке пурташ огыл? Ойлымашын чоналтмыжым, ужаш-влакын икте-весышт дене кылдалтмыштым, почеламутын размержым, тудын музыкла йонгалтмыжым молан эскераш огыл?

Сылнымут шкенжын чеченлыкше дене одарлана. Йылмым лывырташ мастарын кучылтмо ойсавыртыш, танастарен каласыме шомак-влак кугун полшат. Садлан танастарымашым, эпитетым, метафорым, гиперболым да молымат йоча-влаклан палдарен кодаш кўлеш.

Лудаш да сылнымут лончылаш урокын утларак жапше минут) ойыралтшаш.

Произведенийым лончылышыла, тунемше-влак текстын тўн шонымашыжым муын моштышаш да ужаш-влак кокласе логический кылым рашемдышаш улыт. Герой-влакын пашаштым, койыш-шоктышыштым аклаш, персонажын молан тыге але вес семын ыштымыж нерген шке шонымыштым луктын ойлаш тўналыт. Текстлан пенгыдын энертен, литературный геройын образшым лончылыман. Посна персонаж нерген автор мом да кузе возен, лудын кодыман да геройын образшым иктешлыман. Лач тыге шоктмо годым икшывын коргешыже, ушешыже эн суапле шонымаш-влак ылыжшаш улыт.

Сай книга дене кылым кучыдымо ен пиалдыме лиеш. Изишт годым лудаш огына кумыланде гын, туныктымо йочана-влак куандыме радамыш логал кертыт. Тыге ынже лий манын, лудмо южо текстым инсценироватлаш келша. Ик произведенийым тунемше-влак модын ончыктат, весым роль дене лудын пуат, кумшым герой лўм дене каласкален кодат. Произведенийым умбакыже шуен але ойлымаш ден йомакым шке гыч шонен каласкалыкташ пайдале.

Лудмаш урок марий да руш йылме, природоведений, труд, музык, изоискусство урок-влак дене чак кылдалтеш. Музык ден изоискусство урок-влак нерген посна палемден кодаш кўлеш. Лудшаш южо текстлан марий композитор-влакын семым келыштарымышт нерген ончыктыде кодаш огеш лий. Художник-влак марий сылнымут деч ордыжто огыт шого. Писатель ден поэтна-влакын портретыштым, южо текстлан сўретым лач нуно ыштеныт. Лудмаш урокышто композитор ден художник-влакын произведенийыштым кучылтмына дене текст ешартыш шулдырым налеш.

Урокышто гына лудмо ок сите. Йоча-влак монтышто ятыр марла книгам, «Ямде лий» ден «Марий Эл» газетлам, «Кече» журналым лудын шогышаш улыт. Мо логалын, тудым ынышт луд манын, лўмынак внеклассный лудмаш манме але монгышто лудмым виктарыме урок эртаралтеш. Тиде уроклан жап программыште ончыктымо шагат гыч налалтеш. I классыште арнян ик кечысе урокын кокымшо ужашыже ойыралтеш. II-IV класслаште тылзыште ик внеклассный лудмаш урок темлалтеш.

Палемдымаш

Икымше классыште февраль каникул деч вара эртарыме лудмашнам букварь деч вара тунеммаш (послебукварный период) але литератур лудмашлан ямдылалтме жап манаш возеш. Жапнажат шагал – 26 шагат, лудшаш темыжат кумыт веле.

Литератур лудмаш урокын лектышыже

Колыштмаш (аудирований). Йўкандыме ойым але вес енын лудмыжым колыштын да колын моштымаш.

Лудмаш. Темлыме кугытан да жанран текстым лудмашын молан кўлмыжым да кузе лудшашым (икымше гана шкалан пален налаш але ойыркален лудаш) рашемдымаш. Шўлышым чын пайлен, йўкым иземден-кугемден, вичкыжемден-кўжгемден, шуйдарен-кўчыкемден лудмаш, кажне йўкым раш каласымаш (дикций). Лудшыла, логический паузым, ударенийым да интонацийым эскерымаш.

Кутырымаш. Коктын але шукын кутырымо годым тыматлын мутланымаш, йодыш-влакым пуэн моштымаш. Шке ойлымо годым (монолог) сылнештарыме йон-шамыч дене (танастарымаш, метафор да молат) пайдаланыман, шке шонымашым мут дене тўрлыман, кутырымашым мастарын чоныман да вес енын ойлымаштыже тўн шонымашым ойырен моштыман.

Возымаш. Сылнымутым лудмо негызеш каласкалымаш, описаний да шонкалымаш сынан текстым возымаш; сўрет почеш изирак сочиненийым серымаш; колыштмо ойлан але лудмо текстлан аклыме мутым (отзыв) возымаш.

Лудмашын тўрло шорынжо. Ойлымаш почеламут, басня, тыглай статья-влак дене паша. Тидын годым тыгай моштымаш шуаралтшаш: сылнымутышто да научно-популярный сынан текстыште кучылтмо сылнештарыме йон-шамычым ончыктымаш; авторын возымаштыже мо-мо сўретлалтмым радамлымаш; писательын шкенжын кузе шонкалымашыжым тогдайкалымаш; текстыште ончыктымо эн рўдо шонымашым рашемдымаш. Ученик книган шинчымаш памаш улмыжым умылышаш. Ынде тудо шкежат тунемме, сылнымутан да справочный книга-влакым ойьркалышаш: молан манаш гын, икшывылан полеклыме литератур библиотекыште пеш шуко тÿўло улыт. Монгышто шке гыч лудшаш книга-влак программыште палемдалтыныт. Туге гынат йоча шке кумылын вес савыктышымат лудын сена. Но тидын деч ончыч туныктшын канашыжым налшаш.

Литератур лудмаш урокын лектышыже могай лийшаш

Ушан-шотан айдемым шуарен куштымашым шотьшко налаш гын, литератур лудмаш урокышто тунемме негызеш теве мо рашемдалтшаш:

– сайын тунеммаште да шкем умбакыже вияндымаште лудмашын кугу полышыжым шижын шогымаш;

– тўня илышым да шкемым шке пален налаш манын, эре лудын шогаш кўлмым ушышто чарныде кучымаш;

– Марий Элысе, Российысе да вес элысе кугезына-влакын полеклыме уш-акыл поянлыкышт дене палыме лиймаш;

– сылнымутан произведений сымыктышын посна ужашыже манмым умылымащ;

– сылнымутым тичмашнек авалтен налын вашлиймаш;

– сылнымутым уло шўм-чон дене умылаш тыршымаш;

– шке шонымым шот дене почын пуымаш да вашмушланыше енын: ушпогыжым пагалымаш.

Урок деч посна моло годым литератур урокын лектышыже могай лийшаш:

– кўлеш шинчымашым пален налаш манын, тўрло книга ден справочниклаште але интернетыште келшыше материалым шкевуя кычалмаш;

– сылнымутан текстым лончылымо да умылтарыме годым тудым логический ужаш-влаклан шелeдымаш, планам чонымаш, сылнештарыме йон-шамычым муын палемдымаш, шке шонымашым умылтарен да негызлен моштымаш;

– шкенан йырысе тўня дене вашкелшымаш кылым кучымо правил ден йºн-шамычым умылен налмаш;

– обществыште пенгыдемдалтше шкем кучымо шотышто правил-влак дене палыме лиймаш;

– весе-шамыч дене вашкыл кучымо негыз-влакым палымаш, группышто, тўшка пашаште шкем кучен моштымаш.

Лудмашын шкенжын саскаже тыгай лийшаш:

– сайын да умылен лудмаш кўкшытышко шумаш;

– тўкнылде лудмашке куснымаш, колыштмо але лудмо текстым умылымо йон-шамычым палымаш;

–шкем ушан-шотан, творческий шўлышан лудшылан шотлымаш;

– произведенийысe персонаж але событий нерген каласкалымаш сынан тыглай текстым шке гыч чонен моштымаш, план почеш содержанийым шке гыч каласкалымаш, шонкалымаш да описаний йоршан повествовательный текстым чонымаш;

–тунемме почеламутым наизусть каласымаш, ученик, тыгак ача-ава да туныктышо-влак ончыко изирак увертарымаш да ойлышаш шомак дене лекшаш.

Тунемме ий мучаште марий йылме дене йоча мом палышаш да ыштен моштышаш

I класс

Йоча марий алфавитышке пурышо чыла буквам раш палышаш, мутым икшырымын слог дене але тичмаш шомак дене лудшаш, икымше пелийыште 1 минут жапыште 15-20 мутым лудын шуктышаш; II пелийыште - 20-25;

– учебник гыч ончен возен налшаш, икымше пелийыште 1 минутышто 10 буквам серен шуктышаш, кокымшо пелийыште – 15 буквам;

– текстын молан тыге лўмдалтмыжым умылтарен мошташ тўналшаш;

– посна мутым але ойсавыртышын мом ончыктымыжым умылаш

тыршышаш;

– лудмо почеш туныктышын йодышыжлан вашмутым пуышаш;

– лудмын содержанийжым каласкалаш тўналшаш;

– шке гыч лудмо книган лўмжым каласышаш;

– почеламутысо рифме ден ритмым тогдаяш тунемшаш;

–почеламутым наизусть палышаш.

Тунемше йўк ден буква кокласе ойыртемым палышаш: йўкым ойлена (каласена), буквам ужына, возена.

Тудо мут гыч йўк-влакым ойырен луктын моштышаш, нуным чын

радамлышаш:

-гласный да согласный йўк ден буква-влакым чын ойыркалышаш;

- шомакыште пушкыдо да пенгыде согласный йўк-влакым ончыктышаш;

- изи да кугу буква-влакым арун да чаткан серышаш, тидын годым букван кўшан, ўлан да покшелан ушалтмыжым шекланышаш;

- пушкыдо согласный йўк-влакым ь да йотированный буква-влак дене палемден моштышаш;

-предложений гыч шомак-влакым ойырен лукшаш, письменный да печатный шрифт дене возымо мутым але кўчык предложенийым йонылыш деч поса серен налшаш;

-туныктышын диктоватлымыж почеш ойлымо семынак сералтше посна мут-влакым але 3-4 шомакан предложенийым чын возышаш;

-предложенийым кугу буква дене тўналын серышаш, предложений мучашеш точкым шындышаш;

-туныктышын каласыме темыж почеш 2-3 предложенийым чонышаш