Вучэбная праграма факультатыўных заняткаў «Вытокі роднай мовы» (стр. 1 )

Учебная программа факультативных занятий «Вытокі роднай мовы» утверждена Президиумом Научно-методического совета

при Министерстве образования Республики Беларусь

по дошкольному, общему среднему и специальному образованию (протокол № 6 от 11.11. 2015)

Вучэбная праграма факультатыўных заняткаў

«Вытокі роднай мовы»

для I–IV класаў устаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай i рускай мовамі навучання

Тлумачальная запіска

Факультатыўныя заняткі «Вытокі роднай мовы» накіраваны на стварэнне дадатковых умоў для сістэматычнай работы па павышэнні вучэбнай матывацыі малодшых школьнікаў да вывучэння беларускай мовы, для развіцця іх маўленчай дзейнасці праз аўдзіраванне (слуханне), гаварэнне і чытанне, праз пераадольванне магчымых псіхалагічных бар’ераў падчас камунікатыўных зносін на беларускай мове. Азнаямленне з багаццем беларускага фальклору, з лепшымі ўзорамі нацыянальнай дзіцячай літаратуры, з прыгажосцю і разнастайнасцю роднай прыроды, побытам і рамёствамі продкаў дапамагае ўсведамленню дзецьмі сваёй прыналежнасці да нацыі, багатай традыцыямі, дасягненнямі ў культуры, навуцы і адукацыі, садзейнічае развіццю ў іх жадання быць карыснымі і значнымі асобамі ў сваім грамадстве, фарміраванню нацыянальнага светапогляду.

Асноўная мэта факультатыўных заняткаў «Вытокі роднай мовы» — актыўнае засваенне актуальнай лексікі, пашырэнне слоўніку навучэнцаў для ажыццяўлення камунікацыі на беларускай мове і фарміравання нацыянальнага светапогляду.

Факультатыўныя заняткі «Вытокі роднай мовы» вырашаюць наступныя задачы:

– зацікавіць навучэнцаў роднай мовай, яе прыгажосцю, мелодыкай, адметнасцю;

– фарміраваць у навучэнцаў актыўны слоўнікавы запас на лепшых узорах фальклору і літаратурнай спадчыны;

– вучыць праз роднае слова ўспрымаць навакольны свет і сябе ў ім, спасцігаць дабрыню і чалавечнасць у зносінах, павагу і пашану да сваіх родных, да народа, да Айчыны;

– ствараць эмацыянальна-прыемнае асяроддзе для эфектыўнага ўспрымання беларускай мовы і маўленчай дзейнасці навучэнцаў.

Вырашыць пастаўленыя задачы магчыма пры ўмове рэалізацыі наступных прынцыпаў адбору зместу факультатыўных заняткаў «Вытокі роднай мовы»: нацыянальна-культурнай адметнасці, камунікатыўнай накіраванасці, адпаведнасці ўзроставым магчымасцям навучэнцаў, апоры на іх уласныя перажыванні, назіранні і вопыт, сістэмнасці і паступовага пераходу ад простага да складанага для эфектыўнага ўспрымання матэрыялу і фарміравання слоўнікавага запасу. Безумоўна, важным стымулам для развіцця пазнавальнага інтарэсу з’яўляецца навізна зместу, яго незвычайнасць, нечаканасць, нестандартнасць. Адначасова, каб выклікаць цікавасць да вучэння, матэрыял павінен быць часткова знаёмым. Яшчэ да школы ў дзецей, што сутыкаюцца з мноствам ведаў, складаецца ўяўленне пра жывёльны і раслінны свет, пра адносіны паміж людзьмі і г. д. Новыя веды набываюць толькі тады асаблівы сэнс, калі адбываецца параўнанне папярэдніх ведаў з тымі, што спасцігаюцца сёння.

Змест факультатыўных заняткаў «Вытокі роднай мовы» і формы іх правядзення паспрыяюць удасканаленню маўленчай дзейнасці навучэнцаў толькі тады, калі выклікаюць цікавасць да беларускай мовы і павысяць матывацыю да яе вывучэння, калі падабраны дыдактычны матэрыял будзе з’яўляецца і сродкам навучання, і ўзорам для выкарыстання лексічных рэсурсаў мовы, калі для папярэджвання ўзнікнення стамляльнасці і псіхаэмацыянальнага напружання навучэнцаў будзе адбывацца частая змена відаў дзейнасці. Арганізацыя слухання і чытання мастацкіх твораў, дыялогу, палілогу, харавых адказаў, правядзенне калектыўных гульняў і драматызацый — неабходныя ўмовы навучання на занятках «Вытокі роднай мовы». Чым болей пачуццяў, уражанняў і перажыванняў выкліча прапанаваны матэрыял, тым хутчэй адбудзецца фарміраванне станоўчай матывацыі да маўленчай дзейнасці на беларускай мове. Адно з важнейшых патрабаванняў да правядзення факультатыўных заняткаў — навучанне ў руху праз гульню, што адпавядае прыродным асаблівасцям дзяцей, папярэджвае перагрузкі і стамляльнасць. Прагаворванне вершаваных радкоў адначасова з рухамі садзейнічае развіццю слыхавога ўспрымання, развівае здольнасць разумець вершаваны тэкст, адчуваць яго рытм. У выніку маўленне навучэнцаў стане больш упэўненым, дакладным, эмацыянальным.

Структура факультатыўных заняткаў залежыць ад пастаўленай мэты і задач, але абавязковымі элементамі з’яўляюцца:

– увядзенне ў тэму праз пастаноўку праблемных пытанняў, праз загадкі, прымаўкі, скорагаворкі і г. д.;

– слоўнікавая работа;

– праца з тэкстам;

– арганізацыя камунікатыўных сітуацый;

– рэфлексія.

Змест факультатыўных заняткаў прадстаўлены наступнымі раздзеламі:

·  «З імі слаўна забаўляцца, імі добра любавацца» (I клас);

·  «Вакол мяне дзівосны свет!» (II клас);

·  «Я жыву сярод людзей» (III клас);

·  «Для чаго мы, людзі, на зямлі жывём» (IV клас).

Неабходна, каб з першых заняткаў навучання беларускай мове вучні адчувалі задавальненне, радасць, замілаванне. Калі гэтыя пачуцці перажываюцца даволі працяглы час, то ўзнікае патрэба ў самой дзейнасці, фарміруецца станоўчы ўнутраны матыў да такой дзейнасці.

Матэрыял, прапанаваны для работы на факультатыўных занятках, грунтуецца на лепшых узорах беларускай народнай і аўтарскай паэзіі. Вучняў гэтага ўзросту захапляе рытм, рыфма, мелодыя радка. Непасрэднасць і эмацыянальнасць дапамагаюць правільна адчуць настрой верша, атрымаць асалоду ад гучання вершаванага твора. На першапачатковым этапе навучання беларускай мове менавіта паэтычны твор дазваляе найбольш эфектыўна засвойваць асаблівасці вымаўлення гукаў і беларускага націску.

Змест навучання ў I класе складаецца з дзвюх частак: «У хаце і каля хаты» і «Бор цяністы — іхні дом». У першай частцы вучэбнай праграмы зместавай асновай маўлення з’яўляюцца звесткі пра тое, як выглядаюць, як сябе паводзяць, якія маюць звычкі кот, певень, сабака, каза, карова, свіння, конь, авечка, гусь, качка, індык, верабей, бусел. Большасць з іх — гэта жывёлы, якіх дзеці ведаюць, маюць вопыт зносін і любяць. Адбываецца знаёмства са знешнім выглядам і паводзінамі жывёл, іх мянушкамі. Вучні даведваюцца праз гульні і забаўкі, як дарослыя жывёлы клапоцяцца аб малых, як малыя спасцігаюць навуку жыцця. Вучні назіраюць за тым, як жывёлы могуць забаўляцца, вучыцца, хварэць, лячыцца; засвойваюць асноўныя навыкі абыходжання з жывёламі.

Прыкладна па такой жа схеме ў другой частцы «Бор цяністы — іхні дом» прадстаўлены лясныя жыхары: заяц, вавёрка, вожык, ліса, воўк, мядзведзь, дзік, барсук, бабёр, лось, зубр, дзяцел, зязюля.

Выпрацоўваецца правільнасць маўлення, адбываецца засваенне адпаведнай лексікі і фарміруюцца камунікатыўныя навыкі навучэнцаў.

У II класе (раздзел «Вакол мяне дзівосны свет!») навучанне заснавана на прыродазнаўчым матэрыяле. Новыя веды пра знаёмыя з дзяцінства аб’екты бліжэйшага асяроддзя набываюць асаблівы сэнс, спрыяюць развіццю мыслення ад канкрэтна-вобразнага да абстрактнага, лепшаму засваенню тэарэтычных ведаў, паразуменню сувязі навуковых ведаў з жыццём, павышаюць цікавасць да ведаў і робяць працэс іх засваення больш лёгкім, садзейнічаюць іх трываласці.

Выкарыстанне мастацкіх твораў прыродазнаўчага зместу ўзбагачае і ажыўляе навучальны працэс, выхоўвае ўважлівыя, удумлівыя адносіны да роднай прыроды, пачуццё любові да роднага краю, уменне бачыць прыгожае ў навакольным свеце.

Вучні адпраўляюцца ў падарожжа па садзе, кветніку, на агарод, луг, поле, лес, вадаём, на вуліцы і ў паркі горада. Даведаюцца, адкуль бяруцца яблыкі, чаму кажуць «вусень-ненажэра» і «пчолка-працаўніца», што жыта паходзіць ад слова «жыць», чым вабіць лес, куды бяжыць ручаёк і г. д. Навучэнцы завітаюць у батанічны сад і заапарк, убачаць прыгажосць і багацце роднага краю, пазнаёмяцца з беларускімі народнымі гульнямі.

Пры гэтым значна пашыраецца слоўнікавы запас другакласнікаў, мова ўзбагачаецца ўстойлівымі выразамі, удасканальваецца тэхніка маўлення. Рэалізуюцца сувязі з вучэбным прадметам «Чалавек і свет».

У III класе для навучэнцаў важным становіцца працэс самапазнання: больш глыбокае ўсведамленне асабістага існавання, наяўнасці канкрэтных станоўчых якасцей, разуменне сваіх магчымасцей. Асэнсоўваюцца каштоўнасныя адносіны да сям’і, значнасць кожнага ў ёй чалавека. Навучэнцы актыўна авалодваюць навыкамі адносін у школьным калектыве: наладжванне добразычлівых кантактаў з групай равеснікаў, уменне заводзіць сяброў. Вучацца заўважаць станоўчыя якасці іншых людзей. Гэтым тлумачыцца асаблівасць зместу факультатыўных заняткаў у III класе пад агульнай назвай «Я жыву сярод людзей».

Абапіраючыся на змест мастацкіх твораў, дзеці ўсведамляюць сябе і іншых як людзей пэўнага ўзросту, з адметнымі рысамі характару, з марамі і ўяўленнямі пра шчасце. Спасцігаюць значэнне і ролю родных людзей. Задумваюцца, што яны любяць рабіць разам з мамай і татам, з дзядулем або бабуляй, якія якасці хацелі б пераняць у сваіх бацькоў, сваякоў, сяброў, знаёмых. На факультатыўных занятках разглядаюцца сямейныя святы і звычайны будні дзень, абавязкі дарослых і дзяцей, адбываецца разуменне, чым мацуецца сям’я. У працэсе камунікацый вучні наладжваюць адносіны з сябрамі, аднакласнікамі, настаўнікамі, суседзямі і незнаёмымі людзьмі.

У III класе працягваецца ўзбагачэнне мовы ўстойлівымі выразамі, удасканальваецца тэхніка маўлення. Вучні спасцігаюць логіку выказвання, засвойваюць уменне абгрунтоўваць свае думкі.

Змест факультатыўных заняткаў у IV класе складаецца з дзвюх частак: «Падарожжа ў горад Майстроў» і «Перад табою тысячы дарог…». Навучэнцы спачатку знаёмяцца з народнымі промысламі беларусаў. Яны падарожнічаюць па горадзе Майстроў: заходзяць у майстэрні, назіраюць за працай майстроў, параўноўваюць старадаўнія вырабы з сучаснымі, завяршаюць сваё падарожжа на кірмашы, дзе адбываецца абагульненне набытых ведаў. Дадзены матэрыял спрыяе развіццю цікавасці вучняў пачатковых класаў да жыццёвага ўкладу продкаў, усведамленню значнасці працоўнага чалавека, выхаванню патрыятызму. Рэалізуецца сувязь з вучэбным прадметам «Чалавек і свет», яго змястоўным блокам «Мая Радзіма — Беларусь».

Потым навучэнцы знаёмяцца з сучаснымі прафесіямі, што садзейнічае развіццю ў іх першапачатковай прафесіянальнай арыентацыі. У гэты перыяд адбываецца пераход навучэнцаў на новы этап узроставага развіцця — сярэдні школьны ўзрост. У вучняў фарміруюцца больш складаныя формы мыслення.
Ад уяўлення навучэнцаў аб грамадстве, аб ролі чалавека ў ім залежыць іх адаптацыя ў гэтым грамадстве. Выбар матэрыялу накіраваны на падтрымку і ўзбагачэнне іх сацыяльнага вопыту.