История немецкой диаспоры Центрального Казахстана в ХХ в (стр. 3 )

5 , , Романов Казахстана. Алматы, 2001. –200 с.; Козина Центрального Казахстана (конец Х1Х – ХХ вв.): дис. … д. и.н. Алматы, 200с.

6 Кадыржанов поли­тика в Республике Казахстан http://www.kisi.kz/Parts/books /KazMod7.html- 30.01.2009

7 Кан корейцев в Казахстане. – А.: Ғылым, 1995. – 208 с.; Бургарт население в Восточном Казахстане в гг. – Усть-Каменогорск, 20с.; Мендикулова судьбы казахской диаспоры. Происхождение и развитие. Алматы: Ғылым, 1997, 264 с. и др.

8 Производственные достижения Карлага в годы Великой Отечественной войны // Поиск. Серия гуманитарных наук №2, 2000, -С. 69-75; Кукушкина советской тоталитарной системы (20-30 гг. ХХ в.): учебное пособие. Караганда: Изд-во КазФЭУ, 20с. и др.

9 Дизендорф взлет. Судьбы российских немцев и наше национальное движение. Книга 1. От национальной катастрофы - к попытке возрождения. М., 1997.–347 с.; Riek G-A. Die Migrationsmotive der Rußlanddeutschen. Unveröff. Diss. Stuttgart. (Institut für Politikwissenschaft). 1999 и др.

10 Karsten R. Russlanddeutsche Identitaeten zwischen Herkunft und Ankunft Frankfurt, 2003, s.443; , Дунаев практики и миграционные стратегии немцев Казахстана: Научно-аналитический отчет (по итогам социологического исследования). – Алматы: Ассоциация общественных объединений немцев Казахстана «Возрождение», 20с. и др.

11 Помни имя свое. Алматы 1999, - 287 с.; Зейферт процессы в поэзии российских немцев второй половины XX – начала XXI вв. Автореферат диссертации на соискание учёной степени доктора филологических наук. Москва. 200с.

12 Bibliographie zur Geschichte und Kultur der Russlanddeutschen. Bd. 1: Von der Einwanderung bis 1917 / D. Brandes, M. Busch, K. Pavlovic. – München: Oldenbourg, 1994. - XXII. 370 S.; Чернова немцы: Отечественная библиография гг. Москва 2001.-с.272 и др.

СПИСОК ОПУБЛИКОВАННЫХ РАБОТ ПО ТЕМЕ ДИССЕРТАЦИИ

1 Архивные фонды Государственного архива Карагандинской области и Центра правовой помощи и информации Карагандинской области как источник по истории депортации немцев в Карагандинскую область: обзор и систематизация//Приоритеты социокультурного развития Казахстана в контексте процессов глобализации: Сб. матер. межд. научно-теор. конф. - Алматы, 16-17 мая 2002 г.- Алматы: ИФиП МОН РК, 2002. - С.394-400.

2 Из истории депортации немецкого народа в Казахстан в 40-е гг. ХХ в.// Забвению не подлежит: Материалы "круглого стола", посвященного Дню памяти жертв политических репрессий. 30 мая 2002 г.- Караганды: Изд. КарГУ, 2002. - С.71-82.

3 Количественные и качественные характеристики немецкой диаспоры Казахстана в 90-е гг. ХХ в. (на примере Карагандинской области)// Актуальные проблемы высшего образования и науки в ХХI веке: Материалы международной научно-практической конференции, посвященной 30-летию КарГУ им. : Часть 2.-Караганды: Изд. КарГУ, 2002. - С.391-395.

4 История формирования и развития немецкой диаспоры в Казахстане с сер. ХVIII в. по 20-е гг. ХХ в.// Вестник Карагандинского государственного универ­ситета им. , 2003, № 2 (30).Вып. № 2. -Караганды: Изд. КарГУ, 2002. - С.17-26.

5 Социально - политическое и правовое положение немцев Казахстана в 40-50-е гг. ХХ в.// Памяти жертв политических репрессий: Матер. регион. научн.-практ. конф. 30 мая 2003 г. - Караганды: Болашак-Баспа, 2004.-С.188-199.

6 Пути и методы депортации немецкого населения в Казахстан в 1941 г.// Памяти жертв политических репрессий: Материалы региональной научно-практической конференции. 30 мая 2003 г - Караганды: Изд. "Болашак-Баспа", 2004.-С.179-187.

7 Социально-политическое положение немецкого населения Казахстана в 20-е гг. ХХ в.// История и культура немцев Казахстана в региональном аспекте: Материалы республиканского научно-практического семинара. - Павлодар:- Изда­тельский дом "Имидж Мастер", 2004. - С.9-16.

8 Немецкое население Карагандинской области (по материалам переписи населения 1999 г.)//Этнодемографические процессы в Казахстане и сопредельных территориях: Материалы V Международной научно-практической конференции. Усть-Каменогорск, 20-21 октября 2003 г. - Усть-Каменогорск: Изд. “Медиа - Альянс”. 2004. - С. 343-352.

9 Немецкое население Казахстана в 60-70-е годы ХХ в.: численность и социально-политическое положение// Вестник Карагандинского университета. Серия История. Философия. Право. №2 (38)/2005. – С.51-56.

10 История административно-территориального деления Центрального Казахстана в ХХ в.// Вестник Карагандинского университета. Серия История. Философия. Право. №2 (38)/2005. – С.47-53.

11 Немецкое население Центрального Казахстана в первой половине 20-х гг. ХХ в.// Культура и интеллигенция меняющихся регионов России: ХХ в. Интеллектуальные диалоги: ХХI век. Россия-Сибирь-Казахстан: Материалы VI Всерос. науч. и науч.-практ. конф. с международным участием (Омск, 3-5 окт. 2006 г.)/Отв. ред. . Ч. 2. Омск: Межд. ин-т стратегич. проектир., 200с. – С.252-257.

12 К вопросу о трудовой миграции немецкого населения Казахстана// Вестник филиала РГСУ в г. Ош.– Ош: Изд. филиала РГСУ в г. Ош, Материалы международной научно-практической конференции «Защита социальных интересов личности - гарант стабильного и благополучного общества», посвященной 15-летию российского государственного социального университета. №4, 2006.-189 с. – С.106-112.

13 Развитие немецких национальных школ в 1930 гг. в Центральном Казахстане//«Aus Sibirien – 2006»: научно-информационный сборник. – Тюмень: ИПЦ «Экспресс», 2006. Научно-информационный сборник включает в себя материалы III Межд. научн.-практ. конф. «Стеллеровские чтения». - Тобольск, 2006 г. – С.157-161.

14 Попытка создания немецкой автономии в КазССР в конце 70-х гг. ХХ в.// Бюллетень КазНУ им. Аль-Фараби. Серия историческая. - №2 (45). – Алматы, 2007. - С.120-124.

15 Особенности государственной политики в отношении немецкого населения в годы ХХ века (по материалам Центрального Казахстана)// Вестник КазНУ им. Аль-Фараби. Серия историческая.- №2 (49). Алматы, 2008.- С.43-49.

16 Этнодемографические характеристики немецкого населения Центрального Казахстана (по материалам) переписей населения Казахской ССР годов // Научное сообщество этнических немцев в Средней Азии и России: современное состояние и перспективы. Материалы Межд. науч.-метод. конф. 23-24 октября 2008 г. – Караганда: Арко, 2008.- С.17-23.

ХХ ғасырдағы Орталық Қазақстанның неміс диаспорасының тарихы

07.00.02 – Отан тарихы (Қазақстан Республикасының тарихы)

мамандығы бойынша тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертациясының

Түйін

Осы диссертациялық зерттеудің объектісі ХХ ғасырдағы Орталық Қазақстанның неміс диаспорасының тарихы болып табылады.

Зерттеудің өзектілігі. Қазақстан Республикасының территориясында тұратын немістер мен басқа ұлттардың тарихын зерттеу Қазақстанның тарихи өткенінің толық көрінісін құрудағы заңдылықты және объективті үрдісі болып табылады. Әлеуметтік-мәдени және саяси аспектілерде ол қазақстандық патриотизмді, этнос аралық келісім мен толеранттылығын құруға мүмкіндік туады. Диссертациялық зерттеу кезінде шешілетін сұрақтар, қазіргі заманғы «диаспорология» сияқты отандық тарихи ғылымдағы өзекті бағытына жатқызуға болады. Диаспоралардың құрылу және даму үрдісі қазіргі заманғы тарихи ғылымдағы күрделі және дискуссионды мәселердің біріне жатады.

Зерттеудің мақсаты ХХ ғасырдағы Орталық Қазақстанның неміс диаспорасының құрылу және даму ерекшеліктерін кешенді зерттеу болып табылады. Қойылған мақсатқа жету үшін біз зерттеудің келесі міндеттерін анықтадық:

- «неміс диаспорасы» түсінігінің теоретикалық анықтамасын беру, ХХ ғасырдағы Орталық Қазақстанның неміс диаспорасының құрылу және даму кезеңдерін айқындау;

- ХІХ ғ. аяғынан – 1917 жылға дейінгі Орталық Қазақстандағы неміс диаспорасының құрылу ерекшеліктерін анықтап білу;

- Кеңестік кезеңдегі Қазақстандағы немістерге қатысты мемлекеттік және партиялық мекемелердің саяси мазмұнын зерттеп білу;

- ХХ ғасырдағы Орталық Қазақстан неміс халқының демографиялық көрсеткіштерін талдау;

- ХХ ғасырдағы Орталық Қазақстан немістерінің қоғамдық-саяси, экономикалық жағдайын, мәдени өмірлерін қарастыру;

- жж. аралық кезеңдегі Орталық Қазақстанның неміс халқының жағдайын Қазақстан Республикасының этномәдени саясатын, неміс қоғамдық бірлестіктерінің қызметін, немістердің миграциондық тәртібін талдау жолымен анықтау;

- немістердің этникалық өздік идентификациясының ерекшеліктерін зерттеу (Орталық Қазақстан мысалында).

Зерттеудің әдістемелік негізі. Диссертациялық зерттеу кезінде негізге алынатын принциптері тарихаят принципі, ғылыми талдау объективтілігінің принципі, өткен оқиғалар мен құбылыстарын қарастыруға белгіленген кезеңдегі Орталық Қазақстанның неміс диаспорасының тарихы бойынша дереккөздерді хронологиялық ретті және салыстырмалы-тарихи талдаумен кешенді, жүйелі және мәселелі амалдары болып табылады.

Ғылыми жаңалығы. Бұл жұмыс ХХ ғасырда аймақтық қиықта неміс диаспорасының құрылу және даму тарихын бірінші кешенді зерттеу болып табылады. Зерттеу ғылыми айналымға бұрын енгізілмеген архивті құжаттардың кешенінде негізделеді. Диссертацияда диаспораларды зерттеп білу кезінде қолданатын негізгі теоретикалық концепцияларды талдау негізінде ХХ ғасырдағы Орталық Қазақстанның неміс диаспорасының құрылу және даму ерекшеліктері айқындалған және өзгеше белгілері анықталған.

Диссертациялық зерттеудің хронологиялық шегі Орталық Қазақстанның неміс диаспорасының тарихын ХХ ғасырдың басындағы бірінші неміс қыстақтарының пайда болу мезетінен, немістердің Қазақстаннан массалық эмиграция кезеңі - 1990 жылдардың аяғына дейін бақылауға мүмкіндік береді. Диссертациялық зерттеудің территорииялық шегі Орталық Қазақстанды қамтиды.

Қорғауға шығарылатын қағидалар:

1 Қазақстанның неміс диаспорасы қазіргі заманғы, жақында ғана құрылған диаспораларға жатады. Ол бір бірінен миграциялық лек қарқындылығымен өзгеше болатын миграциялармен, сандық динамикасымен, әлеуметтік-саяси жағдайының ерекшеліктерімен және демографиялық сипаттамалармен құрылған.

2 Орталық Қазақстанның (ХІХ ғасырдың аяғы – 1917 жыл) неміс диаспорасының құрылу тарихының бастапқы кезеңінде неміс халқын толықтырудың негізгі көзі Ресей империясының көшіру саясатының шегінде аймаққа көшіп келген шаруалар – қоныс аударушылар болды. Қоныс аударушылар үшін өздерінің этникалық топқа айнымастығы ерекше болды. Неміс қоныстарының өзгеше белгілері экономикалы-шарушылық және мәдени-конфессионалдық оғаштығы болып табылады.

3 Кеңес өкіметінің орнатылуының басынан немістердің дәстүрлі тұрмыс салтының трансформациясы пайда болды. Кеңес уақытында немістерге қатысты өткізілетін мемлекеттік саясат мынандай әлеуметтік-демографиялық өзгерістердің негіздері алынған: ана тілін білу деңгейі, білім деңгейі, еңбектік жұмыс бастылық ерекшеліктері және халық шаруашылығының салалары бойынша халықты бөлу. Өткен жылдары немістерге қатысты қабылданған репрессивті шараларын реформалаудың қолданған әрекеттері толық реабилитациялық болған жоқ, және де немістердің дискриминациялық жағдайын бекітуді жалғастырды.

4 Немістердің Қазақстаннан эмиграциялық легінде түрлі қарқындылықпен және мотивациялық келісумен сипатталатын бірнеше фазалар айқындалады. Германияға кетуге шешімдерді қабылдауда Германия үкіметінің бұрыңғы КСРО –дан қоныс аударушыларына экономикалық және әлеуметтік жеңілдіктердің ұсынылуы маңызды рольді атқарды. 1990 жылдардың аяғына қарай Қазақстаннан немістердің эмиграциясымен қатар, біз немістердің реэмиграция үрдісін бақылай аламыз.

5 1980 жылдардың аяғында - 1990 жылдардың басында Орталық Қазақстанның неміс халқының арасында ұлттық сана-сезімінің жоғарылауы байқалады, ол туған тіліне, тарихына, ұлттық әдет-ғұрыптарына, дәстүрлеріне және мейрамдарына өскен қызығушылығымен қосақталады. Мәдениеттің дамуындағы, немістердің этникалық сана-сезімінің өсімінде Қазақстандағы неміс қоғамдық бірлестіктері маңызды рольді атқарды. Қазіргі уақытта, Қазақстан және Германия үкіметтерінің жағынан Қазақстандағы неміс диаспорасын сақтау және келешектегі дамуы бойынша едәуір күш салынып жатыр.

6 Неміс диаспорасы неміс мәдениетімен қатар орыс және қазақ мәдениеттерінің элементтерін сіңірді және жинақтады. Қазақстан Республикасы егемендік алғаннан бастап немістердің этникалық сәйкестігі жаңа сипаттамалық белгілерге ие бола бастады. Бүгінгі күні немістердің этникалық сәйкестігі қазір өзектіленеді және жаңа өмірлік стратегиялардың негізіне жатады.

Ғылыми-тәжірибелік маңыздылығы. Зерттеудің фактіге негізділген мәлімет, қорытындылар, бағалаулар және теоретикалық қорытындылар Қазақстанның демографиялық тарихының мәселелерін дайындау кезінде, неміс қоғамдық бірлестіктерінің жұмысында тарих және өлке тану курстарында, Қазақстан халықтарының Ассамблеясында қолданыла алады.

Диссертациялық зерттеудің құрылымы. Диссертация анықтамалардан, белгілер мен қысқартулар тізімінен, кіріспеден, үш тараудан, сегіз параграфтан, қорытындыдан, қолданылған дереккөздердің тізімінен және қосымшалардан тұрады.

Summary

Yamshanova Oxana Alexandrovna

History of German Diaspora of Central Kazakhstan in the 20th century

The dissertation on competition of the Scientific Degree of

Candidate of Historical Sciences on a speciality

07.00.02 - The Native history (History of the Republic of Kazakhstan)

The object of the given dissertation research is German Diaspora of Central Kazakhstan in the 20th century.

Actuality of the research. The study of the history of Germans and other nationalities living in the territory of the Republic of Kazakhstan is a natural and objective process in the formation of the whole picture of the Kazakhstan historical past. In the social-cultural and political aspects it is called for assistance in formation of Kazakhstan patriotism, interethnic accordance and tolerance. The questions which are solved while the dissertation research can be referred to such topical direction in the modern domestic historical science as “diasporology” (study of Diasporas). The process of Diasporas formation and development relates to one of the difficult and discussion problems in the modern historical science.

The aim of the research is a complex study of the peculiarities of German Diaspora formation and development in Central Kazakhstan in the 20th century. In order to achieve the given aim we have defined the following tasks of the research:

- to give theoretical definition of a notion “German Diaspora”, to mark the formation and development stages of German Diaspora in Central Kazakhstan in the 20th century;

- to clarify the formation peculiarities of German Diaspora in Central Kazakhstan in the late 19th century – till 1917;

- to study the content of the policy of state and party bodies toward Germans of Kazakhstan in the Soviet period;

- to analyze demography indices of German population of Central Kazakhstan in the 20th century;

- to consider social, political and economic condition, cultural life of Germans of Central Kazakhstan in the 20th century;

- to define the state of German population of Central Kazakhstan in the transition period in the s by means of analysis of ethnocultural policy of the Republic of Kazakhstan, the activity of German social associations, Germans’ migration behavior;

- to explore the peculiarities of Germans ethnic self-identification (on the example of Central Kazakhstan).

Methodology base of the research. During the dissertation research the basic principles are a principle of historism, a principle of scientific analysis objectivity, complex, systematic and problem approaches toward consideration of the events and phenomena of the past in combination with chronologically consequent and comparative-historical analysis of the sources on the history of German Diaspora of Central Kazakhstan in the indicated period.

Scientific novelty. The work represents itself the first complex research of German Diaspora formation and development in the regional context in the 20th century. The research is based on a complex of the archive documents which were not implemented earlier. In the dissertation on the basis of analysis of the main theoretical concepts applied while study the diasporas it has been defined the specific features and revealed the peculiarities of German Diaspora formation and development in Central Kazakhstan in the 20th century.

Chronological frameworks of the dissertation permit to observe the history of German Diaspora of Central Kazakhstan from the moment of the first German settlements origin in the early 20th century till the end of the 1990s – a period of the German mass emigration from Kazakhstan.

Territorial frameworks of the dissertation research include Central Kazakhstan.

Points submitting for thesis defense:

1 German Diaspora of Kazakhstan relates to a number of the modern, recently formed Diasporas. It was formed with the migrations which differed from each other with intensity of a migration flow, population dynamics, peculiarities of social-political condition and demographic characteristics.

2 At the initial stage of formation history of German Diaspora of Central Kazakhstan (the late 19th century - 1917) the main source of German population replenishment were peasants-settlers arrived in the region in the frameworks of the migration policy of the Russian Empire. High adherence for their ethnic group was typical for the first settlers. The distinctive features of German settlements were stable economical development and cultural-confessional isolation.

3 Transformation of a traditional way of life of Germans happens with the beginning of the Soviet power establishment. State policy conducted toward Germans in the Soviet period was grounded the bases of such demographical changes as the level of mother tongue mastering, education level, peculiarities of labour employment and distribution of population according to the industries of economy. The attempts made for reformation of the repressive measures which had been taken toward Germans for the previous years were not fully rehabilitation and continued to fortify Germans’ discrimination position.

4 In the migration flow of Germans from Kazakhstan it has been distinguished several phases characterized with different intensity and motivational conditionality. German government provision of the economical and social advantages for the settlers from the former USSR played a significant role in decision taking for the entry to Germany. To the end of the 1990s along with the German migration from Kazakhstan we can observe a process of German re-imigration.

5 In the late of s among German population of Central Kazakhstan one may observe the raising of national self-consciousness which accompanies by the increased interest in mother tongue, history, traditions, customs and holidays. German social associations of Kazakhstan played a significant role in culture development, raising of ethnic self-consciousness of Germans. Currently from the side of Kazakhstan and German governments it has been made significant efforts on preservation and further development of German Diaspora in Kazakhstan.

6 German Diaspora alongside with German culture absorbed and synthesized in itself the elements of Russian and Kazakh cultures. German identity acquires new typical features with the sovereignty finding of the Republic of Kazakhstan. Today we can say that German ethnic identity actualizes and underlies in the bases of new life strategies building.

Scientific-practical significance. Fact material, conclusions, values and theoretical conclusions of the research may be used while development of the problems in a demographical history of Kazakhstan, in the work of German social association of the Republic in the courses on History and Regional Studies, Assembly of Kazakhstan nations.

Structure of the dissertation research. Dissertation consists of definitions, a list of indications and abbreviations, Introduction, three Chapters, eight Paragraphs, Conclusion, Bibliography and Appendixes.

Подписано в печать 30.10.2009 г.

Бумага офсетная. Формат бумаги 60×84 1/16.

Объем 1,5 уч.-изд. л. Тираж 100 экз. Заказ № 000.

Отпечатано в типографии Издательства КарГУ им.

8