К 100-летию , заслуженного деятеля науки
РСФСР и ЯАССР, доктора философских наук, кавалера орденов Трудового Красного Знамени и «Знак Почета», первого ректора Якутского государственного университета
имени
олунньу 23 к¼н¼гэр 1910 сыллаахха Таатта улуу»ун Уус-Амма нэ»илиэгэр батараак кэргэнигэр т¹р¹¹б¼тэ. Кини т¹р¹пп¼ттэрэ адьас ¼¹рэºэ суох дьон, оºолорун хайаан да ¼¹рэттэрэр баºалаах этилэр. Тоºус саастаах уолу Чычымах начаалынай оскуолатыгар биэрбиттэрэ, онтон Ч¹рк¹¹ххэ сэттэ кылаастаах оскуолаºа ыыппыттара.
¹рэххэ олус дьоºурдаах уол кимтэн да хаалсыбакка ¼¹рэммитэ. Кэлин бэйэтин ¹й¹-санаата сайдан, хайаан да учуутал буолар баºаламмыта. Ол санаатын олоххо киллэрээри Дьокуускайга учуутал ¼¹рэºэр ¼¹рэнээри аттаммыта. Ити 1927 сыллаахха этэ. с сыл устата учуутал техникумугар ¼¹рэммитэ.
Учуутал техникумун б¼тэрбит актыыбынай комсомоле»ы ЫБСЛКС обкома аатынан Москватааºы государственнай педагогическай инстутка ¼¹рэххэ ыытар. Педагогическай институт ¼»¼с курсуттан Москватааºы историко-философскай институтка к¹сп¼тэ. Ити Институту 1934 сыллаахха сити»иилээхтик б¼тэрбитэ уонна марксизмы-ленинизмы ¼¹рэтэр преподаватель идэтин ылбыта.
1934 сыллаахха алтынньы 8 к¼н¼гэр Дьокуускайга реальнай училище дьиэтигэр 57 студеннаах, 12 преподавателлээх Саха сиригэр бастакы ¼рд¼к ¼¹рэх оскуолата – педагогическай институт ¼лэтин саºалаабыта. Оччотооºу кэм½э ¼лэтин саºалаабыт преподавателлэртэн Авксентий Егорович 60-ча сыл устата ¼¼нэр к¹л¼¹нэни ¼¹рэхтээ»и½½э к¼¼»¼н харыстаабакка ¼лэлээбитэ.
Авксентий Егорович ¼лэтигэр ыарахаттары, утарсыылары к¹рс¹р¹. Ону ол диэбэккэ научнай улэлэрин к¼ннэтэ дири½этэн, кэ½этэн ССРС-ка биир б¹д¹½ ученай бы»ыытынан биллибитэ. Кини наукаºа айар ¼лэтэ ¼рд¼кт¼к сыаналанан 1955 с. рд¼к¼ аттестационнай комиссиянан ¼рд¼кт¼к сыаналанан профессор званиетын ылбыта.
Профессор Саха государственнай университета а»ылларыгар итиэннэ а»ыллан бастакы хардыылары о½ороругар улахан ¹½¹л¹¹х. 1956 с. Университет т¼¹рт факультеттааºа, икки наука доктора уонна 26 наука кандидаттара ¼лэлииллэрэ. Авксентий Егорович бастакы ректор этэ. Са½а университет а»ылларыгар научнай-педагогическай кадрдары бэлэмнээ»и½½э улахан болºомтотун уурбута. Москва, Ленинград, Саратов, Свердловскай, Новосибирскай, Томскай, Иркутскай ¼рд¼к ¼¹рэхтэрин тэрилтэлэрэ бу боппуруоска сы»ыарыллыбыттара уонна би»иги университеппыт дьылºатыгар, кини сайдыытыгар, ¼¼н¼¼т¼гэр ахсаабат кы»амньыларын уурбуттара.
сахалартан аан ма½найгы б¹д¹½ философ-ученай: 1940 сыллаахха кандидатскай дисертацияны к¹м¼скээбитэ, онтон 1954 сылаахха философскай наука доктора буолбута. Кини – нациялар теорияларын уонна культура проблемаларыгар ¼г¼с дьо»уннаах научнай ¼лэлэр автордара, норуоттар доºордо»ууларын утумнаах туруула»ааччы, интернационализм ис дьи½ин теорияºа уонна практикаºа чинчийиигэ бэрт элбэºи о½орбут ученай. Олоºун ти»эх к¼ннэригэр диэри бэйэтин итэºэллэригэр уонна аналыгар бэриниилээх хаалбыта.
научнай-тэрийэр ¼лэтэ дэгиттэр ¹р¼ттээх: кини чаºылхай публицист, научнай та»аарыылар мындыр редактора, философия уонна уус-уран классика талааннаах тылбаасчыт-литератора, журналист, медалынан наºараадаламмыт бэртээхэй лектор-популяризатор.
Научнай, педагогическай уонна общественнай ¼лэºэ ¼т¼¹лэрэ икки лэ Кы»ыл Знамята орденнарынан, Бочуот Знага орденынан, ¼г¼с медалларынан уонна Бочуотунай грамоталарынан бэлиэтэммиттэрэ.
¼с кыыстаах, биир уоллаах, сиэннэрдээх. Улахан кыы»а Клара Авксентьевна СГУ-гар ¹р сылга ¼лэлээн баран билигин бочуоттаах сынньала½½а олорор, биир уол оºолоох. Орто кыы»а Казахста½½а Джамбул куоракка олорор, икки оºолоох, сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх. уола Леонард Авксентьевич идэтинэн эксперт-быраас, кэргэннээх, оºолордоох. Кыра кыы»а Галина Авксентьевна филологическай наука кандидата, СГУ филологическай факультетыгар айымньылаахтык ¼лэлии сылдьар. Галина Авксентьевна уола Саха республикатын наукаºа уонна профессиональнай ¼¹рэхтээ»ин министерствотын наука отделын салайааччытынан ¼лэлиир.
Авксентий Егорович Мординов
()
Видный ученый, доктор философских наук, профессор, лауреат Государственной премии имени , общественный политический деятель.
Родился 23 февраля 1910 года в Усть-Амгинском наслеге Таттинского улуса в семье бедного крестьянина. В 1930 году окончил Якутский педагогический техникум, в 1934 году – Московский историко-философский институт. С 1934 года и до последних дней работал преподавателем, затем заведующим кафедрой философии и научного коммунизма Якутского государственного университета. В 1936 году был назначен ученым секретарем Научно-исследовательского института языка и культуры при СНК ЯАССР.
В период Великой Отечественной войны стал одним из организаторов работы по патриотическому воспитанию трудящихся в республике. В 1944 году опубликовал книгу «Якутия в Великой Отечественной войне Советского Союза».
стоял у истоков высшего образования в Якутии. В гг. являлся заместителем директора Якутского педагогического института, в гг. – ректором Якутского государственного университета.
Его научное творчество занимает особое место в развитии философской мысли в Якутии. Им написаны свыше 200 научных и научно-популярных статей, брошюр и книг. Наиболее значительными из них являются монографии «Социалистические нации СССР», «О социалистическом содержании и национальной форме советской культуры».
внес большой вклад в философское осмысление роли родного языка в исторических судьбах этноса, национальной культуры в формировании и развитии его самосознания. Особое место в его деятельности занимали вопросы возрождения основ традиционного бытия и духовного наследия народа саха.
- первый дипломированный философ из народа саха;
- доктор философских наук, профессор;
- активный участник становления и развития высшего образования в республике,
первый ректор ЯГУ(гг.);
-организатор подготовки педагогических и научных кадров, зав. кафедрой
философии;
-заслуженный деятель науки РСФСР;
- кавалер двух орденов Трудового красного Знамени, ордена «Знак Почета»;
- лауреат Государственной Премии имени ;
- видный общественно-политический деятель;
- известный журналист (1929-30гг. - ответственный секретарь газеты «Эдэр большевик», 1937г. - редактор газеты «Кыым, 65 лет тесного сотрудничества с республиканскими газетами и журналами);
- пропагандист, лектор общества «Знание»;
- переводчик политической, художественной, педагогической литературы ( «Манифест Коммунистической партии»1939 г.. «Уроки революции» 1935г.. Сталин «национальный вопрос и ленинизм»1950г. Чехов рассказы,1935г. «Поднятая целина». 1940г.. учебники по истории, географии, природоведению).
Кандидатская диссертация «Диктатура пролетариата и национальная культура», 1940 г.
Докторская диссертация «Социалистическое содержание и национальная форма советской культуры народов СССР», 1952 г.
Книги:
1.Якутия в Великой Отечественной войне Советского Союза, Якутск: Кн. изд-во.1944.-52 с.
2.Саха АССР 25 сыла:/ и др.-Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1947.-303 с.
3.О социалистическом содержании и национальной форме советской культуры. - М.:Госполитиздат.1959.-288 с.
4. о возникновении и развитии марксизма. - Якутск: Кн. изд-во,1963 г.-32 с.
5.Коммунизм тутуута уонна сана киьини иитии.-Якутскай:Кинигэ изд-вота, 1963.057 с.
6.По пути, указанному : 25-летие приветственной телеграммыконфоренции якутской бедноты.-Якутск: книжное изд-во. 1996.-64 с.
7.Улуу Октябрьскай революция уонна общество сайдыыта. .-Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1968.-88 с.
8. интернационализм идеялогиятын уонна практикатын сайыннарыта. - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1970.-212 с.
ССРС - угус нациялардаах социалистическай государство.-Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1972.-48 с.
9.Коммунизмы тутааччылар торут сокуоннара. - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1978.-80 с.
10.Якутский государственный университет;К 50-летию Высшей школы в якутии:Сб. ст./Рук. авт. коллектива д-р филос. наук, проф. .-Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1984.-160 с.
ыстатыйата.
«Эргэ олох хаалынньа½а»
«Кыым» ха»ыат быйылгы сэтинньи 14 к¼н¼нээºи н¼¹мэригэр В. Алексеев «Дьиэлээх ки»и туохтан санньыйда» диэн ыстатыйата бэчээттэммитэ. Бу ыстатыйаºа сиэр-майгы биир суол улахан суолталаах боппуруо»а – арыгылаа»ын ту»унан боппуруос таарыйыллыбыта ааºааччыны сэ½ээрдибэт буолуон сатаммат.
Советскай дьон би»иги партиябыт салалтатынан саамай ¼рд¼к сайдыылаах, ¼т¼¹, ха»ан даºаны урут тутуллубатах сырдык, дьоллоох-соргулаах обществоны туттулар. Ити общество тутуутун, к¹м¼скэлин и»ин у»ун сыллардаах охсу»ууга советскай дьон бэйэлэрэ марксизм-ленинизм, интернационализм тыыныгар иитиллэн киэ½ билиилээх-к¹р¼¼лээх, ¼рд¼к культуралаах, ыраас майгылаах-сигилилээх ¼т¼¹ дьон буоллулар уонна буолан и»эллэр. Советскай са½а ки»и ¼¹скээтэ. Кини революционнай, ¼лэ уонна бойобуой ¼т¼¹ ¼гэстэргэ иитиллэр, бары урукку кирдээх, сидьи½ ¼гэстэри, ¹ст¹¹х кылаастартан хаалбыт адьынаттары утары эйэлэспэккэ охсу»ар уонна охсу»уохтаах. Ити эргэ ¼гэстэртэн биирдэстэрэ арыгылаа»ын, ол охсуутугар ¼лэни тоºуу, к¼л¼гээннээ»ин, сокуону, общественнай бэрээдэги, майгыны-сигилини кэ»ии, кэргэ½½э, оºолорго, кырдьаºастарга ку»аºаннык сы»ыанна»ыы, бэйэ доруобуйатын уонна кэнэºэски ыччат кэскилин алдьатыы буолар.
Саха дьоно, син бары советскай дьон курдук, улаханнык сайынныбыт. Ол эрээри ¼лэºэ, олоххо бэйэ итэºэстэрин к¹р¼ммэт, ол итэºэстэр утары аанньа охсуспат буолуохха сатаммат. Оннук итэºэстэртэн биирдэстэрэ – арыгылаа»ын буолар. Сахалар ортолоругар арыгылаа»ын балачча дэлэйбитэ сымыйа буолбатах. ©»¼ргэнэрин баºар ¹»¼ргэниэхпит да, ол кырдьык. Ол т¼м¼гэр сорох, омос к¹рб¼т дьон, би»игиттэн, сахалартан, сиргэнэр, тутах ¹йд¹¹х-санаалаах, дэбдэ½ дьоннор диэн сыы»а саныыр бы»ыылара ¼¹ск¼¹хтэрин с¹п.
Арыгылаа»ын бары ¹тт¼нэн буортулаах. г¼ст¼к и»эр буоллахха, арыгы ки»и саамай тыын сирин – мэйиитин, с¼рэºин, нервнай систематын сиир. Ону аа»ан ыары»ах, м¹лт¹х ¹йд¹¹х-санаалаах т¹р¼¹хтэнэргэ тиэрдэр диэн наука адьас дакаастаан турар.
В. Алексеев ыстатыйатыгар арыгыны т¹р¼т амсайымыах диэбэт, арыгылаа»ыны, арыгынан ¼л¼»¼й¼¼н¼ утары с¹пк¹ суруйар дии саныыбын.
¹р¼¼ дуу, арыгылыыр сылтах дуу?
Би»иги олохпут б¼т¼нн¼¼ ¼¹р¼¼лээх. К¼нтэн-к¼н аайы са½аттан-са½а сити»иилэр, кыайыылар. Ону та»ынан норуот б¼т¼нн¼¼ ¼¹р¼¼лээх быраа»ынньыктара, бэйэ, дьиэ и»инээºи ¼¹р¼¼лээх к¼ннэр. Сорох дьон ити аайы барытыгар арыгылаан и»иэх курдук сананаллар, итини арыгылыыр сылтах о½остоору гыналлар. Ол сыы»а. Арыгы»ыт ха»ан баºарар сылтах булааччы. Сынньала½ын аайы истэºинэ, билигин нэдиэлэºэ иккитэ, онон сылга с¼¼стэн тахса сылтах, хайа уонна быраа»ынньыктара, т¹р¹¹б¼т к¼ннэрэ, т¹тт¹р¼-таары ыалдьыттыыра, сылайара, то½оро. Ол аайы барытыгар, к¼н аайы кэриэтэ итирбэккэ, кыратык да истэºинэ, оннук ки»и этэ-хаана арыгыга ¼¹рэнэн, алкоголик буолан барара, арыгыга улам ордук таттаран, умсугуйан и»эрэ, ол т¼м¼гэр ки»и аатыттан аа»ара, олоºо-дьа»аºа алдьанара биллэн турар суол.
¹р¼¼-к¹т¼¼, быраа»ынньык, сыбаайба буоллаºына, арыгыны т¹р¼т и»эр сатаммат диэн ким даºаны эппэт. Ол эрээри арыгылаа»ы½½а, итириигэ, чанчарык бы»ыыга тиийэ, ¼¼нэ-тэ»иинэ суох барара букатын сыы»а, сааттаах суол курдук к¹р¼лл¼¹хтээх. Быраа»ынньыкка итириктээ»ин былыргы баайдар ¼гэстэрэ буолара чахчы. Ол кинилэр киэбирэллэриттэн, дьону аанньа ахтыбаттарыттан, ¹йд¹р¹-санаалара му½утаºыттан, сатаан ¼¹рэр-к¹т¹р, оонньуур-к¹р¼л¼¼р дьоºура суохтарыттан тахсара.
Оттон, холобур, оскуолаºа ¼¹рэнэр оºо т¹р¹¹б¼т к¼н¼н бэлиэтээ»и½½э, киниэхэ к¹рд¹р¹н олорон арыгы и»эр т¹р¼т даºаны сыы»а буолуо. Бу к¼н кинини бэйэтин ¼¹рд¼¹ххэ, ¼ч¼гэйдик ¼¹рэнэргэ, ¼лэлииргэ угуйуохха, таптыыр а»ын бэлэмниэххэ, судургу с¹б¼л¼¼р, ту»алаах малын бэлэхтиэххэ тоºо сатамматый? Кини ¼¹р¼¼тэ арыгы ¼»¼ дуо? Манна дэлэмсийии сыы»атын аа»ан, т¹р¹пп¼т эрэ барыта ону кыайбат буолан, оºолору ки»иргэс, кыахтаах т¹р¹пп¼ттэринэн атыттартан ордук сананыы тыыныгар кэдирги иитиэн с¹п.
Би»иэхэ ¼ч¼гэй ¼гэс бы»ыытынан сайын аайы ы»ыах ыытыллар. Былыргыттан ы»ыахха тустуу, кылыйсыы, ыста½а, куобах, мас тарды»ыыта, ат с¼¼рд¼¼тэ, кымыс и»иитэ э½ин буолара. Билигин ити быраа»ынньык ¹сс¹ сайдан социалистическай ис хо»оонноммута ¼¹р¼¼лээх суол. Ы»ыахтарга ¼лэ кыайыыта т¼м¼ктэнэр, ¼ч¼гэй ¼лэ»иттэри чиэстээ»ин буолар, инники соруктарга дьон санаата т¼м¼ллэр, к¼рэхтэ»иилэр ¹сс¹ кэ½ээтилэр, самодеятельнай искусство сити»иилэрэ к¹рд¹р¼ллэллэр. Ол эрээри сороºор ы»ыаºы эмиэ маассабай арыгылаа»ын о½орор т¼бэлтэлэр тахсаллара букатын сыы»а. Ы»ыахха арыгы букатын суох буолуохтаах. Ы»ыах утаºа уруккутун курдук кымыс буолуохтаах. Мин санаабар кымы»а суох ы»ыах – ы»ыах да буолбатах.
Арай ыалдьыт кэллин?
Саха дьонун биир суол ¼ч¼гэй ¼гэстэрэ – ыалдьытымсахтара буолар. Саха ки»итэ, ыалдьыт, хоно»о кэллэºинэ былыргыттан ¼¹рэ, эйэºэстик к¹рс¹¹чч¼. Сайын ыалдьыт утаппыта буолуо диэн, кы»ын итии киллэрдин диэн, киирэрин кытта сылабаар, чаанньык ¼рд¼гэр т¼»эллэрэ.
Ити ¼гэс билигин да баар. Ол гынан баран итини эмиэ арыгылыырга сылтах о½остор, арыгыта суох ыалдьыты к¹рс¹р т¹р¼т сатамматын курдук ¹йд¹б¼л баар буолар.
Ки»и ыалга арыгы и»ээри сылдьыбат, кэпсэтээри, к¹рс¹¹р¼ сылдьар, сороºор эбиэт кэмигэр чэйдээн аа»аары да сылдьар. Ол аайы, ордук нэдиэлэ ортотугар, ¼лэ кэмигэр арыгы и»эн киирэн барар табыллыбат.
Ыалдьыт сэмэйдик чэйдээн, эбиэттээн, арыгыта суох тоºо-хоро сэ»эргэ»эн, сынньанан бардаºына ол тугунан хобдох буолуой?
Ол аата ыалдьыкка, хоно»оºо арыгыны т¹р¼т и»эрдимэ½ диэн буолбатах. Ол дьиэлээх ки»и бэйэтин дьыалата. Ол эрээри итириэххэ диэри и»эр даºаны, и»эрдэр даºаны т¼ктэри дьыала. Маныаха саамай ку»аºана – ыалдьыты итириэр диэри сы½алаан и»эрдэ олорор дьиэлээх дьон баар буолаллар. Арыгы ас даºаны, утах даºаны буолбатаºын бы»ыытынан, ханнык да сы½алаа»ын суох буолуохтаах.
Культурнай дьон арыгыны суолтатыгар эрэ и»эллэр, чаа»ы чаа»ынан биирдии ¼р¼¼мкэни амсайа-амсайа кэпсэтэ олорор буолаллар. Оттон би»иэхжэ буоллаºына остуолга ууруллубут бытыылка б¼тэ илигинэ сорохтор уурайбаттар. Арыгыбыт буоллаºына саамай кытаанаºа, ууламмыт испиир эбэтэр ¼р¼½ арыгы буолааччы.
Ыалдьыт даºаны, дьиэлээх да»аны бэйэ-бэйэлэрин ытыкта»ыах, харыста»ыах тустаахтар.
Доºор диэн кимий?
Советскай дьон доºордо»уу, коллективизм тыыныгар иитиллэллэр. Бииргэ ¼лэлииллэр, биир соруктаахтар, биир ¹йд¹¹хт¹р-санаалаахтар. «Ким доºордоох, ол дьоллоох» диэн с¹пк¹ этэллэр.
Ол гынан баран, доºордо»уу диэн ¹йд¹б¼л ¼т¼¹, сырдык ис хо»оонун сыы»а ¹йд¼¼р т¼бэлтэлэр, дьи½нээх эбэтэр сымыйа доºор диэни араарбат бы»ыылар баар буолаллар.
Доºор, табаарыс доºорун ¼ч¼гэйгэ угуйуохтаах, кини эт-сиин, ¹й-санаа ¹тт¼нэн чэгиэн-чэбдик буоларыгар, ¼лэтигэр кыайыылаах, олоºор дьоллоох буоларыгар дьулу»уохтаах.
Доºордоспута буолан куодары»ан, сымыйанан ыалдьыттаспыта э½ин буолан, ки»ини сы½алаан и»эрдэр, итирдэр, ки»и аатын аатыттан а»арар, олоºун-дьа»аºын алдьатар, ол доºор буолбатах, ол дьи½эр ¹ст¹¹х, буолан баран саамай дьээбэлээх, сидьи½ ¹ст¹¹х буолар. Ол ¹ст¹¹х бастаан, к¹н¹ буолан баран дэбдэ½, тугу эппиккэ барытыгар кииримтиэ, м¹лт¹х волялаах ки»ини булан, арыгылатан, ки»и аатыттан а»аран баран тугу да билбэтэх буолааччы.
Ыалдьыттаабыта буолан итирдэн баран ыытан кэбиспит дьонноро аара то½он ¹лб¼т, эбэтэр ¼л¼тэн илиилэрин, атахтарын быстарбыт т¼бэлтэлэрэ бааллар. Ол эмиэ доºордо»уу ¼»¼ дуо? И»ээччи бэйэтэ буруйдааºын да и»ин, ки»ини ки»и арыгы»ыт о½орорун ким барыта билэр. р¼т ¼рд¼гэр кутан биэрэ-биэрэ, «т¼»эрэн кэбис» дэ»эн хардарыта хаайсан сы½ала»а олорор буолаллар.
Арыгы»ыттары, к¼л¼гээннэри, биллэн турар, ¼¼нн¼¹ххэ-тэ»иинниэххэ наада. Ону тэ½инэн общественность, партийнай, комсомольскай, профсоюз тэрилтэлэрэ дьону арыгылатааччылары эмиэ эппиэккэ тардыахтаахтар.
Са½а ки»и диэн кимий?
Ки»и общество чилиэнэ, личность буолар. Кини – т¹р¹пп¼ттэрин оºолоро эбэтэр оºолор аºалара, кини колхоз чилиэнэ эбэтэр совхоз рабочайа, коллектив чилиэнэ. Онон бэйэтин урукку бытархай буржуй курдук талбытынан туттар бырааба суох. Оºолорун арыгы»ыт аºалыырга, коллективын арыгы»ыт чилиэннииргэ, киниэхэ ким быраап биэрбитэй. Кини общество чилиэнин, личность бы»ыытынан эппиэтин ¹йд¼¹х тустаах.
Би»иги са½а обществоны тутабыт, са½а ки»ини иитэбит.
- Коммунизмы тутааччы са½а ки»и дэгиттэр сайдыылаах ки»и буолуохтаах диэн би»иги партиябыт Программатыгар этиллэр. Ол аата:
Бииринэн, кини киэ½ ¹йд¹¹х-санаалаах ки»и буолоухтаах. Ол билиини кэ½этинэн, науканы, техниканы ба»ылаа»ынынан сити»иллэр. Ону та»ынан кини литератураны, искусствоны, ырыаны-хо»оону таптыыр, кэрэни кэрэхсиир, ку»аºантан сиргэнэр буолуохтаах, атыннык эттэххэ, эстетическэй ¹тт¼нэн сайдыахтаах. Ити ту»угар государство, норуот с¼¼нэ ¼лэни ыытар, оскуола б¹º¹ тутуллар, самодеятельность уонна идэтийбит искусство сайдар, киэ½ маассабай иитэр ¼лэ ыытыллар.
Икки»инэн, коммунизмы тутааччы ыраас майгылаах-сигилилээх, эйэºэс, сэмэй, холку, ¼¹рэ-к¹т¹ сылдьар ¼т¼¹ санаалаах ки»и буолуохтаах.
Би»иги идеалбытынан норуотун, т¹р¹¹б¼т дойдутун ту»угар толору бэриниилээх, к¼¼»¼н харыстаабакка ¼лэлиир коллективист, интернационалист, партийнай, идейнэй ки»и буолар. Итинник ки»и партия, норуот революционнай, бойобуой уонна ¼лэ ¼гэстэригэр иитиллэн тахсар.
с¼»¼нэн, коммунизмы тутааччы эт-сиин ¹тт¼нэн чэгиэн-чэбдик, к¼¼стээх-уохтаах, кыайыылаах ¼лэ»ит ки»и буолуохтаах. Олоºор ыраас, оºо эрдэºиттэн ¼лэºэ буспут-хаппыт, физкультуранан, спордунан дьарыктанар ки»и эрэ чэгиэн-чэбдик буолар, у»ун ¼йэлэнэр.
Итинник ки»и буоларга бэйэ дьулуура, эргэ олох хаалынньа½нарын утары эйэлэспэккэ охсу»уу наада.
Ким бэйэ барсын эккирэппэтэх, карьерист, подхалим буолбатах, ту»ааннаах ¼лэтигэр чиэ»инэйдик сы»ыанна»ааччы, билиитин-к¹р¼¼т¼н, дьоºурун ¼рдэтэргэ к¼¼»¼н харыстаабатах ол норуотугар ту»алыыр онон бэйэтин санаата астынар, дьоллоох буолар.
Советскай дьон быдан ¼г¼с ¹тт¼лэрэ – дьи½нээх са½а дьон. Би»иги ыччаппыт быдан ¼г¼с ¹тт¹ ¼ч¼гэй ыччат. К¼нтэн-к¼н сылтан-сыл аайы советскай дьон сайдан, ¹сс¹ тупсан и»эллэр.
Социализм са½а ки»ини, ¼ч¼гэй ки»ини, ¼лэ»ит ки»ини, дьоллоох ки»ини ¼¹скэттэ.
ч¼гэй ки»и диэн бииринэн, бэйэтин итэºэ»ин кытта охсу»ар, ол итэºэ»ин суох гынарга дьулу»ар, ¼ч¼гэйгэ тарды»ар ки»и буолуон с¹п. Икки»инэн, кини дьону бэйэтин ¼ч¼гэй ¹тт¼нэн сабыдыаллыыр буолуохтаах. с¼»¼нэн, кини табаарыстара, дьоно сайдалларыгар, тупсалларыгар, ¼ч¼гэй буолалларыгар дьулу»уохтаах, кинилэри ку»аºантан, киртэн харыстыахтаах, сэрэтиэхтээх.
Олох сайдан истэºин аайы общество ки»иэхэ туруорар модьуйуута эмиэ улаатан и»эр, онон ки»ини иитии соруга улам к¼¼»¼рэн и»эр. Ол иитии эргэ олох хаалынньа½ын утары эйэлэспэт охсу»ууну эрэйэр.
Иитии икки ¹р¼ттээх. Кини биир ¹тт¹ ки»и ку»аºан адьынаттарын суох гыныы, иккис ¹тт¹ - киниэхэ са½а, ¼ч¼гэй хаачыстыбалары и½эрии буолар диэн К. Маркс ыйбыттаах.
Са½а ки»ини иитиигэ биир суол улахан мэ»эйинэн, эргэ олох биир суол саамай сидьи½ хаалынньа½ынан арыгылаа»ын буолар.
Ким арыгылыыр, тоºо арыгылыыр?
Былыр дьада½ы дьон ыар к¹л¹»¼ннээ»и½½э хам баттатан, эрэйтэн, сордоох олохтон аралдьыйа т¼»ээри и»эллэр этэ. Оттон баайдар бэрдимсийэн, киэбирэн арыгыллыыллара.
Билигин ити биричиинэлэр суохтар. Билигин арыгылаа»ын биричиинэтинэн ¹й-санаа татыма, культура намы»аºа, майгы-сигили, воля м¹лт¹º¹ буолар. Ону та»ынан киинэнэн э½ининэн тарºанар буржуазнай пропаганда эмиэ ку»аºаннык сабыдыаллыыр.
Олох ыарахаттара бары ааста, боппуруостар б¼т¼нн¼¼ бы»аарылыннылар, ыччаттар аны бэлэм½э олоруоххут диэн ыччат эппиэтинэ»ин намтатар, инники турар ¹сс¹ ордук с¼¼нэ соруктары чэпчэтэн ¹йд¹т¹р этиилэр о½о»уллаллара ыччаты иитэргэ омнуолаах.
Арыгы»ыт олус элбэх диэн омуннуур сатаммат буолан баран, бу дьаллык балайда киэ½ник тар»аммытын ким барыта билэр.
Ордук чорботон культура намы»аºа арыгылаа»ын т¹рд¹ буолар. Олох-дьа»ах, культура, иитии ¼лэ м¹лт¹х оройуоннарыгар арыгылаа»ын ордук тэнийэр.
с-т¼¹рт эдэр дьон дьиэлэригэр к¹рс¹лл¹р. Наука, техника, литература, искусство, сонуннарын билбэттэр, кэрэхсээбэттэр, ол ту»унан кэпсэтэр, м¹кк¼»эр кыахтара суох. Туох да ту»унан кэпсэтэр суох, кэрии-куруу буолаллар, сирэй-сирэйдэрин к¹рс¼мэхтииллэр, кыбыста бы»ыытыйаллар. Дьэ оччоºо «биир бэртэрэ» тыл киллэрэн, арыгы и»эн бараллар. Ити культура намы»аºыттан.
Ки»и к¹н¹ буолан баран, м¹лт¹х волялааºа, бэйэтин баºатын кыаммат, атын дьон сы½алаа»ыннарын ылынымтыа ¹тт¼н дьон ку»аºаннара булан арыгы»ыт о½ороллор.
Иттинник м¹лт¹х волялаах ки»и, итирдэр эрэ, бэйэтинээºэр м¹лт¹хт¹рг¹, туох-ханнык иннинэ, дьиэтин кэргэттэригэр, ойоºор, оºолоругар тиийэн тыылла½ныыр. Волялаах ки»и атын ки»и хаайдаºын аайы и»э олоруо суоºа, «оччоºо баºарбыт буоллаххына бэйэ½ и»э олор» – диэºэ.
Чэгиэн-чэбдик буоларга охсу»уохха
Дьи½ и»э арыгылаа»ын утары сир аайы к¼¼стээх, тэриллиилээх охсу»уу ыытыллыбат бы»ыылаах. Ол т¼м¼гэр ¼г¼с дьон доруобуйалара, олохторо алдьанар, т¹р¼¹хтэрэ т¹нн¹р.
Сорох оройуоннарга ¼ч¼гэй ¼лэ барар. Холобур, Чурапчы,
Мэ½э-Ха½алас оройуоннарыгар кулууп, спортвнай саалалар, олорор дьиэ, оскуола тутуута киэ½ник ыытыллар. Чурапчы 15 ты»ыынча нэ»илиэнньэтиттэн т¼¹рт ты»ыынча ки»и спордунан дьарыктанар дииллэр. С¼¼»¼нэн разрядтаахтар, ¼г¼с спорт маастардара, олор истэригэр тоºус ССРС чемпиона, аºыс РСФСР чемпиона араас обществолар чилиэннэрэ уонунан ааºыллаллар. Бу нэ»илиэнньэ доруобуйата, ыччат ¹й¹-санаата сайдарыгар ¼т¼¹ сабыдыала саарбаºа суох. Манна арыгылаа»ын тарºаммат.
Дьону кулуупка, киинэºэ, самодеятельноска уонна ¼лэºэ, дьиэ олоºун-дьа»аºын о½остууга тардыы улахан суолталаах.
Арыгы дьи½нээх буортутун киэ½ник кэпсиэххэ наада. Маныаха эмп ¼лэ»иттэрин тардыахха.
Ордук улахан ¼лэни ¼¹рэх ¼лэ»иттэрэ ыытыахтаахтар, учууталлар т¹р¹пп¼ттэртэн оºолоругар холобур буолары модьуйуох тустаахтар.
Дьону партийнай, научнай тыы½½а иитэр политическай-маассабай ¼лэ, лекциялар, дакылааттар, куру»уоктар ¼лэлэрэ ордук кичэйэн тэриллэллэрэ наада.
Ханна да буоларын курдук, тус холобур, манна эмиэ с¼¼нэ улахан суолталаах. Салайар ки»и бэйэтинэн арыгылыыр буоллаºына кини ханнык быраабынан дьону ¼¹рэтиэй? Кинилэр ¹тт¼лэриттэн тахсар т¼ктэри бы»ыы ордук кытаанахтык сэмэлэниллиэхтээх. Ы»ыахтары, быраа»ынньыктары, ол-бу к¹рс¼»¼¼лэри кинилэр тэрийэллэр буолбат дуо? ч¼гэйдик, социалистическайдыы, ки»и ¼¹рэр-к¹т¹р, ¹й¹-санаата кэ½иир гына тэрийдиннэр буоллаºа дии. Оннук сатаммат эбэтэр баºарбат буолуо суох тустаахтар.
Общественнай бэрээдэк, дьиссипилиинэ, олох-дьа»ах ¹сс¹ тупсуутун, культура ¼рд¼¼р¼н ту»угар бука бары эппиэппитин к¼¼»¼рд¼¹º¼½.
«Кыым» ха»ыат, ахсынньы 4 к¼нэ, 1967 сыл.
