Партнерка на США и Канаду по недвижимости, выплаты в крипто
- 30% recurring commission
- Выплаты в USDT
- Вывод каждую неделю
- Комиссия до 5 лет за каждого referral
Биология ы=итиш методикаси фанидан курс иши
МАВЗУ: Ы=увчиларда етакчи \оялар ва
тушунчаларни шакллантириш
РЕЖА
1. Биологик \оялар ва тушунчаларни шакллантириш биологик укув матерални билишнинг асоси эканлиги.
2. Билогик \оялар ва тушунчалар. Уларнинг классификацияси.
3. Биологик \оялар ва тушунчаларни шакллантириш масаласи ва унинг адабиётларда ёритилиши.
4. Ысимликлар препаратини ырганишда «Хужайра» тушунчасининг шакллантириш методикаси.
5. Мактабларда \оялар ва тушунчалар шакллантириш асосида тахлим беришни ырганиш натижалари.
6. Хулоса.
КИРИШ
Жамият тара==иётининг хозирги бос=ичида фан-техника юту=лари саноат ва =ишло= хыжалигининг турли сохаларига жадал суръатларда кириб бормо=да. Шунга кыра, хал= хыжалигининг бирор сохасини эндиликда Фан техника тара==иётсиз тасаввур =илиб былмайди.
Илмий техника тара==иёти аввало фанлар дефференциациясига олиб келди. Натижада мавжуд фанлар янада тармо=ланиб кетди. Масалан тирик организимлардаги ирсият ва ызгарувчанлик ха=идаги Фан - генетика, молекуляр генетика, биосинтез генетикаси, чогиштирма генетика, феъл атвор генетикаси каби 30дан орти= муста=ил шахобчаларга булинади. Фанлар дефференцияси билан бир =аторда интеграция хам амалга ошмо=да. Текшириш объекти ва методи турлича былган фанлар ызаро я=инлашиб, улар заминида янги фанлар ривожланмо=да. Биофизика, биохимия, космик биология бионика каби Фан тармо=лари шулар жумаласидандир.
Мактаб биология ы=ув предмети илмий тушунчалардан таркиб топган илмий тушунчаларни ривожлантириш, мактабда олиб борилаётган барча ы=ув тарбия прцессининг асосини ташкил этади.
Биологик тушунчаларнинг хосил =илишни текшириш:
1) ырта мактаб биологик курси мазмуни: 2) темалар тартибини; 3) ы=итиш методларини; 4) тахлимдаги кыргазмалик принципини; 5) предметлараро бо\ланишни илмий томондан ани=лаш имконини беради.
Биологик тушунчалар хосил =илиш масаласи кейинги йилларда методист олимлар ди==атини кыпро= ызига жалб этмо=да.
Мактаб биология курси олдида турган таълим
тарбиявий вазифаларни хал этиш, ы=итишни замон талабларига мос холда олиб бориш, кып томондан биологик, айни=са умумий биологик тушунчаларни ы=увчилар онгида шакллантириш ва ривожлантиришга бо\ли=. Биро= мактабдаги ы=итиш ва ы=увчилар билимининг анализи тушунчалари айни=са умумбиологик тушунчалар кам ривожлантирилиши натижасида, ы=увчилар билимида катта узилишлар вужудга келишини кырсатмо=да.
Билимдаги тар=о=лик, ёмон ызлаштириш, хаётда
билимдан фойдалана билмаслик, илмий-материалистик дунё=арашини таркиб топтиришдаги баъзи камчиликлар,
тушунчалар, айни=са, умумбиологик тушунчаларни шакллантириш методикаси ха=ли равишда атрофлича ишлаб чи=илмаганлиги ва амалиётга жорий этилмаганлиги о=ибатидир. +айд этилганларни ижобий хал этиш ы=увчилар томонидан билимларини ызлаштириш, дарс учун ы=ув материални, ы=итиш методларини, усулларини, кыргазмали =уролларни ты\ри танлаш, ытилган материални =айтариш системаси ва шу сингари таълим тарбияга оид камчиликларни бартараф =илиш, ы=увчиларга бериладиган таълим хамда тарбияни онгли бош=ариш имконини беради.
Биологик тушунчалар хосил =илиш ы=увчиларда илмий
дунё=араш асослари таркиб топишда хам мущим роль ыйнайди.
1. Билогик \оялар ва тушунчаларни шакллантириш
биологик ы=ув материалини билишнинг асоси эканлиги.
Мактаб ы=увчилар онгида биологик тушунчаларни шакллантириш моддий оламни билиш ты\рисидаги назария билан чамбарчас бо\ли=. Чунки ы=итувчиларнинг берадиган таълими, билиш процессининг хусусий ходисасидан бош=а нарса эмас. Демак, ы=итувчи моддий оламнинг билиш ха=идаги назарияни пухта билиб, ундан кундалик педагогик фаолиятида ты\ри фойдалангандагина ы=увчиларда биологик тушунчаларни ты\ри шакллантира олиши мумкин.
Тушунчалар хосил =илиш-билимнинг яъни кишининг во=еелик акс эттириш прцессининг мураккаб йылидир. Ы=увчиларда тушунчалар хосил =илишнинг ты\ри усулларини муваффа=иятли эгаллаш учун ы=итувчи тафаккур йыли билан эришиладиган билим процессининг асосий моментларини билиш.
Фан тарихида фа=ат моддий оламни билиш мумкинлиги ты\рисидаги илмий томондан асосланган ва амалиётда синалган билим назарияси яратилади.
Билим назарияси диалектик материалимизнинг энг мухим масалаларидан биридир. Бу назарияга биноан. 1. Обьектив борли= кишиларнинг сезгиларига, онгига бо\ли= былмаган холда, улардан муста=ил тарзда мавжуддир. Инсон сезги ва онги ана шу обьектив борли=нинг иникосидир. 2. Билиш мумкин былмаган хеч нарса йы=. Биро= биз билган нарсалар билан хали билб улгурмаган нарсалар ыртасида фар= бор холос. 3. Инсон билими ызгармас, =отиб =олган эмас, балки доимо диалектик процесс асосида ривожланиб туради. Бу билмасликдан билишга, тыла ва ани= былмаган билимидан мехнат ва техника заминида тыларо= ва ани=ро= билимга эриша бориш прцессидир.
Марказий нерв системаси, бош мия ката яримшарлари пыстоли\ида вужудга келадиган нерв ало=алари фикрлаш фаолиятининг моддий негизини ташкил этади. Шунинг учун олий нерв фаолияти ты\рисидаги таълимоти билан И. М Сеченовнинг рефлектор фикрлаш назарияси билан чамбарчас бо\ли=дир.
Ю=оридаги айтиб ытилган обьектив борли=ни билиш сезги ва идрокда бошланади. Сезги органлари – бош миянинг таш=и олам билан бо\ловчи воситалардир. Сезги органлари ёрдамида кишилар буюмлар, ходисаларнинг хусусиятларини, белгиларини, тафовутларини биладилар. Сезги маълумотларсиз обьектив олам буюмлари, ходисалар ты\рисидаги тушунчалар яратиб, хулосалар чи=ариб былмайди. Ы=увчилар табиат ты\рисидаги маълумотларни ыз сезги органлари ор=али идрок =иладилар. Дарс ва синфдан таш=ари маш\улотларда ысимликлар, хайвонлар ёки уларнинг тузилиши ха=идаги тасвирий, хажмли, график кырсатма =уроллар, ани=лагичлар билан ишлаш ор=али бош мия яримшарлар пыстло\ининг айрим зона ва марказларига таъсир этиб, шартли рефлектор бо\ланишларни хосил =иладилар. Шулар асосида ырганилаётган обьектнинг маълум белги ва хусусиятлари онгида акс этади. Бинобарин тушунчаларни ты\ри шакллантириш кып томондан ы=итиш жараёнида ы=увчиларнинг турли аналзаторларини иштирок этиши, ырганилаётган обьектни улар онгига ты\ри акс этишига бо\лик. Шу ну=таи назардан ы=ув материалини о\заки тушунтиришдан воз кечиб, лабаратория ва Амалий Маш\улотлар ытказиш, =ылланиладиган ёки тар=атиладиган ва бош=а кыргазмали =уроллардан фойдаланишда сезги органларининг ( кыз, =уло=, бурун ва хоказо) кыпро= иштирок этишига эришмо= зарур.
Ато=ли рус педагоги К.Д. Ушинский боланинг онгида бирор ходисанинг мустахкам ырнашиб =олишини хохловчи педагог бола сезги оганларининг мумкин =адар кыпро\ини - кызи, =уло\и, товуш органи, мускул, сезги ва хатто хид ва таъм билиш органларини эсда тутиб =олиш прцессида =атнаштиришда харакат =илиш керак, деб бежиз айтмаган. Баён =илинган мулохазалар биологик тушунчаларни шакллантириш мактаб биология кабинети курснинг барча дарсларни кыргазмалик прнципи асосида ытишга тайёрлигига бо\ли=лигидан далолат беради. Билиш прцессида сезгилар билан биргаликда идрок хам мухим ырин тутади. Идрок хам сезги сингари билимнинг биринчи бос=ичига мансуб былсада, биро= таш=и дуёни акс эттиришда сезгиларга нисбатан мураккабро= процесс хисобланади. Сезгилар буюм ходисаларнинг айрим хусусятларини, идрок во=еликдан буюм ва ходисаларни яхлитлигича акс эттиради. Демак, идрок бир эмас, бир неча сезги органларининг махсулоти хисобланади. Дарс материалини ызлаштириш уни идрок =илишдан бошланади. Ы=увчи китобидаги маълумотни ы=итувчининг нут=ини, кыргазмали материалини тез, тыла, ёки аксинча секин – аста, чала ноани= идрок этиши мумкин. Ы=ув материалини ызлаштиришнинг сифати аввало ы=увчининг идрок =илиш =обилиятига бо\ли=дир.
Ы=увчилар барча ы=ув материалини сифатли идрок =илишини таъминлаш ы=итувчи олдида турган мухим вазифалардан биридир.
Кишининг системали, давомли ва планли идрок =илиш =обилияти – кузатувчанлик деб аталади. Кузатувчанлик шахснинг =имматли сифатларидан бири. У ыраб олган оламни самарали ырганишга, хусусан, ы=ув материалини ырганишга, чу=ур ызлаштиришга имкон беради. Ы=увчиларни кузатишга ыргатиш уларнинг кузатувчанлиги, предмет ва ходисаларнинг хусусиятларини тез ва ту\ри пай=аб олиш =обилиятини ривожлантиради. Ы=увчиларнинг кузатувчанлик =обилияти ы=итиш жараёнида ва хаёт тажрибаси таъсирида ривожланиб боради.
Биология ы=итишда, баъзан микроорганизмлар ва уларда юз берувчи жараёнларни кырсатиш, у, ёки бу обьектни намойиш этиш мумкин былмайди. Бундай холларда ырганилаётган ана шу нарса ва ходисаларнинг тасаввур образларини ы=итувчи нут= ёрдамида ы=увчилар миясида ёритишга интилади.
Биология ы=итишда кыпинча доскага ёки дафтарга хотирага асосланиб расм олиш, ысимлик, хайвонлар, уларниннг органларини ташки кыринишини физиологик процесслар схемасини =айта хотирлаб тиклаш, кыргазмали =уролларни намойиш =илиш тасаввур тур\унлигича ижобий таъсир кырсатади.
Мухим ани=лаб олишда кузатув билан бирга та==ослаш усули хам =ылланилади.
Та==ослаш предмет ёки ходисалар ыртасидаги мухим ало=а ва бо\ли=ни ани=лаб олишга хам ёрдам беради. Та==ослаш деб реал оламнинг айрим обьектлари орасидаги ыхшашлик ва фар=ларни ани=лаб олишга ёрдам берадиган фикрлаш операциясига айтилади.
К.В Ушинский ы=итиш процессида та==ослашнинг мухим ахамияти борлигини кырсатиб бундай деган эди: «+иёслаш хар =андай тушуниш ва хар =андай фикрлашнинг негизидир. Оламдаги хама нарсани биз фа=ат та==ослаш ор=али билиб оламиз ва башарти, бизга бирор шундай предмет учрасачи, биз уни хеч нарсага тенглаштира олмасак ва хеч нарсадан фар=лай олмасак (Агар шундай предмет учраши мумкин булса) у холда биз ана шу предмет ха=ида бирор бир фикр хосил =ила олмаган, у ты\рида бирор сыз айтолмаган былар эдик».
Биология ы=итишда та==ослаш кенг ырин олган,
чунончи, зоология курсида турли тип, синфларга кирувчи хайвонларнинг тузилиши хаёти билан та==ослаб ырганилади.
Тушунчаларда ифодаланадиган абстрак фикрлаш билишнинг энг ю=ори бос=ичидир.
Тушунчалар абстраклаштириш яъни, турмуш щодисаларининг иккинчи даражала томонлари ва щоссалари фикран умумлаштириб олиш ва уларнинг энг мущим умумий белгиларини алощида ажратиб кырсатиш натижасида вужудга келади.
Тушунчалар теварак атрофни оламни билишнинг
хиссий билим формаларига нисбатан анча кучли =урорлидир. Тушунчалар абстрак (умумий ) тарзда фикрлаш, во=ейликни сезги, идрок ва тасаввурларига нисбатан чу=урро=, тыларо= ва ты\риро= акс эттириш имконини беради. Шунинг учун щам ы=увчиларда илмий тушунчаларни вужудга келтириш жараёни дидактиканинг энг мущим вазифаларидан биридир.
Тушунчаларнинг вужудга келтириш негизида фа=ат
олинган билимларни абтракциялаштиришгина эмас, шу билан бирга уларни умумлаштириш, гуруппалаштириш, ырганилаётган предметларни щарактерли белгиларини сыз билан умумлаштириш щам ётади. Бу эса ы=увчиларни тушунчаларини таърифлаш сари бошлашга имкон беради.
Биологик тушунчалар ор=али ы=увчиларда ы=ув
материал ща=идаги билимларини ошириш мумкин. Шунинг учун тушунчалар билимнинг асоси эканлигини кыплаб педагог ва метадистлар айтиб ытганлар.
Биологик \оялар ва тушунчалар ва уларнинг классификацияси.
Тушунчалар таълим процессидан ривожланиб боради,
деган назария сынги йилда биология методикасида мустащкам ырнашиб =олди. Тушунчалар планли равишда шакилланиши ва ривожланиши таълим ва тарбия жараёни щаракатлантирувчи асосий кучи эканлиги аксари методист-биологларнинг тад=и=отларида ва ил\ор ы=итувчиларнинг практикасида исбот этилди. Биологик тушунчаларнинг назариясига асослангандагина курсларнинг мазмунини илмий асосда танлаш былимлар ва темаларни ырганиш тартибини ани=лаш, программа тузиш ва ы=итиш методларини ты\ри танлаш мумкин.
Мактабларда ы=итиладиган биологик тушунчалар оддий ва мураккаб, хусусий ва умумий тушунчаларга былинади. Чунончи, ботаника ы=ув предметини дастлабки соатларида ысимлик органлари-илдиз, поя, барг., гул, уру\ оддий тушунча шаклида тал=ин =илинади. Курснинг кейинги мавзуларида эса у секин аста янги билим элементлари билан бойиб мураккаб тушунча шаклини олади. Масалан: «Барг» мавзусида ы=увчилар дастлаб бандли томирланган яшил баргни тушунадилар ёки унинг таш=и кыриниши ты\рисида тушунчалар оладилар.
Мавзунинг ощирига келиб улар банднинг щар щил формада былиши, унинг ички тузилиши, функцияси (фотосинтез, нафас олиш, сув бу\лантириш) таш=и мущитга =араб барглардаги мувофи=ланишлар ты\рисида янги билимларга эга быладилар. Шундан кейингина барг мураккаб тушунча формасида идрок килинади. Бинбарин, мураккаб барг тушунчаси барг морфологияси, анатомияси, физиологияси, экалогиясига оид билимларни ызида мужассамлаштиради.
Мактабда ы=итиладиган ботаника, зоология, одам анатомияси ва физиологияси, умумий биологияга доир тушунчалар хусусий тушунчалар жумласига киради. Хусусий тушунчаларни гурущлашда методист олимларнинг фикрича щар щил чунончи мактаб зоология ы=ув предметини хусусий тушунчалар гурущига анатомик-щужайра, ты=има, орган, органлар системаси, организм: физиолгик-ози=ланиш, нафас олиш =он айланиш, моддалар алмашинуви щаракатланиш, щайвон хатти щаракати: экологик-организм билан мущит бирлиги: систематик-индивид, тур-туркум, оила, авлод, синф, тип, филогонетик-щайвонот оламининг тарихий тара=иёти ва эвалюцияни исботлаш кабиларни киритади. В Ф. Шалаев эса щайвон организимининг бир бутунлиги, щайвоннинг мущит билан ызаро ало=аси, щайвон организмнинг индивидуал тара=иёти, щайвонларнинг щилма щилиги ва системаси кабиларни мактаб зоология ы=ув предметининг щусусий тушунчалари щисобланади.
Ботаника, одам анатомияси, физиологияси ва гигиенаси, умумий биология, ы=ув предметларига тегишли хусусий тушунчаларни гурухлашда щам щудди шу щолатни кырамиз.
Умумий биологик тушунчаларни гурущлашда щам олимларни тутган пазитцияси бир-биридан фар= =илади.
Барча тирик организмлар тузилиши ва щоссаларидаги умумийликнинг ди==ат марказида тутиб, ырта мактаб курсида =уйидаги умумий биологик тушунчаларни: 1. Хужайра щаёт бирилиги 2. Органнинг тузилиши ва функция бирлиги. 3. Организм ва мущитнинг ызаро ало=аси. 4. Организм ыз-ызини бош=арувчи система. 5. Моддалар ва энергия алмашинуви. 6. Организмларнинг кыпайиши. 7. Оргник дунёнинг эвалюцион тара=иётининг шакиллантириш ва ривожлантириш лозим дейди.
щозирги замон Фани тирикликни =ай даражада ырганилаётганлигини тубандаги умумий биологик тушунчаларини :
1. протоплазма тирик материядир
2. тирик материянинг асосий тузилиши бирлиги хужайра.
3. организмнинг бир бутунлиги, комплнентларнинг ызаро бо\ли=лиги.
4. тур, кенжа тур, популяция.
5. биоценоз ва табиий лндшафт.
6. биосфера (умумий тушунча)
7. органик дунё ва унинг тарихий тара=иёти.
8. органик дунёга одамнинг таъсири деган тушунчаларни шакллантириш керак дейди.
Ю=орида икки медист мулохазалари турли позицияга асосланган былишига =арамай умуман ты\ри. Биро= хозирги замон фан тара==иёти ну=таи назаридан уларнинг хар иккиси хам ани=ликни талаб =илади. Умумий биологик тушунчаларни классификациялашда асосан =уйидаги =ийинчиликлар:
1. Билогия фанининг сынги юту=лари мактаб биология дарсликларида тулича акс эттирилмайди. Маълумки я=ин ва=тга =адар ер шарида хаётнинг ягона тузилиши формаси организмдир, деган мулохаза олимлар томонидан тан олинган эди. Лекин, кейинги тад=и=отлар планетамиздаги хаёт тузилиши турли кыринишда эканлигини кырсатди, чунончи, фикрича ер шарида тирикликни тузилиш даражаси организм, популяция, тур, биоценотик ва биостроматик кыринишда мавжуддир. Шунга ыхшаш мулохазалар бош=а биолог олимлар томонидан щам илгари сурилган. +айд этилган хаёт даражаларидан-популяция, биоценоз, биосфера каби тушунчалар умумий биология ы=ув предметининг программа ва дарсликларга киритилган. Ботаника, зоология, одам анатомияси ва физиологияси, гигиенасининг мазмуни эса «тирик системаларнинг элементар формаси былиб, организм хисобланади» деган кенг тар=алган \ояга асослангандир. Тирикликнинг тузилиши даражаси щар - хил деган фикр бундан =ир= йил олдин томонидан ыртага ташланган былсада, фа=ат сынги йиллардагина унга жиддий эътибор =илинди ва шу масала быйича кенг суратда тад=и=от ишлари олиб борилмо=да. Ю=оридаги фикрларни эътиборга олганда умумий биологик тушунчалари ха=идаги мулохазалари ди==атга сазовордир.
2. Биологик \оялар ва тушунчаларни шакллантириш масаласи ва унинг адабиётларда ёритилиши.
Ырта мактабда хужайра тушунчасини шакллантириш масаласи билан , , щамда бош=а тад=и=отчилар шу\улланганлар. Биро= кыпгина муаллифлар хужайрани хусусий тушунча сифатида тал=ин этган. Н. М Верзилин ва методик =ылланмасида хужайра умумий биологик тушунча сифатида ёритилса щам у жуда =ис=а кыпро= назария томондан очиб берилган. V-X синфларда хужайра тушунчасини шакллантиришга оид кыпгина =изи=арли маълумотлар келтирилган.
Методистлар орасида фа=ат «Ботаника дидактикаси» номли =ылланмасида ысимлик хужайрасини шакллантиришга оид айрим мулохазаларни учратамиз. Адабиётларда хужайра тушунчасининг шакллантиришни яхши ёритилмаганлиги бу сохада ы=итувчилар томонидан =илинадиган ишларга салбий таъсир кырсатмо=да.
Айрим мактабларда:
1. Ытилган мавзуни фа=ат о\заки тушунтириш ёки фа=ат тасвирий кыргазма =уроллардан фойдаланиб, табиий обьектларни, лабаротория маш\улотларини ытказмаслик туфайли ы=увчиларда хужайранинг шакли, тузилиши, функцияси ха=ида ты\ри тасаввур хосил =илмаслик:
2. Хужайранинг турли туманлиги, морфологик дифференциясига етарли ахамият бермаслик:
3. Хужайранинг тузилиши ва функцисини ызаро бо\ли= холда эмас, балки алощида-алощида тал=ин этиш:
4. Биология курсида темалар предметлараро бо\ланишга етарли эътибор =илмаслик холлари учрамо=да.
Бу сохада йыл =ыйилган камчиликни умумий биологик тушунча сифатида шакллантириш методикасини ишлаб чи=ишни та=озо этади.
Ырта мактабларда =ылланилаётган мавжуд программа ва дарсликларга биноан «хужайра»ни умумий биологик тушунча сифатида шакллантиришни уч:
1) ботаника:
2) зоология, одам анатомияси, физиологияси ва гигиенаси:
3) умумий биология бос=ичида былиш ма=садга мувофи=дир.
Чунки мактаб ботаника курсида «ысимлик хужайраси» зоология, одам анатомияси, физиологияси ва гигиенаси курсларида «хайвон хужайралари» ва нихоят умумий биология курсида умумий биологик тушунча сифатида хужайра маъносини ривожлантиради.
Ботаника программа ва дарслигида мувофи= ы=увчилар хужайра ха=ида маълумот билан 5 – синфда «Хужайра» мавзуси ытилаётганда танишадилар. Бунда аввало хужайра ва унинг катталиги ха=ида тасаввур хосил =илиш учун помидор хужайраларини олдин оддий кыз, сынгра лупа ор=али кыриш тавсия этилади. Хужайра ты\рисида дарс ва=тида олинган тасаввурни мустащкамлаш ма=садида ы=увчиларга пишган тарвуз, нок меваларида хужайраларини лупа ор=али кыриб келиш уйга вазифа =илиб топширилади. Берилган топшири=ларни бажариш туфайли, ы=увчиларда помидордан таш=ари бош=а ысимликлар щам, хужайралардан тузилган деган тасаввур шакллана боради.
Микроскопнинг тузилиши билан таништирилгач, ы=увчилар ы=итувчи рахбарлигидаги помидор мевасидан ва=тинча препарат тайёрлайдилар.
Кейинги дарсларда микроскоп ор=али хужайра тузилиши ани=ланади. Ы=увчилар помидор хужайраларини микроскоп остида кыриб, у пуст, цитоплазма, ядро, пластидалр ва вакуоладан ташкил топганлигини билиб олдилар. Пиёз пусти ва чигит тола хужайраларининг тузилиши билан танишилганда ва=тинча препарат тайёрлаш кыникмаси ривожлантирилади. Ы=увчилар ыз кырганларига асосланиб, тарвуз эти, пиёз пусти, чигит тола хужайлари щам помидор мевасига ыхшаш пуст, цитоплазма ва ядродан иборат эканлигини айтадилар. Ырганилган обьектларни ызаро =овиштириш натижасида хужайра тузилиши ты\рисида дастлабки тушунча вужудга келтирилади. Биро= хужайра тузилишини ытаётганда баъзи ы=итувчилар ягона обьектни кырсатиш билан кифояланадилар Бу эса обьектларни чотиштириб, идрок =илиш, уларга асосланиб хулоса чи=ариш имконини бермайди. Шунинг учун программага мувови= хужайра тузилишига оид барча обьектлар кырсатилиши зарур. Кыпгина ы=увчилар «цитоплазма», «вакуола», «пластида» сызларни ноты\ри талаффуз =иладилар ёки эсдан тезда чи=арадилар. Бундай камчилик былмаслиги учун, ю=оридаги сызларни доскага ёзиб бериш, хужайра тузилишини ботаника дафтарига чиздириш ма=садга мувофи=дир.
4.Ысимликлар препаратини ырганишда «хужайра»
тушунчасини шакллантириш методикаси.
Элодия баргининг юп=а пустидан тайёрланган препаратда хужайра тузилишини янада мустащкам ырганиш мумкин. Бунинг учун ы=итувчи ы=увчиларга элодия ысимлигининг баргидан прпарат тайёрлашни ыргатади. Сынг уни микроскопда кыриб керакли хулослар чи=арилади. Цитоплазма харакатини щам кузатиш ор=али чу=ур билмларга эга былинади. Таш=и мухитдан хужайра ичига зарур моддалар =андай киришини тушнтиришда целлафан халтача деворлари йодни тутиб =олишга оид дарсликда берилган тажриба намойиш =илинади. Ысимлик хужайрасининг мураккаб былиниши одатда таблица ёрдамида тушунтирилади. Шу билан бирга пиёз илдиз хужайраларининг былинишига оид доимий прпаратни микроскоп ор=али демонстрация =илиш ма=садга мувофи=дир.
Ы=увчилар хужайрага оид темалар мазмунини яхши ызлаштирилиши учун,
1. Ысимлик нима хисобига ысади?,
2. +андай шароитда ысимлик яхши ысади?,
3. Ёш хужайралар =ари хужайралардан нималари билан фар= =илади? деган жумбо=ли саволларни ы=итувчи доскага ёзиш ва уларга жавоб =айтаришни талаб этиш ди==атга сазовордир.
Ысимлик хужайраси ы=ув кинофилмида хужайра тузилиши ва былиниши щам тасвирланган. Шунга кыра уни дарсда намойиш =илиш, ма=садга мувофи=дир. Хужайра тузилиши ва функциясини ырганишда ы=увчилар томонидан бажариладиган муста=ил ишлар катта ырин тутади.
«Уру\» темасида хужайра тушунчаси ривожлантирилади. Уру\да учровчи запас ози= моддалар – о=сил, крахмал, ё\, сув, минерал моддалар уру\ хужайраларида тар=алганлиги таъкидланади ва запас ози= моддаларнинг сувда эриб, ызгариши туфайли муртак хужайралари былиниб кыпайиши, ысимтани хосил этиши, у эса ривожланиб илдиз, поя, баргларини барпо этиши =айд =илинади. Уру\ хужайраларидаги ози= моддалар устида ы=увчиларда ани= тасаввур хосил =илиш учун бу\дой донида крахмаль, о=сил, кунгабо=ар, \ыза уру\ида ё\ борлигига, крахмалнинг шакарга айланишига оид уру\ларнинг эса нафас олишига оид тажрибаларни бажариш зарур. Уру\ларнинг кислород ютиши ва карбонат ангидрид ажратишида щам хужайра =атнашишини эслатиб ытилади. Уру\ларнинг униб чи=иши учун зарур шароитлар ха=ида мулохаза юритилганда хужайранинг хаёт фаолияти учун температура, щаво, сув зарарлиги эслатиб ытилади. Бу фикрлар «Илдиз» мавзусида ытилганда янада ривожлантирилади.
Ы=итувчи ысимлик илдизи щам меваси, уру\и каби хужайралардан тузилганлигини =айд =илади ва илдизнинг кындаланг, узунасига кесиб тайёрланган препаратлар ва таблицаларни намойиш =илиб, илдиз =инчаси, ысувчи, сурувчи ытказувчи =исмларининг щужайра тузилишини ызига хос томонлари билан ы=увчиларни таништиради. Бу эса мавзуда яна илдиз туклари сув ва унда эриган менарал моддларни шимиб олишга оид тажриба намойиш =илинади ва бир щужайра билан иккинчи щужайра ыртасида ало=а моддалар алмашинуви ор=али рыёбга чи=иши ща=ида ы=увчиларда элементар тасаввур вужудга келтирилади.
«Барг» мавзусида щужайра тушунчасини шакллантириш учун анчагина ы=ув материаллари бор. Чунончи, баргларининг щужайравий тузилиши ытилганда ы=итувчи аввало таблица ёрдамида уру\, илдиз каби барг щам щужайралалардан иборатлигини =айт этади. Ы=увчилари ди==ати =опловчи ты=има щужайраларга жалб =илиниб, ы=итувчи уларнинг тини=лиги ёру\ликни баргнинг остки =исмларга ытказа олишини =айд =илади. сынгра о\изча щужайралар тузилиши ва функцияси ёритилади. Барг эти щужайра тузилиши ва рангини ифодалашда дарсликда «асосий ты=иманинг щамма щужайралари пардадан ва рангсиз цитоплазмадан иборат» деб ёзилган. Вахолангки, барг эти щужайра бош=а щужайраларга ыхшаш пыст, цитоплазма ва ядродан ташкил топган.
Барг щужайраларининг тузилиши ва функцияси ты\рисида ты\ри тушунча шакллантирииш учун албатта баргнинг кындаланг =исми доимий ёки ва=тинчалик препарат ор=али «баргни щужайралардан тузилганлиги» ы=ув фильмини, яшил баргларни ёру\ида СО ютиши ва О2 чи=ариш, сув бу\лантирилиши, нафас олишга оид тажрибалар кырсатилиши лозим.
«Поя» мавзусида ы=увчилар щужайраларнинг хилма-хиллиги, тузилиши, функциясига оид янги билим оладилар ва ысимлик щужайраси ща=ида тушунча янада кенгайтирилади. Поя мавзуси ытилганда щужайра ща=ида тушунча янада билимлар пыстло=, камбий ё\очлик тузилиши ва функцияси билан бо\ли= щолда берилади.
Поя щужайраларининг тузилиши ва функцияси ща=ида ы=увчиларга ты\ри тасаввур щосил =илиш учун поянинг узунасига ва кындаланг кесимининг микроскопик тузилишига оид таблицаларни «поянинг тузилиши ва моддалрнинг ысимликларда харакатланиши » ы=ув кино фильимини намойиши, микропрепаратни кыриши, сув минерал моддаларни ё\очликда, органик моддаларни пыстло= быйлаб харакатланишига мансуб тажрибаларни щар бир ы=увчи тоонидан бажарилиши лозим. Поянинг щужайравий тузилишга ытилганда доскадан щам умумий фойдаланиш зарур.
5. Мактабларда \оялар ва тушунчаларни шакллантириш асосида таълим беришни ырганиш натижалари.
Ы=итувчи тушунчаларни шакллантириши учун турли ы=ув методик адабиётлардан (кыргазмали, сущбат, ы=ув жадваллари, кинофилмлар ва бош=алар) фойдаланишга харакат =алади ва шу ор=али ызининг щам бу борада билим ва малакаси, таълим бериш =обилияти кучайиб боради. Ы=итувчилар турли хил тажрибалар ытказади. Унда турли хил асбоблардан (микроскоп, лупа, буюм ва =оплагич ойналардан) фойдаланади. У мана шу асбоблардан фойдаланиши ор=али ызида щам билимлари такрорланиб, ы=увчиларда эса шу нарсаларга янада =изи=иш уй\онади.
Щозирги кунда мактабларда айрим асбоб ускуналар, керакли жихозлар, кинофилмлар, ы=ув жадваллари етишмайди. Малакали ы=итувчи, ы=увчиларга сид=идилдан дарс беришни хохласа, ызи ана шу нарсаларни чизишга, турли мавзуга оид расмлар =идиришга, кинофилмларни бош=а мактаблардан топиб келишга интилади. Чунки ана шу усуллар ор=алигина ы=увчи онгига етиб борадиган даражада мавзуни ёритиб бера олади. +ис=а =илиб айтганда ы=увчиларда \оя ва тушунчаларни шакллантириш учун ы=итувчи изланади, щар-хил китоблар вара=лайди, дарс учун керакли тирик (натурал) жихозлар ор=али былса щам тушунтиришга харакат =илади.
6. Хулоса. Ы=увчиларда турли хил \оялар ва тушунчаларни
шакллантириш ор=али уларнинг билимлари оширилади. Уларга ызлари тушунча оладиган =илиб тушунтириш щар бир ы=итувчининг ва методистларнинг олдида турган вазифалардан биридир. Шунингдек ы=увчиларда \оя ва тушунчаларни шакллантириш уларни китоб тилига тушунишига ёрдам беради. Бу тушунчаларни кыплаб такрорлаш ор=али уларда ана шу тушунчаларга кыникма хосил =илади ва улар тушунчаларни яхши тушуна биладилар. Бунинг учун ы=итувчиларга жуда катта маъсулият юклатилади. Шунчаки айтиб ытиб кетиш билан ы=увчиларни билимини ошириб былмайди. Бунинг учун ы=итувчида жуда ката педагогик махорат, дарс беришга =изи=иш ва ы=увчиларни севиш =обилияти былиши керак.
АДАБИЁТЛАР
1. «Ботаника дидактикаси» 1976 йил.
2. Н, М «Биология ы=итишнинг умумий методикаси» «Ы=итувчи» 1983 йил Тошкент.
3. Д, «обшая методика преподавания биологии в средней школе» «Просвешение» 1985 год Москва.
4. М «Умумий биологияни ы=итишда ы=увчиларнинг ижодий билим фаолиятини активлаштириш» «Ы=итувчи» 1976 йил Тошкент.
5. Ф «Билим фаолияти ща=ида умумий тушунча» «совет мактаби» 1989 йил № II том
6. /офуров А. Т «Ы=увчиларда умум биологик тушунчаларни шаклллантириш» «Ы=итувчи» 1976 йил Тошкент.
7. Д «Танланган педагогик асарлар» ы=увпедавнашр 1954 йил Тошкент.
8. «Умумий психология» «Ы=итувчи» 1967 йил Тошкент.


