Жәңгір хан – Бөкей Ордасының реформаторы (стр. 1 )

Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан

аграрлық-техникалық университеті

Ғылыми кітапхана

Жәңгір хан – Бөкей Ордасының реформаторы

Ұсыныстық библиографиялық әдебиеттер көрсеткіші

Орал-2011

Құрастырушы: , ғылыми кітапхананың сектор жетекшісі

Құдабаева Г. А., ғылыми кітапхананың сектор жетекшісі

Шығаруға жауапты: , ғылыми кітапхананың директоры

Кіріспе

Ел тарихын әйгілі тұлғалар арқылы зерделеу-қазақтың дәстүрлі таным-түсінігінде ертеден қалыптасқан үрдіс. Қазақтың шежірелік зердесінде адам - тарихтың негізгі тұлғасы, ал адам сапасы-тарихтың қозғаушы күші. Кез келген тарихи тұлғаның замана төрінен алар орны мен үлес-салмағы бөлек.

Олар кемеңгерлігімен, алысқа көз тастап келешекті кең толғай білуімен, туған халқы мен Отан тағдырына деген елжандылығымен өлшенсе керек. Ұлт маңдайының бағына біткен ірі тұлғалардың бірі хан Жәңгір.

Батыс Қазақстан аграрлық - техникалық университетіне Жәңгір хан аты 2003 жылғы 30 мамырындағы Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысымен берілді.

Аты аңызға айналған бір туар тұлғаның және Бөкей Ордасының 210 жылдығына арнап Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университетінің ғылыми кітапханасы оқырманға қазақ және орыс тілдерінде әдебиеттер көрсеткішін ұсынып отыр. Әдебиеттер және мақалалар әріптік түрде реттелген.

Ұсыныстық библиографиялық әдебиеттер көрсеткіші оқытушыларға, студенттерге және басқада оқырман қауымға арналады.

История любого народа неразрывно связана с теми личностями, которые в разное время оставили яркий след в его судьбе. Значительность любой исторической личности измеряется, прежде всего, ее мудростью, умением смотреть далеко вперед и степенью причастности к судьбе собственного народа и Отечества. Одним из легендарных имен казахского народа является хан Жангир.

Имя Жангир хана было присвоено Западно-Казахстанскому аграрно-техническому университету Постановлением Правительства Республики Казахстан от 01.01.01 года.

Рекомендательный библиографический указатель литературы посвященный 210-летию Жангир хана и Букеевкой орды включает материалы из книг и периодики на казахском и русском языках. Книги и статьи расположены по алфавиту.

Указатель адресован преподавателям, студентам, а также широкому кругу читателей интересующихся историей Отечества.

Жәңгір хан ( жж.)

Бөкей Ордасының () ханы, Бөкей ханның ұлы. 1815 жылы әкесі мұрагерлік салтқа сәйкес хандық тақты Жәңгірге берді. Алайда Жәңгір жас болғандықтан, Бөкейдің тапсыруы бойынша хандықты Бөкейдің інісі Шығай сұлтан басқарды. 1823 жылға дейін Жәңгір еуропалық үлгіде тәлім - тәрбие алады, Астрахан губернаторы Андреевскийдің үйінде жатып оқиды. Сол жерде ол хандықты әкімшілік басқару әдістері бойынша да дәріс алды.

Бөкейұлы Жәңгір хан билік құрған кезеңінде саяси жағдай шиеленесіп тұр еді. Сол тұстағы басқару мен жер бөлуде жіберілген кемшіліктерге орай, ол халыққа қарсы бірқатар әрекеттерге баруға мәжбүр болды. Бұл жағдайды Ресей қазақ хандығы территориясын отарлау мақсатында ұтымды қолдана білді. Қазақ халқы үшін негізгі экономикалық шектеулердің бірі қазақтардың Каспий теңізі, Жайық пен Еділ өзендерінің жағалауларында аумаққа қоныс аударуына тайым салынуы еді. Шаруаның бұл өзендерден балық аулауға және малын суаруға құқы болған жоқ. Жәңгірдің жүргізген саясатының ақыры И. Тайманов пен М.Өтемісов () шаруалар бастаған көтерілісіне әкеліп соқтырды. Бұл көтерілістің негізгі сипаты Ресей отарлаушылары мен феодалдар саясатына жасалған қарсылық еді. Жәңгір көтерілісті Ресей әскерінің көмегімен басып тастады.

Орыс губернаторын әкімшілік басқару әдістері брйынша алған дәрістері Жәңгірдің жүргізген саясатына үлкен ықпал етті. Хандықты басқару құрылымында ол бірқатар реформаларды жүзеге асырды. Толыққанды және икемді басқару жүйесі құрамына енгендер: кеңсе, депутаттар тобы және билер кеңесі, тағысын тағылардың жиынтығы болды. Билік жүргізуді басқаратын жүйеге руханият қызметі-ахун (қажы) енгізілді. Ахунның негізгі міндеті хандықта рухани білім беру болды. Бұл реформалардың барысында рухани қызметкерлер санының өзгеруі орын алды. Сонымен бірге, мұсылман мектептері мен медреселердің саны көбейді.

1841 жылы Ордада Жәңгір ханның бастамасымен балалар грамматика, математика және басқа пәндер бойынша білім алатын жоғары мектеп ашылды. Осы мектептің қабілеті жоғары зерделі түлектері Ресейде білімін жалғастыруға мүмкіндігі болды.

Жәңгір хан сауатты адам болған. Қазан университеті жанындағы ғылыми-тарихи қоғам құрамына ол құрметті мүше болып енді. Ол халықтың әдеби шығармаларымен шұғылданады, өзі де көптеген эпикалық туындылар жазды. Оның басқаруымен Ордада қазақтың шеберлері жасаған аса құнды әскери қару-жарақтар сақталатын музейі құрылды.

Жәңгір хан екі мемлекет субъектілері арасындағы экономикалық қатынастарға бірқатар өзгерістер енгізді. Ол отырықшы өмірді жақтады, сондықтан да бұл процестің өріс алуы үшін жерге жеке меншікті енгізді. Ол салық жинаулы күшейту бағытында да бірқатар істер атқарды. Мемлекеттің сауда саясаты тауар айналымының көлемін ең жоғары деңгейге дейін кеңейту және көпестердің ағылып келуі үшін жәрмеңкелер ұйымдастыру бағытында жүргізілді.

1845 жылы Жәңгір хан қаза тапты. Ол Бөкей Ордасыынң үшінші және ең соңғы ханы болды. Одан кейін хандық билік мұрагерге берілмей қалды. Басқарудың жаңа құрылымы-Уақытша кеңес Россия империясының Бөкей ордасын басқару құралы болды.

Жангир – хан Букеев ( гг.)

Бокейулы Жангир (гг.) - последний хан Бокейской орды (), сын Бокей хана, внук Нуралы, правнук Абулхаира, настоящее имя - Жихангер. Почетный член Казанского университета.

Хан Бокейской орды (), В 1815 году по традиции наследования отец передал ханский трон Жангиру. Но, так как Жангир был еще слишком молод, ханством управлял брат Бокея - султан Шыгай. До 1823 года Жангир получил образование по европейскому образцу, жил в доме Астраханского губернатора Андреевского. Там же получил знания по административным методам управления ханством.

В 1823 году когда Жангир Бокейулы приступил к управлению ханством, политическая обстановка была запутанной. В связи с недостатками, допущенными при разделе земель, он был вынужден предпринять ряд непопулярных мер против народа. Этим обстоятельством выгодно воспользовалась Россия в целях колонизации казахских земель. Одним из основных экономических ограничений, наложенных Россией, был запрет на использование побережий Каспийского моря, Волги и Яика. У казахов не было прав ловить рыбу и использовать воду для скота.

Политика, проводимая Жангиром, привела в итоге к восстанию казахских шаруа () под руководством И. Тайманова и М. Отемисова. Это восстание было направлено против казахских феодалов и колониальной политики России. Жангир хан подавил восстание с помощью российских войск.

Методы административного управления, усвоенные Жангиром у русского губернатора, оказали большое влияние на его политику. В ходе управления ханством он осуществил ряд реформ. В эту систему была внедрена духовная служба - ахун. Вместе с этим увеличилось также количество мусульманских школ и медресе.

Жангир Бокейулы один из первых создателей музейных коллекций предметов быта и истории культуры казахского народа. При нем в Бокеевской Орде была организована торговая ярмарка (1832 г., ханская ярмарка), открыты медицинские отделения, аптека (1838), архив, создана карта ханства. Под его руководством в Бокеевской Орде был открыт музей, где хранилось ценное воинское оружие.

Сам Жангир хан был образованным человеком. Он хорошо знал арабский, русский, персидский, татарский, немецкий языки. Жангир хан являлся почетным членом научного общества при Казанском университете. В 1843 году получил звание генерал-майора царской армии. Он занимался разведением высокопородных лошадей, изучением народного литературного творчества и сбором родословных книг казахов, сам написал ряд эпических произведений.

При Жангире в Бокеевской Орде была введена новая система управления, ханством которая была разделена на 12 административных единиц, управляемых биями. Был восстановлен совет биев и ханских представителей, институт тарханов.

Жангир хан внес ряд изменений в экономические отношения между субьектами двух государств. Он был сторонником оседлой жизни, и, чтобы дать этому ход, ввел частную собственность на землю, провел ряд мероприятий по усилению сбора налогов.

В 1845 году Жангир хан внезапно умер, при невыясненных обстоятельствах. Он был третьим и последним ханом Бокейской орды. После него ханская власть уже не передавалась по наследству. Новая структура власти - Временный Совет была средством управления России Бокейской орды.

ҰЛЫ РЕФОРМАТОР ЖӘҢГІР ХАН

(Жәңгір хан туралы кітаптар мен мақалалар)

ВЕЛИКИЙ ПРЕОБРАЗОВАТЕЛЬ СТЕПИ - ЖАНГИР ХАН

(Книги и статьи о Жангир хане)

Нарын-казахия. – Уральск: Полиграфсервис, 1999. – 176 с.

Материал посвященный Букеевскому ханству, имеет огромное познавательное значение, воспитывает чувство гордости и патриотизма. Книга служит богатейшим источником изучения истории ханства, всего края, а также Казахстана в целом.

63.3(5Каз)

А 38

Хан Жангир // Радуга Ак Жайык. – Самара: Самар. Дом печати. – 1997. – С.87-107.

Данная книга освещает страницы истории Приуралья, хронологическая рамка ее обширна: здесь и история взаимоотношений между различными народами, биографические описания известных исторических деятелей и очерки по современным событиям. Книга написана в жанре историко-журналисткой публицистики.

63.3(5Каз)

А 38

Ақбай Ж. Жәңгiр хан=Хан Жангир=Zhangir Khan. – Орал: Полиг­рафсервис, 2001. – 132 бет.

Период ханствования Жангира был конструктивным в плане осуществления преобразований в жизни тогдашнего казахского общества. Историко-публицистическая книга повествует о реформаторской деятельности казахского хана Жангира.

63.3(5Каз)

А 38

4. Бабаджанов казахов Букеевской Орды. Т. 19. Бөкей Ордасы қазақтарының этнографиясы / . – 2-е изд., доп. – Астана: «Алтын кітап», 2007. – 221 б.

В книге представлены труды ученого А. Букейханова по этнографии казахов.

63.3 (5Каз)

Б 12

5. Батыс Қазақстан облысы: энциклопедия / бас. ред. Ғ. Әнес. – А.: Арыс, 2002. –

592 бет.

92(5Каз)

Б 28

Букеевской Орде 200 лет. В 6-ти кн. /Отв. ред. М. Кулькенов, К. Жылкышиев. А.: Өлке. Кн.2.: Джангер, хан внутренней Кирзизской орды. Внутренняя Киргизская орда. – 2001. – 232 с.

Предлагаемая 2-книга из 6-ти книг «Букеевской Орде 200 лет» состоит из двухстатей : «Джангер, хан Внутренней Киргизской Орды», выпущенная в г. Астрахани в 1895 году; «Внутренняя Киргизская Орда» изданная примерно в тех же годах, описывает жизнь и деятельность Джангера Букеева, хана Букеевской Орды, 22 года правившего Внутренней Букеевской Ордой в первой половине ХҮІІІ века и жизнь ее народонаселения. Книга переиздана без изменения и редактирования, и рассчитана для широкого круга читателей.

63.3(5Каз)

Б 90

Бөкейордасы тарихынан. Ғылыми-көмекші құрал көрсеткіш./ Ж. Молдағалиев атындағы Батыс Қазақстан облыстық ғылыми-әмбебап кітапханасы. – Орал, 2001. – 100 бет. Бөкейорда тарихы / Құраст. . – Орал: Дастан, 2001. – 196 с.

63.3(5Каз)

Б 78

Кітап Бөкейордасының ХІХ ғ. басынан бастап бүгінгі кезеңге дейінгі тарихына

арналған. Жәңгір хан кезіндегі Орда тарихы, Россия құрамындағы бодандығы

және ұлт-азаттық көтеріліс жағдайы да баяндалады. Бөкейордасының азамат

және Ұлы Отан соғысы жылдарындағы тарихтағы орны көрсетілген.

Жангир хан ( гг.) // Казахстан. Национальная энциклопедия. Т. 2 / гл. ред. Б. Аяган. – Алматы: Главная редакция „Қазақ энциклопедиясы”, 2005. – С. 291. Жәңгір хан ( жж.) // Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. Т. 3 / бас ред. Ә. Нысанбаев. – Алматы: „Қазақ энциклопедиясының” Бас редакциясы, 2001. – 621 б. Жәңгір хан ( жж.) // Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: „Арыс” баспасы, 2002. – 279 б. Жәңгір хан ( жж.) // Елтұтқа. Ел тарихының әйгілі тұлғалары: оқу құралы / М. Жолдасбекұлы, Қ. Салғарұлы, А. Сейдімбек. – Астана, 2001. – 190-192 б. История Букеевского ханства. гг.: Сб. документов и материалов / сост. , , . – Алматы: Дайк-Пресс, 2002. – 1120 с.

В сборнике представлены документы и материалы по истории своеобразного этнополитического объединения казахов первой половины ХІХ в., располагавшегося в междуречье Урала и Волги. Рассчитан на ученых-историков, преподавателей, аспирантов, студентов, а также на широкий круг читателей, интересующихся историей Казахстана.

63.3 (5Каз)

И 90

Қазақтар-Казахи: көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық –Девятитомный популярный справочник / под общ. ред. Е. М. Арын. – Алматы; Қазақстан даму институты. 2. Тарихи тұлғалар – Исторические личности. – 1998. – 97, 353 б.

Көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалықтың екінші томы қазақ халқының тарихында айшықты із қалдырған атақты тұлғалардың қысқаша өмірбаяндарынан тұрады. Кітап сонау сақ дәуіріндегі аты аңызға айналған есімдерден бастап, күні кеше ғана дүниеден өткен арыс азаматтарымызға дейінгі аралықты қамтиды. Белгілі кісілердің ғұмырнамасына қызығушылардың барлығына арналған.

92+63.3(5Каз)

Қ 17

15. Бөкей ордасы : жж. / – Орал, 2002. – 162 с.

63.3(5каз)

К 35

Автор бұл кітабында еңбекші халық өміріне үңіле қарап, Бөкей ордасы тарихын

жан-жақты зерттеген. Еңбекші жұрттың аса ауыр, бейнетті өмірін көрсете

отырып, азаттық үшін күрестің тарихын баяндаған. Оқырман бұл еңбектен көп

ғылыми мәліметтер табуы мүмкін.

Мукатаев Жангир. Великий преобразователь степи: Документы и материалы. – СПб., 2001. – 88 с.

Книга является продолжением выпуска популярной историко-литературной серии «История и современность. Золотая библиотека края». Книги серии посвящены культуре, искусству, замечательной истории Западно-Казахстанской области, ее национальным героям, выдающимся историческим деятелям. Данная серия посвящена реформатору Жангир хану.

63.3(5Каз)

Сейтақ Ғ. Ғ. Тек пен тамыр: өлеңдер мен дастандар / Ғ. Ғ. Сейтақ. – А.: Арыс, 2005. – І Бөлім: Ел мен Ер. – 380 б.

Кітапқа аты республикаға танымал талантты ақынның бір топ өлеңдері жинақталған. Осы таңдаулы туындылардың ішінде «Бөкей ханның бейіті», «Жәңгір ханның жазуы» атты өлеңдері топтастырылған.

84 (5Каз)

С 28

Сүйiнов С. Бөкей ордасы. – А.: Өлке, 2000. – 184 бет.

63.3(5Каз)

С 89

Т. Букей-хан. Заслуги Джангир хана / К. Т. Утегенова / Мое родное

Приуралье. – Уральск, 2000. – С. 66, 70-71.

Пособие предназначено для студентов неязыковых факультетов вузов. Пособие состоит из текстов, объединенных коммуникативной целью. Выбор тематики определен воспитательной, познавательной, коммуникативной ценностью темы.

81.2 Рус-96

У 84

Хан Внутренней или Букеевской Орды казахов Жангир (гг.) // Аль-Халел Карпык. Белая кость прошлого. Наши современники. – РГЖИ «Дәуір». –Алматы, 1994. – С. 77-78

Главная тема настоящей книги: наиболее влиятельные представители белой

кости (ак суйек) прошлого: наши известные современники. Книга предназначена

для широкого круга читателей, могут быть использованя в качестве учебного

пособия.

63.3(5Каз)

К 26

Хан Жангир: К 200-летию Букевского ханства / Ж. Акбай // Приуралье. – 2001. – 17 марта. Акбай Ж. Хан-кала-Ханская ставка: К 200-летию Букеевского ханства / Ж. Акбай // Приуралье. – 2001. – 10 апреля. Документы помогут лучше познать историю Родины: К 200-летию Букеевского ханства / Ж. Акбай // Приуралье. – 2002. – 12 сентября. Цари российские и Букеевское ханство: Этапы станов­ления / Ж. Акбай // Приуралье. – 2001. – 22 мая. Ханша Фатима / Ж. Акбай // Приуралье. – 2003. – 17 июля. О жене хана Жангира Фатиме. Алаша Байтоқа ақынның хан Жәңгiрді жоқтауы // Орал өңiрi. – 2001. – 22 қараша. Жәңгiр хан ұрпақтары / Ш. Аманжолова // Қазақстан әйелдерi. – 2001. – № 12. – 4-7 б. Жәңгiр ханның және оның отбасының жұмбақ өлiмi / Ш. Аманжолова // Орал өңiрi. – 1997. – 5 шiлде. История ханских юрт недосказана: К 200-летию Букеевского ханства / Г. Атаньязова // Приуралье. – 2001. – 5 мая.

Царские юрты – подарок Жангир хана Николаю І.