Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (стр. 25 )

8. Калі аднародныя члены сказа стаяць у сярэдзіне сказа пасля абагульняльнага слова, то перад імі ставіцца двукроп'е, а працяжнік – пасля іх.

Напрыклад:

Хутка ўсё: неба, і дарога, і чэзлыя балотныя хмызнякі – патанула ў снежнай завірусе (Я. Колас).

Рыбацкая снасць: сетка, нераткі, вуды – была адмысловая ў дзядзькі Марціна (Я. Колас).

9. Калі аднародныя члены знаходзяцца ў сярэдзіне сказа пасля абагульняльнага слова і маюць характар удакладнення, дадатковага тлумачэння, то яны выдзяляюцца працяжнікам.

Напрыклад:

Тады ўсе – і дарослыя і дзеці – уважліва сачылі за далёкімі іспанскімі падзеямі (М. Лынькоў).

У лесе кожная мясцінка – лужок, палянка, баравінка – асобны твар і выраз маюць (Я. Колас).

10. Працяжнік ставіцца паміж аднароднымі членамі сказа, не звязанымі злучнікамі, але пры наяўнасці перад першым з іх адмоўя не ці супрацьпастаўлення.

Напрыклад:

Не плача – смяецца шчаслівая маці (М. Багдановіч).

На чарговым прыпынку ў пярэднія дзверы не ўвайшоў – ускочыў малады, як і шафёр, хлопец (Ф. Янкоўскі).

Гаспадар павёў яго не ў жылы катэдж – у лазню… (І. Шамякін).

Не сваімі – чужымі нагамі гаспадар падышоў да каня (П. Глебка).

11. Працяжнік ставіцца перад злучнікам і паміж двума членамі сказа, калі другі з іх выражае вынік, хуткую змену падзей, нечаканасць.

Напрыклад:

А ўбачыў Машу – і адразу падабрэў (І. Шамякін).

Павернеш галаву – і бачыш сквер, пасярэдзіне якога старая царква (Г. Васілеўская).

Грузавік чмыхнуў, заракатаў – і запыліў па вясковай вуліцы (Т. Хадкевіч).

12. Калі злучнік і звязвае два аднародныя выказнікі, з якіх другі выражаны ўсечанай формай дзеяслова, то паміж імі заўсёды ставіцца працяжнік – перад злучнікам або пасля яго.

Напрыклад:

Пахіснулася хвоя – і бразь на зямлю (Я. Колас).

Да рэчкі жаданай прабраліся хлопцы і – стоп! (Я. Колас).

13. Працяжнік ставіцца перад недапасаваным азначэннем, выражаным неазначальнай формай дзеяслова ці спалучэннем з гэтай формай (такое азначэнне звычайна стаіць у канцы сказа, сэнсава і інтанацыйна выдзяляецца, перад ім можна ўставіць словы а іменна).

Напрыклад:

Усіх непакоіла адна думка – выстаяць (М. Лынькоў).

Узнікла недарэчнае ў такіх абставінах жаданне – засмяяцца (Р. Сабаленка).

14. Працяжнікам могуць аддзяляцца два ці больш дапасаваныя азначэнні, што стаяць звычайна ў канцы сказа, адасабленне якіх асабліва падкрэсліваецца інтанацыяй.

Напрыклад:

Сонца зайшло, і пачалося змярканне – ціхае, свежае, з расой і камарамі (Я. Брыль).

Запальваліся то тут, то там зоры – вясёлыя, мігатлівыя (Б. Сачанка).

Паказалася нават сонца – чырвонае, нізкае (Б. Сачанка).

15. Працяжнік ставіцца перад неразвітым або развітым прыдаткам, які стаіць у канцы сказа:

калі ў прыдатку тлумачыцца, удакладняецца змест азначаемага назоўніка і перад ім без змянення сэнсу можна ўставіць словы іменна, а іменна;

Напрыклад:

Пацягнуўся лес сцяною – ельнік, дуб і хваіна (Я. Колас).

За ўвесь час яна ні разу не глянула на свайго суседа – Лабановіча (Я. Колас).

Не раз Бабейка сядзеў на гэтым грудку, прынёсшы бацьку полудзень – гарнушак малака і шырокі, на ўсю патэльню, пачарнелы дранік (Т. Хадкевіч).

калі прыдатак, які знаходзіцца ў канцы сказа, адносіцца да займенніка;

Напрыклад:

Наперадзе ішоў ён – таварыш Дарожка (П. Пестрак).

Вось яна – дзявочая пекната (І. Шамякін).

Ён паспеў ужо коратка перазнаёміцца з усімі ў гэтым доме і стаць быццам сваім чалавекам – гэты малады і вясёлы хлопец (К. Чорны).

калі неабходна падкрэсліць адценне самастойнасці прыдатка, які стаіць у канцы сказа.

Напрыклад:

А вось і сам гаспадар гэтай хаты – Трахім (К. Крапіва).

Андрэй сядзеў, апёршыся на край стала, і дапытліва пазіраў на людзей – на моладзь і старых (П. Пестрак).

16. Прыдатак або група аднародных прыдаткаў, якія стаяць у сярэдзіне сказа пасля азначаемага назоўніка, выдзяляюцца з двух бакоў працяжнікамі, калі неабходна падкрэсліць самастойнасць прыдаткаў.

Напрыклад:

Два пчаляры – Галя і Васілёк – не прымалі ўдзелу ў размове (А. Рылько).

Начны драпежнік – сава – бясшумна плыве ў паветры (В. Вольскі).

Грабцы – дзяўчаты, маладзіцы – штораз варушацца жывей, бо чуюць голас навальніцы (Я. Колас).

Калі патрабуецца пастаноўка пасля адасобленага прыдатка коскі, то другі працяжнік апускаецца.

Напрыклад:

Падаюць сняжынкі – дыяменты-росы, падаюць бялюткі за маім акном (П. Трус).

17. Працяжнікам могуць аддзяляцца даданыя члены, якія знаходзяцца ў канцы сказа, пры іх сэнсава-інтанацыйным выдзяленні.

Напрыклад:

Каля школы шчабяталі дзеці – звонка, радасна (Я. Колас).

Снарады нас і міны засыпалі, а мы ішлі – з акопа ў акоп (П. Прыходзька).

Ягор выпіў шклянку гарбаты з нейкімі сушкамі, і Арцём Андрэевіч павёў яго ў трэці цёмны пакой з ляжанкаю пры сцяне, скінуў з сябе кажух – яму накрыцца (В. Быкаў).

18. Працяжнік звычайна ставіцца ў няпоўных сказах на месцы прапушчанага члена сказа.

Напрыклад:

З аднаго боку дарогі стаяў рэдкі хвойнік, а з другога – кусты ядлоўцу, а далей – алешнік (Я. Колас).

Раны гояцца часам, а дружбаю – гора (А. Куляшоў).

Вось прабегла імгненне, затым – залатая мінута (Я. Янішчыц).

Па суседству з Белым возерам знаходзіцца другое – Чорнае (В. Вольскі).

Праз шум эшалона прарваўся недалёкі гарматны выбух. Затым яшчэ некалькі – большай сілы (І. Мележ).

У цёмным небе – карагоды сіняватых зорак (М. Багдановіч).

Далёка – бор. Няблізка – лес. Глыбока – водар верасовы (Я. Янішчыц).

19. Працяжнік можа ставіцца ў сказе, каб пазбегнуць двухсэнсоўнасці выказвання.

Напрыклад:

Ты што – забыў? (І. Шамякін). Параўн.: Ты што забыў?

І якія людзі незвычайныя – таленты! (Я. Рамановіч). Параўн.: І якія людзі – незвычайныя таленты!

20. Працяжнік можа ўжывацца для выдзялення ўстаўных канструкцый (як знак, раўнапраўны з дужкамі).

Напрыклад:

Алеся – ёй было ўжо каля дзесяці гадкоў – сядзела за праснічкаю (Я. Колас).

Балота зрабілася сівое ад попелу, і па ім – уначы было відаць з вёскі – бегаў агонь, адгаралі высушаны альшэўнік і ніцая лаза, што раслі высока на куп'і (І. Пташнікаў).

21. Калі ўстаўная канструкцыя знаходзіцца паміж часткамі, дзе павінна ставіцца коска, або ў канцы самой устаўной канструкцыі ёсць гэты знак прыпынку, то коскі спалучаюцца з працяжнікам і ставяцца перад другім працяжнікам.

Напрыклад:

Каб дабрацца да надзелу цёткі Насці – так завуць жонку бацькавага брата, – трэба прайсці каля будкі, у якой яшчэ нядаўна яны жылі… (І. Навуменка).

Дзяўчына – мачыха дазналася ўжо, што завуць яе Параска, – прывяла воз на двор “воласці”, сказала, што яна жыве тут, на першым паверсе, з боку двара (І. Мележ).

22. Працяжнік ставіцца паміж часткамі складаназлучанага сказа, калі ў другой частцы падкрэсліваецца вынік у адносінах да першай, калі перадаецца нечаканасць, хуткая змена падзей або рэзкае супрацьпастаўленне.

Напрыклад:

Дыхнула свежасцю – і лёгка стала, пачуўся лесу пошум, плёскат рэк… (Н. Гілевіч).

Момант – і ў веснічках паказалася Аленка… (Я. Колас).

Сярэдзіна кастрычніка – і такі мароз (І. Шамякін).

Пытаўся, шукаў – і ні слыху ў адказ, ні следу нідзе, ні далёкага рэха (П. Панчанка).

Узяўся чытаць – і не чыталася (М. Гарэцкі).

23. Працяжнік можа ставіцца і пасля злучніка як сэнсава-акцэнтны знак.

Напрыклад:

Перахапіў [Толік] далонню палатно касы пасярэдзіне, каб лягчэй было падтачыць, і – ужо глушэй азвалася рэха: Шах! Шах! Шах! (І. Капыловіч).

24. Працяжнік ставіцца ў складаназалежным сказе, калі даданая частка знаходзіцца перад галоўнай і інтанацыйна выдзяляецца.

Напрыклад:

Цаніце чалавека заўсёды пры жыцці. Калі заплюшчыць векі – ён згіне ў небыцці (П. Панчанка).

А пакуль ёсць сілы – усё я трываю і веру ў розум, у вечны прасцяг… (С. Законнікаў).

Што думаў бацька – не ведаю (Я. Брыль).

Хто птушку пакрыўдзіць – той сам сабе здрадзіць (П. Панчанка).

25. Пры сэнсава-інтанацыйным выдзяленні частак працяжнік можа ставіцца і тады, калі даданая частка знаходзіцца пасля галоўнай.

Напрыклад:

Тады магутная краіна – калі пявучы ў ёй народ (Я. Янішчыц).

Смяюся, калі плакаць трэба. Журба – калі на вуснах смех (Я. Янішчыц).

26. Працяжнік ставіцца ў бяззлучнікавых сказах паміж часткамі:

калі ў першай частцы ўказваецца на ўмову або час дзеяння, пра якое паведамляецца ў другой частцы;

Напрыклад:

Запяеш па душы, дасі ўцехі гасцям – поўны гуслі насыплю дукатаў (Я. Купала).

Вецер загуляе – хвойнік, лозы гнуцца (Я. Колас).

Падрасцеш вялікі – раскажу тады (П. Глебка).

калі ў другой частцы паказваецца вынік, або робіцца вывад з таго, пра што паведамляецца ў першай частцы;

Напрыклад:

Шмат зорак у небе – добра жывёла расплодзіцца. Густая шэрань на галіны лягла – ад яблыкаў, ад ігруш дрэвы да самай зямлі прыгнуцца (Л. Дайнека).

Пупышкі на вербах гнуткіх – гэта вясны пачатак (П. Панчанка).

калі змест частак супрацьпастаўляецца ці супастаўляецца;

Напрыклад:

Клікнуць хацелася – голас замёр (П. Броўка).

Маці будзіла снедаць – ён не ўстаў (І. Навуменка).