Элнан ÿшанле эрге ден ÿдыр-влакшым шуарен куштымаште шочмо кундем, сар ден тыныс нерген сылнымутым лудмаш пале кышам кода. Тале писатель ден поэт-влакын возымышт, марий калыкын мунло ойпогыжо, тыгак тудын лÿмлö енже, пайремже да модышыжо, илыш-йÿÿнерген текст-влак кугу пайдам пуат. Мемнан пелен илыше пошкудо да финн-угор ешыш пурышо родо-тукым, руш да моло калык-влакын илышышт да сылнымутышт уш-акылыштым пойдара.
Мут мастар-влакын серымышт пÿртÿсым, илышым да пашан пайдалыкшым ужын да шижын мошташ, кумылым нöлташ да шÿм-чоным аруэмдаш полшен кертыт. Идалык жап-влак нерген лудмо годым икшыве сылнылык тÿняште илышаш, тудын чонжо куанен юарлышаш.
Чыла класслаште кажне тема почеш уш-акылым вияндаш, йылмым лывырташ, илышлан ямдылалташ кугу йöн ышталтеш. Лудаш да сылнымут лончылаш урокын утларак жапше (30-35 минут) ойыралтшаш.
Произведенийым лончылышыла, тунемше-влак текстын тÿн шонымашыжым муын моштышаш да ужаш-влак кокласе логический кылым рашемдышаш улыт. Герой-влакын пашаштым, койыш-шоктышыштым аклаш, персонажын молан тыге але вес семын ыштымыж нерген шке шонымыштым луктын ойлаш тÿналыт. Текстлан пенгыдын энертен, литературный геройын образшым лончылыман. Посна персонаж нерген автор мом да кузе возен, лудын кодыман да геройын образшым иктешлыман. Лач тыге шоктмо годым икшывын кöргешыже, ушешыже эн суапле шонымаш-влак ылыжшаш улыт.
Лудмаш урок марий да руш йылме, природоведений, труд, музык, изоискусство урок-влак дене чак кылдалтеш. Урокышто гына лудмо ок сите. Йоча-влак мöнгыштö ятыр марла книгам, «Ямде лий» ден «Марий Эл» газетлам, «Кече» ден «Ончыко» журналам лудын шогышаш улыт. Тдланак кöра внеклассный лудмаш манме урок эртаралтеш. I классыште арнян ик кечысе урокын кокымшо ужашыже ойыралтеш. II – IV класслаште тылзыште ик внеклассный лудмаш урок темлалтеш.
Марий йылме, чын возен моштымаш да йылмым лывыртымаш
Марий йылме урокышто ыштышаш тÿн сомыл – уш-акыл вияндымаш ден йылмым лывыртымаш, воспитательный паша. Нине кум йогын урокышто ик энерыш ушна.
Йылмым лывыртыме нерген ойлымо годым эн ончычак предлженийым шарналтыман. Ты шот дене «Предложений» тема чыла классыштат рÿдö верым налшаш.
Предложений. Мут-влакым палыме, почела каласен кайыме, нунын ойыртемыштым лончылымо дене гына шке шонымым вес енлан писын да раш почын пуаш огеш лий. Тыйым умылышт манын, мут-влакым икте-весе дене кылден, келыштарен радамлен, чапле предложенийым чонен кутырыман.
Тунемше-влак I классыштак, эше буква-влак дене палыме лийме деч ончычак, предложений нерген умылымашым налыт. Ты классыштак предложенийым кугу буква дене возаш тÿналаш да точкым шынден мучашлаш тунемыт.
II классыште икшыве-влак предложений мучашыште точкым, вопросительный да восклицательный знакым кучылташ тÿналыт. Предложенийын главный членже-влак дене палыме лийыт, йодыш почеш мут-влак кокласе кылым рашемдат.
III классыште мут сочетаний кугу верым налеш. Мут сочетанийыште да предложенийыште шомак-влак кокласе кыл лончылалтеш. Главный ден второстепенный член-влак тунемалтыт.
IV классыште «Предложений» раздел почеш паша шуко ышталтеш. Икгай членан предложений-влак посна ойыралтыт. Союз деч посна, да, ден, но, а союз-влак дене ушалтше икгай членан предложений-влак тунемалтыт. Сложный предложений дене палыме лийыт. Ончыч сложносочинённый, вара гын, гынат, манын союзан сложноподчинённый предложений-влак темлалтыт. Палымаш манме амал денак вияш ой пурталтын.
Мут. Предложений дене палыме лийме годым мут нерген ойлыде нигузе от керт. Шомак деч посна предложенийым от чоно. Мутым тÿрлö могырым лончылен, ныл ий коклаште йоча теве ммом пален налеш:
ü кажне шомак шкенан йырысе илышын могай - гынат ик йыжынжым пуа, мом-гынат ончыкташ кучылталтеш;
ü Чыла мутынат шке грамматический ойыртемже уло: кажне шомак могай-гынат ойлымаш ужаш лиеш, тÿрлö формым налеш, предложений чонымаштат тÿрлын кучылталтеш, могай-гынат вес шомак дене кылдалтеш;
ü Кажне мут ик алешуко значенийже дене ойыртемалтеш, лишыл да ваштарешла, тÿн да вончештарыме значениян лийын кертеш.
I классыште знаменательный ойлымаш ужаш-влаклан йодышым шындаш темлалтеш.
II классыште кö? мо? могай? мом ышта? Йодышлан вашештыше шомак-влак дене палыме лийыт.
Мутвож нерген тÿналтыш умылымаш пуалтеш.
Пич мужыран йонгыдо согласный йÿк-влак эскералтыт, тыгай йÿкан шомак-влакым чын возаш туныктат.
III классыште «Мутын составше» тема кугу верым налеш. Мутвож, суффикс, мутмучаш шомакын ужашыже семын лончылалтыт. Ынде нуно утларак келгын тунемалтыт. Марий йылмысе гласный йÿк-влакын икте-весышт дене келыштаралтмышт (сингармонизм) икымше гана III классыште вашлиялтеш. Тудо ударенийдыме гласный мучашан шомак-влакым возымаш дене кылдалтеш.
III классыштак шукырак жапым ойлымаш ужаш-влак налыт. Лÿм мут, пале мут, глагол ден почеш мут келгынрак тунемалтыт.
IV классыште палыме ойлымаш ужаш-влак радамышке олмештыш мут, чот мут ден наречий ушнат. Икгай членан предложенийым лончылымо, тыгак сложный предложений дене палыме лийме годым союз нергенат мутым лукман.
Мут-влакым орфографически чын возымашлан жап утларак ойыралтеш. Тунемше-влак грамматический правил-влак дене ятыр палыме лийыт.
Йÿк ден буква. Йÿк ден буква-влак дене тунемше-влак I классыштак палыме лийыт. У ий деч вара йÿк ден буква - влакым лончылымаш фонетика ден графика кÿкшытышкö нöлталалтеш. Е, ё, я, ю буква-влак посна лончылалтыт.
II классыште фонетика дене паша умбакыже шуйна. Марий йылмысе ы йÿкын ойыртемалтше (редуцированный) тÿсшым лончылаш да возымаште лийын кертше орфографический йонылышым шижтараш посна жап пуалтеш. Руш йылме гыч пурышо ф, х, ц, щ, б йÿкан мут-влакым чын ойлаш да экшык деч посна сераш полшаш кÿлеш.
II классын кугурак фонетический темыже – «Ударений». Ударениян да ударенийдыме слог-влакым шомакыште ойыркалыктыман.
III классыште ударениян да ударенийдыме гласный йÿк-влак умбакыже лончылалтыт, мутышто ударенийдыме пытартыш ö, о, е гласный буква-влакым гармоний закон дене келшышын сераш туныктат.
IV классыште посна фонетический тема уке. Ынде I – IV класслаште чыла тунеммым ушештарен да иктешлен шогыман.
Кÿрылтде кутырымаш. Чумыр марий йылмым тунеммашын саскаже уш-акылым вияндымаште да йылмым лывыртымаште палдырнышаш. Йылме лывыртыме паша шуко шöрынан:
1) шочмо йылмысе кажне йÿкым чын да раш ойлаш туныктыман, предложенийын интонацийжым эскерыман, паузым моштен ыштыман;
2) йочан мут чондайжым эреак пойдарен шогыман, южо шомакшын мом ончыктымыжым рашемдыман;
3) предложений-влак пеш шуко тÿрлö кышкаран лийыт, нуно урокышто лончылалтшаш да тунемше-влакын предложений чонымо конструкцийыштым пойдарышаш улыт;
4) Предложений-влак икте-весышт дене ушнен кылдалт шогышо ойлымашым ыштат.
Йылме лывртыме паша кажне классыште эртаралтеш. Тудо лудмаш, возымаш да йылме уроклаште шукталтеш.
Кажне классыште творческий пашалан кугу вер ойыралтеш. Тудлан кок арняште ик шагат пуалтшаш.
Тунемме ий мучко тынар письменный паша серыкталтшаш:
Паша | Класс | Тунемме чырык | Шагат |
I II III IV | |||
Диктант Изложений Сочинений | I II III IV II III IV I II III IV | - 1 1 1 | 3 8 8 9 8 8 8 8 8 9 9 |
Марий йылме дене йоча-влакын налме шинчымашышт сай да пенгыде лийже манын, ушештарыме, иктешлыме да тергыме пашам луштарыман огыл.
Личностный УУД (чылалан келыштарыме туныктымо паша)
Шке рашемдымаш: туналтыш класслыаште тунемше-влаклан виктаралтше (келыштаралтше) шинчымаш радамлык;
Смыслообразований да нравственно-этический виктарымаш: ен-влакын уда да сай койышыштым, янлык-влак деке чаманымаш кумылым аклен моштымаш,
Регулятивный УУД
Марий йылме да лудмаш уроклаште тунемше –влакын шинчымашышт ден моштымыштым тергымаш да аклымаш,
Тунеме пашам шкевуя аклышаш;
Познавательный УУД (общеучебный)
Тунемше правилым палшаш да чын кучылт моштышаш,
Шке ончылан йодышым нолталын, вашмутым пуэн моштымаш.
Познавательный УУД (информационный)
Турло информацийым кучылтын мошташ туныкташ.
Тунемше-влакым правиллан виктарымаш
Амал да кылым пенгыдемдымаш
Тушка да поснам ойырен танастарен моштымаш.
I класс
Лудаш-возаш (грамотлан) туныктымаш, класс деч öрдыжсö лудмаш ден йылмым лывртымаш (49 шагат)
Лудаш-возаш туныктымаш кум йыжын гыч эрта:
1) лудаш-возаш ямдылалтмаш, але добукварный период;
2) лудаш-сераш туныктымаш, але букварный период;
3) чыла буквам пален налме деч вара лудмаш, але послебуквенный период. Кумшо период эркын-эркын тыглай лудмашке да йылмым тунеммашке вонча. Лудмашыже кутырымо йылмым вияндаш йöным ышта, серымаш – возымо йылмым. Лудамаш ден возымаш урок гыч кажне арнян внеклассный лудмашлан жап налалтеш. Туныктышо йоча-влакым книга дек шÿманден шога да шке семын ешартыш книгам лудаш кумыланден толеш.
Лудаш-возаш ямдылалтмаш (10 шагат)
Ойлымо да возымо йылме нерген тÿн умылымаш.
Мут ден предложений. Предложенийысе шомак-влак, нунын чотышт да верышт.
Предложений ден мут. Текстым предложений-влаклан, предложенийым шомак-влаклан шеледымаш. Предложенийым графически ончыктымаш.
Слог ден ударений. Шомакым слоглан шеледымаш. Ударениян да ударенийдыме слог-влакым ойыркалымаш.
Йÿк ден буква. Ойлымо да колыштмо годым гласный да согласный йÿк-влакым ойыркалымаш. Гласный йÿкын юж авыртышым вашлийдымыже, а согласный йÿкын умшаште чаракым вашлиймыже. Гласный йÿкын слогым ыштымыже. Мутышто мыняр йÿк улмым палымаш. Ударениян слогым ончыктен моштымаш. Марий йылмысе 8 гласный йÿк дене палыме лиймаш: у, о, ы, а, ÿ, ö, и, э.
Посна согласный йÿк –влак дене палыме лиймаш, мутлан, сонорный-влак: м, л, н, р, н. йÿк-влакым схеме дене ончыктымаш.
Серыме годым чын шинчымаш. Тетрадьым парт ÿмбаке шöрынрак пыштымаш. Возымо годым ручкам, сÿретлыме годым карандашым чын кучымаш. Кидым да парня йыжынлам лывртымаш.
Шаблон почеш тÿрлö предметым ыштымаш да чиялтымаш. Посна геометрический фигур-влакым ыштымаш да тÿрлын штриховатлымаш. Буква-влакын ужашыштым серымаш.
Буква дене палыме лиймаш (22 шагат)
Лудмаш да йылмым лывыртымаш (11 шагат)
Марий йылмысе йÿк ден буква-влак тÿшка шот дене тунеммаш:
- икымше – гласный-влак: у, о, ы, а, ÿ, ö, и, э (е);
- кокымшо – мужырдымо йонгыдо согласный-влак: м, л, н, й, р, н;
- кумшо – йонгыдо мужыран пич согласный-влак: т, к, ш, с, п, ф;
- нылымше – пич мужыран йонгыдо согласный-влак: д, г, ж, з, б, в;
- визымше – йотированный гласный буква-влак: е, я, ю, ё;
- кудымшо – мужырдымо пич согласный-влак: ч, х, ц, щ;
- шымше – ойырен шогышо мягкий да твёрдый согласный-влак: ь, ъ.
Мутым слог дене лудаш тунеммаш.
Лудмо годым гигиенический правил-влакым эскерымаш, мутлан, шинча дене книга коклаште 20-25 сантиметр кокла вер лийман, буквам парня дене огыл, а изи указке дене тÿкалтен кайыман, корно ынже йом манын, закладке дене пайдалыман.
Йылме лывыртыме паша: лудмо почеш йодышлан вашештымаш, лудмын содержанийжым шке мут дене каласкалымаш, почеламутым наизусть тунеммаш.
Возымаш да йылмым лывртымаш (11 шагат)
Лудмаш урокышто тунемме буква-влакым серымаш. Изи да кугу буква-влакым танастарен возымаш. Буква-влакын кÿшан, ÿлан да покшелан ушалтмыштым пален налмаш. Кÿрылтын возалтше буква-влак. Слогым кÿрылтде серыманш.
Прописьыште пуымо образец почеш слогым, мутым, предложенийым ончен возымаш. Печатный текстым серымашке савырымаш.
Диктовка почеш возымашке куснымаш. Предлженийым кугу буква дене тÿналмаш, точко дене мучашлымаш.
Серыме годым гигиенический правил-влакым эскерымаш.
Йылме лывыртыме паша лудмаш урокысо материалым ушештарымаш дене кылдалтеш.
Буква-влакым тÿшкалыме, танастарыме да иктешлыме годым логический паша дене пырля йылме лывртышаш нергенат мондыман огыл.
II пелий
Лудмаш да йылмым лывртымаш (17 шагат)
Калык ойпого. Мыскара, оньыш-лийдымаш, лудыш, шотлеммут, мöнгешламут, тушто, калыкмут, муро, мыскара, ойöрö, тÿрлö йомак-влак.
Марий калык модыш-влак. «Йырге пöрдын савырне», «Маска чия», «Олма погымаш» да моло модыш-влак нерген лудмаш да модын ончыктымаш.
Вольык, янлык да кайык нерген. С. Чавайнын, В. Савин, Н. Мухинын, М. Казаковын, И. Осминын, Б. Даниловын, В. Сапаевын да молынат вольыклан, янлыклан да кайыклан пöлеклыме сылнымутышт.
Пиалан йоча жап. Икшыве илышым сÿретлыше сылнымут.
Внеклассный лудмаш. Туныктышо утларакшым калык ойпогым лудеш. Тудо йомак да тушто-влак дене палдара, модын ончыкташ мыскара ден изи сценке-влакым темла.
Возымаш, марий йылме да йылмым лывыртымаш (17 шагат)
Предложений.Ойлымашым предложений-влаклан шеледымаш. Предлженийыште рÿдö мут-влакым ойыркалымаш, кö? мо? да мом ышта? Йодыш-влаклан вашештыше шомак-влакым палемдымаш. Предложенийым кугу буква дене тÿналын возымаш, предложений мучашеш точкым шындымаш.
Мут.Предметым ончыктышо да кö? мо? йодышлан вашештыше шомак-влак. Предметын палыжым ончыктышо могай? йодышлан вашмутым пуышо шомак-влак. Предметын мом ыштымыжым ончыктышо да мом ышта? мом ыштат? йодыш-влаклан вашештыше мут-влак.
Йÿк ден буква-влак. Пушкыдо ден пенгыде согласный-влак. Ь буква. Мужыран йонгыдо да пич согласный йÿк-влак. Шомак мучашаште нуным келшыше буква дене палемдымаш. Слог. Мутым слоглан шеледымаш. Мутым вес корныш вончыктарымаш.
Тунемме ий мучаште йоча мом палышаш да ыштен моштышаш
Йоча мрий алфавитышке пурышо чыла буквам раш палышаш, мутым икшырымын слог дене але тичмаш шомак дене лудшаш, икымше пелийыште 1 минут жапыште 15-20 мутым лудын шуктышаш; II пелийыште – 20-25;
ü учебник гыч ончен возен налшаш, икымше пелийыште 1 минутышто 10 буква серен шуктышаш, кокымшо пелийыште – 15 буквам;
ü текстын молан тыге лÿмдалтмыжым умылтарен мошташ тÿналшаш;
ü посна мутым але ойсавыртышын мом ончыктымыжым умылаш тыршышаш;
ü лудмо почеш туныктышын йодышыжлан вашмутым пуышаш;
ü лудмын содержанийым каласкалаш тÿналшаш;
ü шке гыч лудмо книган лÿмжым каласышаш;
ü почеламутысо рифме да ритмым тогдаяш тÿналшаш;
ü 10-15 почеламутым наизусть палышаш.
Тунемше йÿк ден буква-влак кокласе ойыртемым палышаш: йÿкым ойлена(каласена), буквам ужына, возена.
Тудо мут гыч йÿк-влакым ойырен луктын моштышаш, нуным чын радамлышаш;
ü гласный ден согласный йÿк ден буква-влакым чын ойыркалышаш;
ü шомакыште пушкыдо да пенгыде согласный йÿк-влакым ончыктышаш;
ü изи да кугу буква влакым арун да чаткан серышаш, тидын годым букван кÿшан, ÿлан да покшелан ушалтмыжым шекланышаш;
ü пушкыдо согласный йÿк-влакым ь да йотированный буква-влак дене палемден моштышаш;
ü предложений гыч шомак-влакым ойырен лукшаш;
ü письменный да печатный шрифт дене возымо мутым але кÿчык предложенийым йонылыш деч посна серен налшаш;
ü туныктышын диктоватлымыж почеш ойлымо семынак сералтше посна мут-влакым але 3-4 шомакан предложенийым чын возышаш;
ü предложенийым кугу буква дене тÿналын серышаш, предложений мучашеш точкым шындышаш;
ü туныктышын каласыме темыж почеш 2-3 предложенийым чонышаш.
Личностный УУД: шке рашемдымаш
Регулятивный УУД: лудмаш урокышто тунемше-влакын шинчымашым да моштымашым тергымаш.
Познавательный УУД: турло мутерла дене пашам ыштымаш, библиотека дене кылым кучымаш;
Турло семын йодышым шынден лудмаш;
Коммуникативный УУД: турло йоным кучылтын, лудын моштымаш.
II класс
Лудмаш да йылмым лывыртымаш ( 51 шагат )
Калык ойпого (5 шагат). Марий калык йомак – влак. Марий писатель – шамычын серыме йомакышт. Марий калык муро ден такмак – влак. Калыкмут, тушто, калык пале ден лудышмут-влак. Марий калык мыскара.
Ныл изак-шоляк (кенеж ден шыже) (5 шагат). Кенеж да йоча-влак. Кенеж нерген почеламут ден ойлымаш-влак. Шыже да у тунемме ий. Кугыен-влакын шыжымсе пашашт. Шыжым янлык ден кайык-влакын илышышт. Шыже пуртус экскурсий. Игечын вашталтмыжым, кайык-влакын шокшо велыш чонештымыштым эскерымаш.
Шортно пеледыш-шамычлан (4 шагат). Марий писатель ден поэт-влакын йоча-влак нерген серыме сылнымутышт. Мыскара шулышан почеламут ден ойлымаш-влак. Паша илышым сорастара (8 шагат). Паша, турло профессий нерген почеламут ден ойлымаш-влак. Пашалан полеклыме калыкмут. Йогым койдарыше мыскара.
Поро (лывырге) кумыл шерге ( 5 шагат). Ваш-ваш келшымаш, икте-весылан полшымаш, шкем эплын кучен моштымаш, кугурак-влакым пагалымаш нерген сылнымут. Торжалыкым шылтален ончыктышо почеламут ден ойлымаш-влак.
Марий Эл – шочмо вел (5 шагат). Шочмо кундемлан, пашаче марий калыклан, тудын нимучашдыме порылыкшылан полеклыме почеламут, ойлымаш, повесть ден роман гыч налме ужаш-влак.
Ныл изак-шоляк ( теле ден шошо) (9 шагат). Теле пуртус, йоча-влакын куаныштлан полеклыме почеламут ден ойлымаш-влак. Кугыен-влакын телымсе пашашт. Телым янлык ден кайык-влакын илышышт. Шошо пуртус, кугыен-влакын шошымсо пашашт, вольык, янлык, кайык илышлан полеклалтше сылнымут.
Марий калык модыш (6 шагат). Мотор пуртусым, ен-влак кокласе кумылзак койышым ончыктышо турло модыш-влак. Турло йоча модыш нерген лудмаш да модын ончыктымаш
Первый марий писатель-влак (4 шагат). Марий сылнымутын онарже С. Чавайнын, мер пашаен да писатель В. Савин () да поэт почеламут ден ойлымашышт.
Внеклассный лудмаш (6 шагат). Внеклассный уроклаште у изданий дене пайдаланаш лиеш. Тыгак урокым «Ямде лий» газетлан, «Кече» журналлан полеклаш кулеш.
Тунемме ий мучаште йоча мом палышаш да ыштен моштышаш
II класс
Текстым тичмаш мут дене лудшаш, икымше пелийыште 1 минут жапыште 35-40 шомакым лудын шуктышаш, кокымшо пелийыште – 40-50 мутым;
_ текстым логический ужаш-влаклан шелшаш, нунылан келшыше вуймутым пуышаш, туныктышын полышыжлан энертен, произведенийын тун (рудо) шонымашыжым рашемдаш;
_ персонажын койыш –шоктышыжым вий шутымын аклышаш;
_герой-влакын сай пашаштлан куаныме, йонылыш корнышко тошкалмыштлан тургыжланыме шижмашым ончыктышаш;
_текстым туткын эскерен лудшаш, тушто танастарымашым, сылне определенийым, вончештарыме значений дене кучылталтше мутым ончыктышаш;
_йочалык книга дене шкевуя палыме лийшаш (авторын фамилийжым, книган лумжым шарнышаш), туныктышын темлымыж почеш школысо але ялысе библиотекыште книгам налын лудын шогышаш;
_15 почеламутым наизусть палышаш.
Марий йылме да йылмым лывыртымаш (51 шагат)
Предложений (3 шагат). Кок-кум шомакан предложений-влак. Кок-кум предложениян изи ойлымаш.
Предложенийыште рудо шомак-влак: подлежащий ден сказуемый. Мут-влак кокласе кыл (йодышым шынден палымаш).
Повествовательный предложенийым эскерымаш, предложений мучашеш точкым шындымаш. Йодышан предложенийым эскерымаш, предложений мучашеш йодыш палым шындымаш. Побудительный предложенийым эскерымаш.
Восклицательный да восклицательный огыл предложенийым эскерымаш, восклицательный предложений мучашеш кычкыралтыш палым шындымаш.
Мут ден предложений (13 шагат). Мут ден предложений. Предложений ден мут. Лум мут. Ко? Мо?йодышлан вышештыше шомак-влакын предложенийыште подлежащий лиймышт (палдарымаш).
Глагол, предметын мом ыштымыжым ончыктышо да мом ышта? мом ыштат? йодышлан вашештыше мутан предложений – влак.
Пале мут, предметын палыжым ончыктышо да могай? йодышлан вашештыше шомакан предложений-влак.
Кумдан кучылталтше почеш мут-влак: дене, дек, гыч, гоч, нерген, гай. Нуным посна возымаш.
Ен, ачалум да фамилийым кугу буква дене возымаш.
Вольыклан да моло чонанлан пуымо лумым кугу буква дене серымаш.
Ола, ял да энер лум-влакым кугу буква дене возымаш.
Икгай вожан мут-влак. Мутвожын эре ик семын сералтмыжым эскерымаш: вудым-вуд, флагым-флаг.
«Марий йылме» учебникысе да С. Дмитриевын «Чын возо» мутерже дене пайдаланаш туналмаш.
Йук, буква, мут ден предложений (25 шагат). Йук, буква, мут ден предложений нерген ушештарымаш. Предложенийысе главный член-влак нерген ушештарымаш. Подлежащий ден сказуемый лийше шомаклаште гласный да согласный йук-влакым ойыркалымаш.
Мут туналтыште да гласный почеш слог туналтышыште шогышо е, я,ю буква-влак. Тыгай букван мутым, тыгай шомакан предложенийым лончылымаш, предлженийысе главный член-влакым ончыктымаш.
Марий йылмысе ы йукан мут-влакым эскерымаш. Мутвожышто ы буквам возымаш, мутлан: пыл мутвожышто ик ы буква сералтеш, пырдыж мутвожышто – кок ы буква.
Пич да йонгыдо мужыран согласный йук-влак: б-п, в-ф, г-к, д-т, ж-ш, з-с. Мут мучашыште нунын возалтмыштым тергымаш: клубышто – клуб, купышто – куп, левым – лев, шарфым – шарф…
Руш йылме гыч пурышо ф, х, ц, щ, б йук-влакым чын ойлымаш да йонылыш деч посна серымаш, мутлан: флаг, кофто, шкаф, художник, колхоз, цех да молат.
Ударений. Кок-кум гласныян мутлаште ударениян слогым ончыктымаш. Почеламутышто ударениян да ударенийдыме слог – влакын келыштаралтмыштым эскерымаш, мутлан: кок слоган шомакыште ударений икымше але кокымшо слогеш логалеш.
Алфавит, тудын кулешлыкше. «Марий йылме» учебникыште да «Чын возо» мутерыште кулеш букван шомакым кычал мумаш. Икымше буквам шотыш налын, мут-влакым алфавит почеш радамлымаш.
Ушештарымаш (10 шагат). Предложений. Мут ден предложений. Йук, буква, мут да предложений.
Тунемме ий мучаште йоча мом палышаш да ыштен моштышаш
II класс
Марий алфавитышке пурышо 36 букван лумыштым палышаш;
пушкыдо да пенгыде, мужыран да мужырдымо йон, тыгак пич согласный йук-влакым ойыркалышаш;
_ шомакым слоглан шеледен, вес корнышко чын вончыктарышаш;
- мутым, предложенийым, 30-40 мутан текстым, буквам кодыде, арун да чаткан возышаш;
_ серыме писылык тыгай лийшаш: икымше пелийыште 1 минут жапыште 20 буквам возен шуктышаш, кокымшо пелийыште – 35 буквам;
- ен, фамилий, ола, ял, янлык ден вольыклан пуымо лумым кугу буква дене туналын серышаш;
_ предложенийым кугу буква дене туналын возышаш да предложений мучашеш точкым, вопросительный але восклицательный знакым шындышаш;
_ предметым, тудын палыжым да мом ыштымыжым ончыктышо шомак-влаклан йодышым чын шындышаш, нуным ойыркалышаш;
_ предложенийыште тун мут-влакым: подлежащий ден сказуемыйым мушаш, главный член дене кылдалтше шомак-влакым ончыкташ туналшаш;
_ мутым йук шот дене лончылышаш: шомакыште мыняр слог уло, кудо слогшо ударениян, а кудыжо ударенийдыме, йук-влак могай радам дене почела шогат, ойлымо ден возымо коклаште ойыртем уло але уке;
_ йодышлан вашештен, 30-40 шомакан текст почеш изложенийым возышаш.
III класс
Лудмаш да йылмым лывыртымаш (51 шагат)
Калык ойпого.(3ш) Марий да моло калыкын ойпогышт: йомак, муро, тушто, калыкмут, калык пале да мыскара.
Тыге ышташ ок йöрö, а тыге лиеш да кÿлеш.(4ш) Сайым да удам ойыркалаш полшышо сынан почеламут ден ойлымаш-влак. Йоча-влакын тунеммаштышт, ваш-ваш келшымашышт, пайдале тÿшка паша ыштымашышт, икте-весылан полшымаштышт сай да удам ончыктымаш.
Элем пелен.(6 ш) Марий Элын илышых гыч странице-влак. Марий кундемын ошкылжо, пашам йöратыше калыкше, лÿмлöенже-влак нерген почеламут, ойлымаш ден статья-влак.
Паша – илыш негыз.(5 ш) Кугыен-влакын пашашт, тÿрлö профессийышт, икшыве-влакын вий шутымо пашашке ушнымышт нерген сылнымут.
Марий калык пайрем-влак.(5 ш) Шорыкйол (рошто), ÿярня, агавайрем, сÿрем да марий калыкын моло пайремже нерген почеламут, ойлымаш да статья-влак. Пайремыште мурымо муро-влак.
Пÿртÿс муро.(10ш) Юзо теле.(5ш). Сылне шошо шыргыжале.(5ш)
Идалык жап-влак, шочмо пÿртÿс, кундемыштына ашныме вольык да илыше янлык-влак нерген почеламут, ойлымаш, статья-влак
Пошкудо калык-влак.(4ш) Руш, татар, чуваш да башкир калыкын сылнымутышт. Нине калыкын писатель ден поэтыштын мурсаскашт. Калык коклаште келшен илымашын кугу вий улмыжым ончыктымаш.
Аваем, аваем.(3ш) Ныжыл кумылан ава-влак, нунын шке шочшышт верч тыршымышт да тургыжланымышт нерген почеламут, ойлымаш ден калыкмут-влак. Ешыште да пашаште тыршыше ÿдырамашлан пöлеклыме моктеммут.
Тыныс лийже тÿнямбалне (3ш) Армий, кугу сар годым фронтышто, тылыште калык-влакын патырлыкым ончыктымышт, кызытсе жапыште тыныслык верч шогымаш нерген сылнымут.
Лÿмлö марий писатель-влак.(3ш) М. Шкетанын, О. Шабдарын, К. Беляевын, М. Казаков ден И. Осминын сылнымут аршашышт.
Внеклассный лудмаш.(5ш) Внеклассный лудмаш урок тылзылан икте эртаралтеш. 9 шагатым кучылтмеке, классный лудмашлан 59 урок логалеш.
Марий йылме ден йылмым лывыртымаш (51 шагат)
I – II классыште тунеммым ушештарымаш да иктешлымаш.(6 ш)
Предложенийыште тÿн член-влак: подлежащий, сказуемый. Мут-влак кокласе кылым йодыш почеш рашемдымаш. Каласыме цель дене тÿрлö улшо предложений-влак. Восклицательный да восклицательный огыл предложений-влак.
Лÿм мут, пале мут ден глагол-влак, нунын йодышышт. Кумдан кучылталтше почеш мут-влак.
Йÿк ден буква-влак. Йотированный букван шомак-влак. Ф, х, ц, щ, б йÿкан мут-влак. Йонгыдо да пич мужыран согласный-влак. Ударениян да ударенийдыме слоган шомак-влак.
Предложений.(4ш) Предложенийыште тÿн член-влак: подлежащий ден сказуемый. Подлежащийын лÿм мут дене, сказуемыйын глагол дене каласалтмышт. Предложенийыште второстепенный член-влак (кажныже посна огеш лончылалт). Второстепенный член-влакын лÿм мут да пале мут дене каласалтмышт.
Мут сочетаний. Мут сочетанийыште шомак-влакын икте-весе дене кылдалт шогымышт.
Лÿм мутым, пале мутым, глаголым да почеш мутым кучылтын, предложении-влакым чонымаш. Главный членан предложений-влакым второстепенный член дене шарымаш.
Предложений ден мут.(10ш)
Мутын составше. Предложенийыште икгай вожан лÿм мутым, пале мутым да глаголым эскерымаш.
Мутмучаш. Предложенийыште лÿм мутын мучашыжым эскерымаш.
Пале мутын мучаш укежым ончыктымаш. Глаголын мутмучашыжым эскерымаш.
Суффикс. Лÿм мутын –зе (-зо, - зö ) ден -маш суффиксше-влак, нуным шомаклаште, шомакшым предложенийыште эскерымаш. Пале мутын –се ( - ысе ) ден –ан, ( - ян ) суффиксше-влак, нуным шомаклаште, шомакшым предложенийыште эскерымаш.
Гласный йÿк-влак нерген ушештарымаш. Ударениян да ударенийдыме слог-влакым ойыркалымаш. Марий йылмысе гласный йÿк-влакын икте-весе дене келыштаралтмышт.
Мутышто ударенийдыме пытартыш ö,о ден е гласный буква-влакым возен моштымаш. Мут мучашсе ударенийдыме ö, о ден е буква-влакын мутвожышто, мутмучашыште але суффиксыште лиймыштым ончыктымаш.
Ударенийдыме ö, о, е гласный мучашан тÿрлö шомак-влакым эскерыме негызеш иктешлымаш.
Предложений ден ойлымаш ужаш-влак.(24ш)
Ойлымаш ужаш-влак нерген умылымаш. Лÿм мут, пале мут, глагол да почеш мут дене палдарымаш.
Лÿм мут. Ик да шуко чотым ончыктышо лÿм мут-влак. Лÿм мутын падеж дене вашталтмыже.
Пале мут. Пале мутын кÿлешлыкше, тудын йодышыжо да кучылталтмыже.
Глагол. Глаголын жапше, тудын лица да числа дене вашталтмыже.
Ушештарымаш ( 7 ш )
Тунемме ий мучаште йоча мом палышаш да ыштен моштышаш
Текстым тичмаш мут дене лудшаш, икымше пелийыште 1 минут жапыште 35-40 шомакым лудын шуктышаш, кокымшо пелийыште – 40-50 мутым;
ü текстым логический ужаш-влаклан шелшаш, нунылан келшыше вуймутым пуышаш, туныктышын полшымыжлан энертен, произведенийын тÿн (рÿдö) шонымашыжым рашемдышаш;
ü персонажын койыш-шоктымыжым вий шутымын аклышыш;
ü герой-влакын сай пашаштлан куаныме, йонылыш корнышко тошкалмыштлан тургыжланыме щижмашым ончыктышаш;
ü текстым тÿткын эскерен лудшаш, тушто танастарымашым, сылне определенийым, вончештарыме значений дене кучылталтше мутым ончыктышаш;
ü йочалык книга дене шкевуя палыме лийшаш (авторын фамилийжым, книган лÿмжым шарнышаш), туныктышын темлымыж почеш школысо але ялысе библиотекыште книгам налын лудын шогышаш;
ü 15-20 почеламутым наизусть палышаш.
Марий алфавитышке пурышо 36 букван лÿмыштым палышаш;
ü пушкыдо да пенгыде, мужыран да мужырдымо йонгыдо, тыгак пич согласный йÿк-влакым ойыркалышаш;
ü шомакым слоглан шеледен, вес корнышко чын вончыктарышаш;
ü мутым, предложенийым, 30-40 мутан текстым, буквам кодыде, арун да чаткан возышаш;
ü серыме писылык тыгай лийшаш: икымше пелийыште 1 минут жапыште 20 буквам возен шуктышаш, кокымшо пелийыште – 35 буквам;
ü ен, фамилий, ола, ял, янлык ден вольыклан пуымо лÿмым кугу буква дене тÿналын возышаш да предложений мучашеш точкым, вопросительный але восклицательный знакым шындышаш;
ü предметым, тудын палыжым да мом ыштымыжым ончыктышо шомак-влаклан йодышым чын шындышаш, нуным ойыркалышаш;
ü предложенийыште тÿн мут-влакым: подлежащий ден сказуемыйым мушаш, главный член дене кылдалтше шомак-влакым ончыкташ тÿналшаш;
ü мутым йÿк шот дене лончылышаш: шомакыштемыняр слог уло, кудо слогшо ударениян, а кудыжо ударенийдыме, йÿк-влак могай радам дене почела шогат, ойлымо ден возымо коклаште ойыртем уло але уке;
ü йодышлан вашештен, 30-40 шомакан текст почеш изложенийым возышаш.
IV класс
Лудмаш да йылмым лывыртымаш. (51 шагат)
Калык ойпого. Шкенан автор-влакын калык йулалан полеклыме(6 шагат). Марий, руш да вес элласе калык-влакын йомакышт, туштышт да калыкмутышт.
Илаш мо вийым пуа? Пуртус, калык, паша.(10 шагат) Марий сылнымутчо-влакын «Ужар илем» темылан возымо произведенийышт. Шкенан автор-влакын калык йулалан полеклыме ойпогышт. Пашам чапландарыше марий сылнымут.
Марий калыкын лумло енже-влак((3 шагат). Шкенан калык гыч лекше шымлызе, сарын да пашан геройжо, сылнымут да сымыктыш (искусство) пашаен-влак нерген ойлымаш, почеламут ден статья-влак.
Марий калыкын родо – тукымжо. (7 шагат) Удмурт, мордва, эстон, финн, венгр да финн-угор йылме ешыш пурышо моло калыкын ойпогышт, писатель ден поэтыштын сылнымутышт.
Кумыл шергын шога (3 шагат). Марий енын поро улмыжым, тудын лывырге кумылзак койышыжым, турло калык кокласе келшымашым суретлыше ойлымаш, почеламут-влак.
Лумлдо марий писатель ден поэт-влак.(5 шагат) , , Йыван Кырлян, , ойпого аршашышт.
Руш да вес элласе сылнымут мастар-влакын возымышт (12 шагат). , , да молынат йочалык сылнымутышт. Д. Дефон, Д. Свифтын, М. Твенын, В. Гюгон, Д. Родарин серымышт гыч ужаш-влак.
Шыргыжалына мо вара? (5 шагат). Марий, руш да моло калык-влакын койдарчык сынан ойпогышт, мыскара шулышан мут аршашышт. Б. Даниловын, Гр. Ивановын шомакым модыктышо рифман почеламутышт. Буримела модмаш.
Внеклассный лудмаш.(6 шагат). Угыч лекше книга-влак дене паша ышталтшаш.
Тунемме ий мучаште йоча мом палышаш да мом ыштен моштышаш
Икымше пелий мучаште палыдыме текстым тичмаш мут дене чын, умылен да сылнын лудын пуышаш, 1 минутышто 75-80 шомакым шуктышаш,, кокымшо пелийыште - 80-85 мутым;
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 |
