Майгы (стр. 2 )

Былыр биир киһи киһи күөлгэ киирбит. Ол сылдьан тыы икки өттүнэн көстөр балык хараҕын көрбүт. Ол күөлү Тиистээх диэбиттэр. Баппаҕаайы, Бүлүү.

Туой

Саха бастакы идэ быһыытынан туойунан күөс оҥорор киһини ааҕар. Былыр сир аайы туойдьуттар бааллара. Онтон 19-с үйэттэн баабырыка иһитэ элбиэҕиттэн туойдьуттар эстэн барбыттара.

Күөс Түҥнэрбит диэн күөл баар. Былр күөс охсоллоро үһү. Куоунай, Бэрдьигэстээх. Багдарыын.

Аммаҕа Хайа Кутуруга диэн сир баар. Онтон туой ылан иһит оҥороллор эбит. Багдарыын. Томпо.

Ыт

Саха ыкка сыһыана икки өрүттээх этэ. Бииринэн, сибит киһитин ыт диэн ааттыыра. Иккиһӣнэн, ыт ордук Айыыһыкка чугас кыыл буһыытынан көстөрө.

Наар өлөр оҕолоох турар ыал, кэлин оҕо төрөҕүтөҕүнэ, ыт аатынан хос ааттыыллара, биһиккэ эбэтэр биһик аттыгар биһик аттыгар сытыаоаллара. Абый. Багдарыын, 7.

Ыты алгас ытан өлөрдөххө:

-Сүлэҕин.

-Түөрт атаҕын тоһутаҕын.

-Лаабыстаанкэбиһэҕин. Лиэнискэй, Мэйик. Багдарыын.

Сунтаарга Түбэй Дьаархаҥҥа Григорьев Иан Кириллович Мохсоҕол диэн убулчут ытын киһи курдук көмпүт. Багдарыын.

Эмиэ Түбэй Дьархаҥҥа Егоров Аладимир Петрович ытын киһилии көмпүт. Багдарыын.

Абыйга ыты ымыы гыныы баара. 1929 сыллаахха биһикпэр хара ыт оҕотун сытыарбыттара уонн Суорук диэн ааттаабыттара.

Археолог 1968 сыллаахха Москваҕа тахсыбыт «Бүлүү үөһээ өөт 1968 сыллаахха Москваҕа тахсыбыт «Бүлүү үөһээ өттүн былыргы култууралара» диэн кинихэтигэ Туой Хайа сиригэр ыт көмүүтүн туһунан суруйар. Сири.

Булт

Бултааһын урут саха биир сүрүн дьарыга этэ. Багларыын сүлбэ ол холобурун киллэрэр.

Былахылар иһигэр үс оҕолоох эһэни өлөрбүттэр. Ол сэтигэр бары өлбүттэр. Таатта. Тыараһа.

Тиксии балык тиксэр сирэ. Булуҥ. Багдарыын, 31.

Соҥуй Аммата диэн сиргэ икки киһи иһигэр икки оҕолоох эһэни өлөрөллөр. Олор иккиэн өлбүттэр. Таатта, Тыараһа.

Эһэни арҕахха бултааһын:

-Саамай эдэр киһи арҕахха киирэн быалыыр.

-Дьиэтин иһин ыраастыыгын.

-Уҥуоҕун алдьаппаттар. Быһаҕынан астыыгын.

-Төбөтү аҥаардаан мэйиитин ылаҕын. Онтон талаҕыан холбуу сигэлээн кэбиһэҕин.

-Үөһэ лаабыска харайаҕын. Багдарыын.

Эһэни бултааһын:

-Сэтэтин ыраастаналлар.

-Маһы дьуолкалыыллар. Хаанынан сотоллор.

-Саамай балыс киһи быалыыр.

-Төбөтүн, онно сүрэҕэ, хабырҕата кытта киирэр, араарбакка тириитин кытта сүлэллэр. Дьиэлэригэр киирэн араараллар.

-Дьиэлэигэр киирбитттэрэ үһүс күнүгэр курум оҥороолор.

-Урут бултаабыт сиргэ сылдьыллыбат.

-Эһэ этин мас үчэһэҕэ бэрсэр. Ол эттээх үчэһэтэ атара диэн аатанар. Багдарыын.

Эһэни арҕахха өлөрдөххө:

-Сэтэтин хомуйуллар.

-Тоҕус үтэһэ оҥолллор. Онтуттан-мантыттын эт ылыллар. Ону арҕахха иллэрэн анньан кэбииллэр. Арҕах кэһиитэ диэн ааттанар.

-Хойгуо оҥороҕун. Хаанынан сотоҕун. Уҥуохтарын тиикэ лаабыстаан кэһиһэҕин. Багдарыын.

-Эһэ этин сииргэ «Куук-куук»--диигин.

Эһэни бултааһын:

Эһэни сүлүү:

-Кымырдаҕастар кычыгылыттылар.

-Суордар тоҥсуйдулар.

Сиэһин:

-Суордуу «Хаах-куук» диэн баран эһэбит кыйматын уот оттон баран үөлэн сиэтибит.

-Ыппытыгар өлүүтүн биэрдибит.

Эһэ арҕаҕын иһин ыраастааһын.

Эһэ этин ырдан дьоммутугар тийэрбитигэр эмиэ «Хаах-куук» хаһыытаан биллэрдибит.

Саһылы өлөрдөххө:

-Саһылы өлөрдүм. Уоккун аһаттым.

-Арыы баһыгыратыаҕын.

-Саһылы үөһэ тутан сыттатаҕын.

-Байанай аһаа. Эккэй, эккэй.

-Саамай муннукка ириэриэрэр дылы уураҕын.

-Үс хонон баран сүлэҕин.

-Байанай соһуйуо диэн улаханнык саҥарсыллыбат. Бүлүү, Үгүлээт.

Улааппыт кус оҕолорун тыынан сылдьан күөл тумулугар эбэтэр уҥуор тоһуйа сытар киһиэхэ үүрэн илдьэн бултааһын быыралаһын дэнэр. Куһу бааһырдан баран тыынан сырсан өлөрүү эмиэ быыралааһын диэн. Багдарыын.

Былыр Сунутаарга Түбэй Дьаархаҥҥа Сахсыллар диэн киһи уоттаах хара саһылы өлөрбүт. Ону Нөөртээйи баайа Дмитрий Иванович Тимофеев атыылаһан ылбыт. Саһылга биэрбит:

-Биир аты.

-Биир тыйдаах биэни.

-Биир сыара курупчаакыны.

-Куһуон табаары. Багдарыын.

Эһэ бэлиэтээбит маһа баар буолар.

-Эһэни кытта күрэтэһиэн баҕарар киһи ол бэлиэни үөһээ өттүнэн бэлиэтиир.

-Онтон эһэни тыыпаппын диир киһи алларанан бэлиэтиир. Дьааҥы. Багдарыын.

99 эһэ.

Бултааһын мүҥүра 99 эһэни өлөрүү этэ. Ол иһӣн бу тугэн туспа суруллар.

Былыр Бөөчөрө диэн булчут олорбут. Кини сүүһүс эһэтигэр бэйэтэ өлбүт. Сорох кэпсээнинэн сүүс эһэтин кэннэ эһэттэн куттанан дьиэттэн тахсыбат буолбут. Муома, Төбүлэх.

Накаас нэһилиэгэр Куоҥхаа үрэх тардыытыгар Үөрүнньэх диэн булчут олорбут. Кини 99 эһэни өлөрбүт. Бүтэһик 100-с эһэтигэр бэйэтэ өлө сыыспыт. Кини эһэкээҥҥэ киирэригэр ойоҕор туом оҥорторор эбит. Үс сэргэни астарбыт. Ньурба. Багдарыын.

Ньэгэбил диэн киһи 99 эһэни өлөрбүт. Кини Саалтааны диэки олорбут. Ньурба, Бэстээх.

Өлүөхүмэ Чааратын трдүгэр Огдо диэн тоҥус олорбут Кини 99 эһэни өлөрбүт. Багдарыын.

Уус Чаараҕа Габышев Илья диэн булчут киһи олорбута. Кини сүүстэн тахса эһэни өлөрбүтэ. Кини эһэни сохсонон бултуура. Багдарыын.

Барылаан 99 эһэни өлөрбүт. ҮөһээДьааҥы, Боруулаах. Багдарыын.

Дьыл оҕуһун муоһа маннык

Дьыл оҕуһун муоһа тостуутун туһунан кэпсээннэр элбэхтэр. Олортон биир түбэлтэ ахтыллар. Бу көрүү орто көрүүтэн арахсар.

-Олунньу 1 күнүгэр кылаана кыларыйарр

-12 күҥҥэ Оҕус муоһа ортотунан тостор.

-Олунньу 24 күнүгэр төрдүнэн тостор.

-Ол кэнниттэн 40 хонуктаах дьыбар, 30 хонуктаах уораан кэлэр.

-Добдур.

-Дибдир.

-Чаччаан (муус ирэн эрэр кэмэ). Үөһээ Дьааҥы. —Манчаары кэрсээнэ. Багдарыын.

Үҥкүр диэн күөл сүүстэн тахса сыллааҕыта мууһа күөрэлэммит. Ону Абааһы Аартыга диэн ааттаабыттар. Абаҕа.

Лүҥкүрүн диэн күөлгэр былыр тоҥустар уу оҕуһун муоһун кэрпиттэр. Ол сэтигэр тоҕус ураһа киһи өлбүт. Үөһээ Бүлүү, Хоро.

Оҕус Өлбүт диэн күөл баар. Мантан былыр оҕус өлүгүн булбуттар уонна сиэн бары өлөн хаалбыттар. Үөһээ Бүлүү, Хоро.

Олох

Олох диэн баска саха олоҕун уобарыһын суруйабыт. Итэҕэл тиэмэтэ таарыллыбат.

Төрүттэр

Төрүттэр диэн баска хаанык сирдэр кимтэн төрүттээхтэрэ этиллэр. Бу саамай тэнийбит суруйуу. Уосайынан Багдарыын Сүлбэ бэйэтэ соруйан талан итэҕэл кэпсээннэрин суруйбатаҕа. Кини ханнык сир хантан төрүттээҕӣн ыйар соруктааҕа.

Абый диэн сир баар. Онно Абый диэн булчут олорбут. Кини олорбут сирин Абый Балаҕана дииллэр. Абый.

Былыр Ичигэскэ үс ийэ ууһа олорбут:

-Күөлэһэп ийэтин ууһа.

-Ичигэс ийэтин ууһа.

-Саабын ийэтин ууһа.

Олорбут сибит Тэкиидэ, Кириэс Халдьаайы сыһыыта.

Байаҕантайга икки ийэ ууһа баар:

-Мөлөкүүрэп ийэтин ууһа.

-Охулуопкап ийэтин ууһа.

Былыр түөрт сиргэ түөрэх кэбиспиттэр. Түөрэх олоро түспүт сиригэр кириэс аспыттар. Ол иһин бу сир Кириэс Халдьаайы буолбут.

Мэйиктэр былыр Намҥа Ойуун ууһугар (билигин Куорунай Онтоябрьскайыгар) олобуттар. Онтон Өлүөхүмэҕэ тиийэн баран Бүлүү устун түспүттэр. Сири.

М. Кротов Диэнэни лень (сүрэҕэ суох) диэн тылтан үөскээбит диир. Саха тылын учуутала Х. Ефремров, кыраайы үөрэтээччи В. Сенькин, ааптар Н. Петров Лиэнэ диэн тылы илин диэн тылтан үөскээбит дииллэр. Нууччалар маҥнай Лиэнэни Лин диэбиттэрин санаталлар. Ону утарар.

Онтон сорхтор Лиэнэни ули (улахан өрүс)-йэнээ (өрүс) диэн эбэҥки тылыттан үөскүүр дииллэр. Сири.

Былыр Эмис хотун олорбут. Ол сир Эмис нэһилиэгэ буолбут.

Майаҕатта Кыыс Хаҥа (Бороҕон таһа) күөлгэ төрөөбүтэ. Кини ааттара:

-Майаҕатта.

-Бороҕутта.

-Бэрт Хаара.

Уус-Майаҕа Суруктаах диэн кытыл баар. Эбэҥки өбүгэрэ манна баарбыт диэн бэлиэ оҥорбуттар. Ол бэлиэлэрэ таҥнары эргийэн хаалбыт. Ону батыһан эбэҥкилэр сорохторо Эдьигээҥҥэ тиийэн хаалбыттар. Багдарыын.

Бүлүү Бөтүҥэр былыр Амма Бөтүҥүн киһитэ кэлэн элбэх оҕоломмут. Кини көмүллүбүт сирэ Улахан Боруулаахха баар.

Ыйылас диэн киһи Омуоруйа Тумарчаттан төрүттээх эбит. Үөһээ Бүлүү сиригэр Чиллэ үрэҕэр олохсуйбут. Онтон Ыйылыас нэһилиэгэ үөскээбит.

Былыр Алтан Ымыйа диэн эмээхсин олорбут. Алтан.

Былыр Бороҕон диэн эмээхсин олорбут. Кини уҥуоҕун аһыгар улахан тиит үүммүт. Бороҕонтон кэлбитэ буолуо. Бүлүү, Бороҕон.

Бүтэйдээх Алаас диэн күөлгэ сэттэ сортуоллар олорбуттар. Кинилэр аҕалара улуу ойуун эбит. Силээн таһыгар олорбуттар. Кинилэртэн Аҥкыр эрэ тыыннаах хаалбыт уонна сортуоллары үөскэппит. Орто Бүлүү.

Дьааҥы диэкиттэн көһөн кэлэн бу сири Орто Дойду диэн ааттаабыттар. Муома. Кулун өлбүт.

Сүлэ хаайыыга киллэрээри гыммытарыгар Дьокуускайга өлбүт. Кинини уола уматан күлүн дойдутугар илпит. Ньурба, Сүлэ.

Баппаҕаайы урут өргүөккэ киирэр эбит. Олорор күөллүрин аатынан Баппаҕаайы ылбыт. Орто Бүлүү.

Үгүлээт төрдө Төпүрүүн диэн тоҥус. Онно наахаралар, дьаарханнар, тоҥустар, чордулар, оһоҕостоохтор холбоһоллор.

Бүлүү Модута урут Хахсык диэн аатанар эбит. Онно Нам Модутуттан биир киһи кэлэн ойох ылан олохсуйбут. Онтон Модут диэн акатаммыт. Багдарыын.

Иккис Күүлэт Орто Бүлүү Тааһаҕарын быстаҕа.

Бороҕон төрдө Баара Бороҕоттор эбиттэр. Бүлүү, Бороҕон.

Эҥээрдэк төрдө ааттаммат оҕонньор. Ньурба, Эҥээрдэк.

Туобуйа төрдө Өгдөй тоҥус диэн. Үөһээ Бүлүү, Туобуйа.

Хахсык диэн киһи икки уоллаах:

-Боотулу,

-Оноҕосчут. Үөһээ Бүлүү, Боотулу.

Кучан Эбэҕэ Луоҕа Баатырдаах тоҥустары кытта эйэлээхтик көрсүбүттэр. Бүлүү, Бороҕон. Багдарыын.

Чиллэ хорото, Кэнтик хорото, Сунтаар хорото үөскээбиттэр. Суор таҥалаах эбиттэр. Үөһээ Бүлүү, Хоро.

Бастакы Бордоҥтон Үһүс Бордоҥ диэн үөскүүр. Орохтор сорохторо онно олорор. Сунтаар, Үһүс Бордоҥ.

Нам Модутун киһитэ Хахсыкка кэлэн ойохтонор. Хаалан хаалар. Онон Бүлүү Модута үөкээбит. Кинилэр урут хаксык диэн эбиттэр.

Ороссолуода былыр Түмэти диэн ааттааҕа.

Хара нэһилиэгин Хара Уол үөскэппит. Мэҥэ.

Орто Халымалар:

Сиэн Күөл—Бастакы Мээтис (Илин Мээтис).

Сыбаатай—иккис Мээтис (Куолай Мээтис).

Сылгы ыытар--Үһүс Мээтис.

Сиэн күөл—Билии байдылара уонна эҥэлэр.

Өлөөкү Күөл—Уһун Хаҥалас.

Эбээх—Кылгас Хаҥалас.

Алаһыай—Бороҕон.

Тоҕус төрдүнэн тоҕус оҕолоох киһи буолар. Орто Бүлүү, Бороҕон.

Бороҕон нэһилиэгин төдүнэн Мүрү киһитэ буолар. Орто бүлүү, Бороҕон.

Үөһээ Моорук билигин Сатаҕай. Амма, Алтан.

Өймөкөҥҥө үс аҕа ууһа баар:

-Өлөөттү,

-Бороҕон,

-Хаҥалас.

Одунулар Сунтаарга тиийэн олохсуйаллар. Кинилэр сирдэрэ Элгээйигэ, Кутанаҕа уонна Күүкэйгэ барар.

Былыр бу дойдуга Өрөс Чөрөк диэн киһи кэлбит. Кини тоҥустартан куотан баран нууччалары илдьэ кэлбит. Орто Халыма, Иккис Хаҥалас.

Хадаар нэһилиэгиттэн Икки Хайахсыт тахсаллар. Хайахсыттары араарбыт киһи Тимир Модьугу. Кини Дулҕа Көлүйэтигэр сытар. Боотурускай. Бастакы Хайахсыт.

Күрэнчэ Боотур өргүөт төрдө. Үөһээ Бүлүү, Өргүөт.

Саһыл урут кэлбит. Онтон убайа Дьүлэй кэлбит. Кини дьүлэйа аҕатын ууһа буолбут. Ону былыр үөһээ ат бастаахтар диир эбиттэр. Үөһээ Бүлүү, Кэнтик.

Өлүөхүмэ Абаҕата урут Мэйик диэн аатанара.

Биһиги дойдуга Аан дастаан Тирэҕэ диэн Дыгын киһитэ олорбут. Сунтаар, Түбэй.

Күүкэйгэ маҥнай Күүкэй ойуун олохсуйбут. Сунтаар, Кутана.

Саһар үрэҕэр хаҥаластар ыарыыттан саһан тыыннаах орпуттар. Сунтаар, Куокуна.

Аньыылаах күөлгэ былыр аньыыны түһэрбиттэр. Ол иһин урут Анньыылаах диир эбиттэр. Оттон кэлин Айыылаах диэн кубулуппуттар. Кэбээйи, Чагда. Багдарыын.

Чагдалар төрүттэрэ Чуорнай диэн нуучча. Былыр Нам улууһугар киирэн Модут буолан сылдьыбыппыт.

Сииттэлэр төрүттэрэ Намтан буолаллар. Сииттэ. Багдарыын.

Сата Хайата анныгар Таас Үрүйэ диэн сиргэ таһыгар баар. Былыр ити сиргэ тииткэ сааллан турар көхө баара. Ону Муҥутах диэн киһи көхөтө диилэрэ. Бу сир таһыгар Ыстаарай Куорат диэн сир баар. Былыр нуччалар симиэбийэ туттан олоро сылдьыбыттар быһыылаах. Ньурба. Багдарыын.

Мүрү илин өттүгэр Сиэллээх Аартык диэн ытык сир баар.

Сир ааттара:

-Эһэ Хайа былыргы аата Куһаҕанньай Чуоҕура диэн.

-Остоолболоох былыргы аата Араҥастаах диэн.

-Муохтаах диэн былыргы аата Холболоох диэн. Багдарыын.

Ньурба Малдьаҕарыгар Малдьаҕар диэн киһи олорбут.

Ньурба Малдьаҕарыгар Тиит Ураһа диэн сир баар. Былыр тоҥус сэриитэ кэлбитигэр сахалар ити сиргэ мустан олорбуттар. Кинилэр сири уоттаан тоҥустары үүрбүттэр.

Мастаах күөл былыргы аата Дьалылдьыма диэн эбит. Бүлүү, Мастаах.

Чинэкэ былыр Баай Эбэ дэнэрэ. Иккис Чочу.

Адаҥҥа Укулааҥҥа түһэр Сахамахит диэн үрэх баар. Ол эбэҥки тылыгар Саха суола диэн суолталаах. Урут сахалар сүөһү үүрэн ааһар суоллара эбит. Сирии.

Биллэр дьон

Бу син биир төрүттэр курдук. Арай атына диэн сир төрдүнэн үксүгэр биир киһи буолар.

—улуу олоҥхоһут, эмчит. Мэйик аҕатын ууһун киһитэ эбит. Куорунай, Октябрьскай.

Мэҥэ-Хаҥалас Табаҕатыгар Абыдай диэн күөл баар. Былыр олохтоох тоҥустары тоҥустар кэлэн кэлэн сэриилээбиттэр. Биир Абыдай диэн эмээхсин эрэ орпут. Киниттэн тоҥустар ыйытан билбиттэрэ бэйэлэрин уруулары дьону сэриилээбиттэр эбит. Ол иһин эмээхсини өлөрбөккө барбыттар. Ыал.

Каландарашвилины Халлаан Хабырыыс диэн киһи өлөрбүт. Кини 80-тан тахсан баран өлбүт. Мэҥэ-Хаҥалас, Хаптаҕай. Багдарыын.

Сылгы Сыҥаахтаахха Оноҕосчут биэс күнү быһа саһыл хороонун хастарбыт. Үөһээ Бүлүү, Боотулу.

Тыал буолбуттар тобохторо билигин да бааллар. Уус-Алдан, Бастакы Өлтөх.

Чурачы Бахсытын сиригэр биир булгунньах баар үһү. Биир оҕус ити булгунньахха тахсан аһыы сылдьан булгунньах аһаҕаһынан түһэн хаалбыт. Ону төттөрү хостообуттар. Багдарыын.

Муора арыытыгар араас дьикти элбэх. Эмээхсин олорбут. Сыгынахтар тыыннаах ыт буолан мас тардаллар эбит. Булуҥ. Багдарыын, 30.

1968 сылга диэри Кыргыдайга Таҥараһыт Сойо диэн киһи олоро сылдьыбат. Кини ыалларынан сылдьан умналыыр идэлээх эбит. Иһэр уутун мууһун соһо сылдьара үһү. Багдарыын.

Колуоткалаах күөлгэ Лойут Уйбаан диэн киһи олорбут. Кини ойууттары итэҕэйбэт эбит. Хас да ойууну таһыйбыт. Орто Халыма, Сыбаатай.

Бытантайга Сэлии Күөлэ диэн баар. Былыр сэлии мууһун ылаары хайа тааһын доргутаннар, таас сууллан, күөлгэ сылдьр дьон бары өлбүттэр. Багдарыын.

Бу улахан күөлү биир эбээн киһитэ биир күн сүүрэн эргийиэм диэбит. Сарсыарда кырдьык кэлбит уонна өлөн хаалбыт. Ол күөлү Омук Күөлэ диэн ааттаабыттар. Аллайыаха. Багдарыын.

Хоролор байҕалга киирэн сүппүттэр. Уһуйаана, Тумат.

Хоро төрдө Хаҕыс Батыр дьоно дьаҥтан өлөн барыбытыгар уоспа ичитин кытта охсуһа сатаабыт. Уһуйаана, Тумат.

Былыр Моттоҕоһун диэн эмээхсин олоро сылдьыбыт. Кини өйүнэн аатырбыт Ньуклуй Гончаров диэн уоллаах эбит. Кини Санк-Петербургтан Боотурускай улууска диэри сиэрдийэ маһы кэккэлэттэхэ хас мас киирэрин суотаабыт үһү. Абаҕа.

Амма Алтана. Токунай диэн киһини дьону өлөртөөбүтүн буруйдаан маска кэлгийэн өлөрөллөр.

Кыычыкын диэн баай киһи сири хастарбыт. Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕай диэнэтии ол саҕаттан баар буолбут. Бастакы Чочу.

Одуҥда күөлгэ харалар олорбуттар. Харалар олорбут сирдэригэр көлүйэ үөкээбит. Ону Хаара Уулаах диэн ааттаабыттар. Балаҕаччы, Бүлүү.

Лиэнискэй Орто Наахарата. Күөбүрэттэр уоттаах тааһы бэрик биэрэн киин суукка тиийэн сирдэрин ылыллар.

Баай Эбэ (Чинэкэ) таһыгар Кириэс Элгээнэ диэн сир баар. Былыр биир дьахтар икки уола уонна эрэ ууга түһэн өлбүттэр. Ол кэннэтин кириэс туруортарбыт.

Бэс Күөлүн таһыгар Тахтаҕас диэн ааһар дьону өлөрөр эмээхсин олорбут (Танара үрэх таһа).

Мохсоҕол Уолун уола Кыыл, онтон мин Кыыл сиэнэбин. Ити Мохсоҕол уола хоту киһини сиир омуктарга таба көрө сылдьыбыт. Сиэри гыммыттарыгар Аканаҕа киирэн олохсуйбут. Ньурба, Акана.

Чурпчы Арыылааҕар Сахаар диэн оҕонньор уот иччитин кытта дьуккаахтаһан олорбут. Багдарыын.

Биир эбээни чубукулуу таска тахсыбытын уола быатын быһан баран баран хаалбыт. Ону кини ытыстарыгар силлээн тааска сыһыаран хайаттан түспүт. Уола баар сириэр тиийэн уолун уонна кини кэргэнин аҥарардыы илиилэрин, атахтарын бысталаабат. Ити кэмтэн бу сир Каат Буодыл (Аҥаар Атах) диэн ааттаммыт.

Көс

Саха ырааҕы көһүнаэн кэмниир. Кини көс диэн элбэх уратылааҕын бэлиэтиир.

-Көс—уон биэрэстэ.

-Сатыы көс—7-8 биэрэстэ.

-Ат көһө--13-14 биэрэстэ

-Тииҥ көһө-- саамай кылгас көс.

-Оҕус көһө--онтон арыый ыраах көс. Үс.

Сэргэ

Ураты сэргэлэр ахтыллаллар.

Сэргэни турорбут киһи үс улахан аньыыта сотуллар.

Саһыл Сыһыыга Амосов Егор диэн киһи былыр 40 сэргэни туруортарбыт. Абаҕа.

Алыбына диэн сирэ иһиирэр сэргэ турар. Алта хас сиринэн хаһыылаах төбөтүгэр. Орто Халыма, Байды.

Туруйалаах Томторго Пономерев баайдьиэ туттубута. Дьиэтин аттыгар 64 сэргэни туруорбута. Мэҥэ-Хаҥалас, Иккис Мэлдьэхси.

Алампа Майаага диэн Алампа туруорбут сэргэтэ ааттанар. Булуҥ. Түмэти.

1642 сыллаахха Нам Бөтүҥэр В. Поярков 300 киһини умаппыт сиригэр Дьөгүөр өтөҕө диэн сиргэ сэргэ туруораллар. Сэргэни туруоруу ийдиэйэтин кэпсэппитэ, Бөтүҥ сэбиэтэ тэрийбитэ.

Дьааҥы ойууна Киһинчэ:

-Илин уонна Арҕаа Быраҥаатталаах күөллэри көһөттөрбөтөх.

-Ойуулаан-мандардаан сэргэ туруорар идэлээх эбит. Оҕото суох эбит.

-Өлбүтүн кэннэ быһа кэлбиттэригэр оҕустуу мөҥүрээн баран эргиллэн быһар дьону куттаабыт. Багдарыын.

Сүөһү тарҕаныыта

Саха сүөӡү ьтарганыытын туһүнан кэпсээннэр. Маана оннук түгэн биир эрэ сиргэ ыйыллыбыт.

Уус-Майаҕа биир эбэҥки саха кыыһын кэргэн ылбыт. Кыыс энньэтин элбэх сүөһүнү Бэстээх Үрэх төрдүгэр аҕалбыт. Онтон сүөһү тарҕаммыт. Багдарыын.

Ат

Саха сылгыны таҥара курдук көрөр. Кини туҥан элбэх кэпсээн баар буолар.

Ат Бастаах диэн сир баар. Абаҕа.

Былыр халыҥ Хаарга (1857) сылга Хонтой Хабырылла диэн киһи 600 сылгылааҕыттан 400-чэ сылгыта сутаан өлбүт. Абаҕа.

Мин 1910 сыл эргин Ньукулай оҕонньор ытык атыырын көрбүтүм. Амма Сатаҕайа.

Дьаарын былыр Мүлдьү Босхоҥ диэн аты абылаан ылан барбыт. Ньурба.

Мэккэс уола Кыра баҕайы Тыйаҕас диэн аттааҕа үһү. Бу ат саһылы ситэрэ үһү. Амма, Эмис. Багдарыын.

Мэккэс түөкүн эбит. Кини атын ампаарга хаайан турбут. Ол ата айанныыр кэмигэр көстүбэтэ үһү. Амма, Эмис. Багдарыын.

Курбуһах нэһилигэр Бүтэйдээх Үрэҕэр Угаалаах ойуун олорбут. Кини Курдуулаах диэн арҕаһыттан кутуругар диэли сиэллээх эбит. Тэбэгэйин түүтүн оннугар туйах курдук муостаах эбит. Онон аҕыс атахтаах буолан көстөрө үһү. Кэлин кини оҕото Аччыгый Курбуулаах эмиэ кырдьыар диэри олорбут. Биһиги холкуос саҕана Курбуулаахтартан үөскээбит сылгылары көрөр этибит. Уус-Алдан. Багдарыын.

Былыр биир дьахтар ыйанаары туран, ат кистээбитигэр, ыйанар санаата ааһан хаалбыт. Үөһээ Бүлүү. Багдарыын.

Былыр биир киһи түһээн орто чороонтон кымыс испит. Үөһээ Бүлүү. Багдарыын.

Нам Кулун Тутар диэн сиригэр куорат тутуллубута. Ыал.

Ат аата:

-Убаһа.

-Тый (иккитигэр үктэммит).

-Тиҥэһэ (тиҥэһэ соноҕос, тиҥэһэ кытыт) үстээх сылгы.

-Кытыылыыр.

-Түөртээх.

-Биэстээх. Ыал.

Былыр дьуһааллары күөх бороҥ атыыр сирдээн аччыктаан өлөллөрүттэн быыһабыт. Ити ат таҥара буолбут. Ыһыахха ас бэрсэллэр эбит. Ыал.

Ат аата:

-Икки сааһын туолуутугар кутуругун сарьыйаллар, сиэлин сэлииллэр. Тиҥэһэ буолар.

-Үһүн туоларыгар сиэлин сэлииллэр, кутуруга быһыллыбат. Кытыылыыр буолар.

-Түөрдүн туоларыгар сиэлэ сэлэнэр, кутуруга сарбыллар. Түөртээх буолар.

-Биэстээх сылгы сиэлэ сэлэнэр. Биэстээх дэнэр. Ыал.

Тый:

Эмэр тый—эмньик тый.

Ийэтиттэн арахсыбыт тый—ханчааһын тый. Ыал.

Ытык Күөл таһыгар сэриилэһэллэр. Суонда үрэҕэр байаҕантай киһитин ата Суонда диэн оҕунан ыталлан өлөр.

Моонньо кулуба Дабаан диэн үрэххэ сылдьар хаар түһэн сылгылара өлөн барбыттар. Онно сүүһүгэр муостаах атыыр баар эбит. Ити атыыр тоҕус күн сылдьан баран тиһэҕэр өлбүт. Сунтаар, Арыылаах. Багдарыын.

Аайталыын диэн киһи Сордоҥ Хара диэн атынан эһэттэн куотар. Кэлин бу аты Дьокуускай киһитэ атыылаһан ылар. Хаста да күрээн кэлэ ыльыбыта ү6ү.

Үөһээ Бүлүү, Маҥаас.

Ньыыка Сайылыга диэн сиргэ былыр ытык сылгылаах баай олорбут. Хаҥалас, Иккис Дьөппөн.

Төрөрөккөй диэн баай киһи олорбут. Кини атыыра үөһээҥҥи атыыры кытта охсуһан хоппут. Чруапчы, Мугудай.

Былыр манна Сордоҥ Хара диэн ат олорбут. Кини төбөтүн Эбээх нэһилиэгэр Чыскына күөл тыатыгар көрбүтүм. Орто Халыма.

Дабаан үрэҕин таһыгар баай киһи олорбут. Кини 700-чэ сылгылаах эбит. Биир хаар сыл олор бары эстибиттэр. Сүүһүгэр муостаах биир атыыр бүтэһигэр хаалбыт. Ол да өлбүт. Сунтаар, Дьаархан.

Дьиэ

Дьиэ - уот туттуу туһунан төруттэргэ кэпсээтибит. Онтон манны дьиэ бэйэтин эрэ туһүнан ахтыллар.

Суола үрэх халдьаайытыгар Дулҕалаах диэн сир баар. Итиннэ Дьүүл Силиппиэн ураһата турбут. Онтон кэлин ити ураһа турбут сиригэр кини уола Миичэ Никииппэр биэс кырыылаах дьиэ туттубут. Мэҥэ, Алтан. Багдарыын.

Баай

Саха хаһаайытыбата баайдар хаһаайытыбаларыгар ордук көстөр этэ. Багдарыын Сүлбэ даҕаны баайдар хаһаайыстбаларыгар улахан болҕототун уурбут.

Биир киһи көмүс булаары ийэтин, саҥаһын, балтын өлөрбүт. Көмүһү булан баай буолбут. Кэлин аньыытын этиммитэ үһү. Сүлэ. Багдарыын.

Хаҥаласка былыр Нуураҥныыр баай олорбут. 999 сүөһүлэнэрэ үһү. Тыһыынча буолуоҕын биир сүөһү тиийбэт. Кэлин сүөһүтүн кыйдаан өрүс уҥуор үүрбдэрбит. Онтон хас да сүөһү төннөн киирбитэ үһү. Ньурба. Багдарыын.

Эн баайыҥ диэн халдьаайы хаһыҥа (Сүөһү). Багаларыын.

Чурапчы улууһугар Дьарылаабыкка 800-чэ сүөһүлээх Кутуйах баай олорбут. Кини нууччалары кыртрабытын иһин хаайыыга түбэспит. Багдарыын.

Чурачы Сыланын сиригэр Повов Гурий диэн баай олорбут. Кини 700 сүөһүлээх эбит. Багдарыын.

Нам. Бэстэриикиэп баай 700 сүөһүлээҕэ. Үс.

Чурапчы Хадаарыгар Баһылай кулуба 21 сыл кулубалаабыт. Биир хаардаах саас сүөһүтэ барыта эстэн хаалбыт. Ойоҕо ыалы кэрийэ сылдьан өлбүт. Үс.

Былыр Иккис Бордоҥҥо Одьо Сомсоон диэн баа олорбут. Кини олобут сирэ Куртуйах Сүүлэ диэн. Сыл аайы икки ынаҕы кытарахтыыр эбит. Онон үүтэ быстыбат эбит. Ынахтарын кутуругун анныгар түппэх диэн туос баатарара. Ньурба. Багдарыын.

Сигнэҕэс диэн сиргэ Сорокуом баай олорор:

-Сүөһүтүн үс төгүл кыйдатар.

-Үүт күөл оҥоро сатыыр. Таатта, Алдан.

БылырХабачча диэн баай киһи олорбут. Арай биирдэ уола маска баттатан өлбүт. Ол сонуну тиэрпит киһини батыйанан быраҕан таба сыыспыт. Чурапчы, Кытаанах.

Үүт күөл

Саха сири аһатар үгэһиттэн биирэ ууга, күөлгэ үүт кутуу этэ. Ону сэбиэскэй кэмҥэ ордук өрө туппуттара. Баайдар баайдарын туох да туһата суох баайдарынбарыыллар диэн санааҕа тиэрдэ матыыллара.

Ньурба Аканытыгар Саалаах диэн баай Күбэйиҥдэ күөлүгэр үүт куттаран үүт күөл оҥоро сатаабата.

Саалаах уола Бүкүмээн баай Дойду Кыыһын Ойбоно диэн сиргэ үүт куттарбыт. Ыал.

Ынахсыт тардыыта

Саха биир байбыт суола ынаҕы иитии этэ. Ол байыытыгар Ынахсты тардыы туом диэн улахан суолталааҕа. Онон ити эрэ туому киллэрэбит.

Ынахсыт тардыыта:

-Үс сэргэни аннбаллар. Күрүөлүүллэр.

-Сэргэлэр икки ардыларыгар ситиилээх. Онно туоһунан ынах мэтириэтэ ыйаммыт.

-Титиик иһигэр ынах уонна оҕус бааллан тураллар. Кинилэр үрдүлэригэр, алгыс бүппүтүн кэннэ, суорат уонна саламат куталлар.

Ойуун хаҥас өттүгэр аҕыс кыыс, уҥа өттүгэр тоҕус уол тураллар.

Туом кэнниттэн ойуун оҕолор дьылҕаларын этэр. Багдарыын.

От охсооччу

Саха сүөһүнү иитэр буолан отооһун ураты суолталанара. Сир аайы аатырбыт охсооччулар бааллара. Олортон хас да киһи ахтыллыбыт.

Матаатай—аатырбыт от охсооччу. Мэҥэ, Хаара.

Байаҕатнтай Сиэллээҕэр Кусчут диэн аатырбыт от охсооччу олорбут. Кини ийэтэ Дыабайа диэн үҺү. Багдарыын.

Хочо Улууһун Алыҥаҕар Сиидэккэлиир диэн аатырбыт от охсооччу баар эбит. Багдарыын.

Хочо Улууһун Алыҥаҕар Сиидэккэлиир диэн аатырбыт от охсооччу баар эбит. Багдарыын.

Ырыаһыт

Ырыаһыт суолтата диэн кини итэҕэлгэ ордук чагаһыыра. Онон итинник дьон ититиилээх дьонунан ааҕаллара.

Сэттэ Сэмэн—ырыаһыт киһи. Дьокуускайтан кэлбит. Үс.

Ырыа Чөкөөттүүр диэн отут ырыалаах киһи баар эбит.

-Кини биир киһиэхэ ылаан илимишэр үс күн балык туппат оҥорбут.

-Хатаары гыммыт тиити көҕөрдөр. Күөх тиити хагдарытар. Муома, Кулун Өлбүт.

Уус

Сахаҕа уус өрө тутуллар. Кининип үгэс курдук ойууннааҕар үрдүктүк туталлар.

Уус Маппый Тимирдээх Хайаттан тимир ылан сэп-сэбиргэл оҥороро. Маһы хаан саппыкы оҥостубута. Кэбээйи, Чагда. Багдарыын.

Таас лыртан былыр уустар тирдээхтааһы ылан у6аараллара үһү. Нам, Таастаах. Багдарыын.

Чоҕур Хайа диэнтэн былыр тимирдээх таас ылан у6аараллара үһү. Ньурба, Кукаакы. Багдарыын.

Болгуо:

-Ыстаал ыстаал тимир буолар.

-Анна уйан тимир буолар. Багдарыын.

Таҥас оҥоруу

Өробөлүүсүйэ таҥас этигиитэ миэ суолталааҕа. Олортон тириини таҥастааһын үлэтэ киирбит.

Оҕус тириитин ыһаарыы:

-Угунуохтуу-угунуохтуу тоҕус төгүл хатараллар.

-Эмэх маһы уматан ыҺаараллар.

-Оҥхучахха киһи киирбэт.

Эмтээччи

Өрөбөлүүсүҋэ кэннигэр диэр саха бэйэтэ эмтэнэрэ. Онно нал эмчит льоннор бааллара.

Үктүөччү:

-Биэстээх алтан харчыны уллуҥаҕар баанар.

-Үктүүр. Бүлүү, Бөкчөҥөө.

Хампах күөлүн намталыгар Тууйас уонна Адьаах диэн киһи ийэлэрин уҥуоҕа сытар. Тиистэрэ ыалдьыбыт дьон ити уҥуохтан мас ылан ытыраллара. Ньурба, Таркаайы. Багдарыын.

Үтүктүү

Саха үөрэхтэнэниитэ куһаҕан өрүттэниитэ элбэх. Олортон биир мөлтөх өрүт ыйыллар.

Саха тeохха үөрэммитин чыыстай манньыакка ылар. Оннук киһи фанатик буолан хаалар (Саха бастакы үөрэхтээҕин тыла). Ыал.

Боотур.

Былы бэйэ сирин саанан-уотунан көмүскээһин булгуччу этэ. Үс сүүччэ сыл сэриитэ суох олордор да ити былыргы кэмин саныы сылдьар.

Ампара хоһуун, Дадаҕар Боотур кырдьыбытын кэннэ, кэлэн уолун кытта илиинэн охсуһан хотторон өлөр. Орто Бүлүү.

Иккис Күүлэккэ Түөрэчээн диэн күөл баар. Манна Түөрэчээн ийэтин өлөрөн араҥастаан баран барбыт. Иккис Күүлэт.