Майгы (стр. 3 )

Дьабыл Хоһуун--өлүөнэ аллараа өттүгэр олорбут. Кини өрүс уутугар умсан баран балыктыры кытта бииргэ сылдьара үһү. Ыал.

Байаҕантай Баатыр Эбэ алааһыгар олорбут. Кини Мэҥэ Бахсытын киһитэ Бэрт Бээчээни кытта Томтор диэн сиргэ көрсөн үс күнү быһа ыһыахтаабыттар. Бу сири Кэриэс Халдьаайы диэбиттэр. Ону кэлин Кирэс Халдьаайыга кубулуппуттар. Багдарыын.

Луҥханы өрө өксөйөн Ат Баһа диэн сиргэ Куокуй Хоһуун олохсуйбут. Дыгын Боотур кэлэ сылдьан баран саллан төннүбүт. Кэбээйи, Куокуй. Багдарыын.

Былыр Нам Бөтүҥнэрэ Амма сиригэр сэриинэн кэлэ сылдьыбыттар. Амма, Сатаҕай.

Тоҕустаах бухатыыр диэн баар эбит. Кинини ыраахтааҕыга ыытары гыммыттар. Ону куттанан ыйанан өлөн хаалбыт. Үс.

Улуу Сыһыыга былыр Лаҕа Батыр олорбут. Кини Нам бухатыырын хоппут. Дүпсүн, Чэриктэй.

Майааттары өлөөннөр 300 айанан аҕыйаталлар. Онтон орпут дьоннорун Туманнаах Хайаҕа эһэллэр.

Бөтүҥ Алааһа—манны былыр бөтүҥнэр уонна таатталар сэриилэспиттэр. Чурапчы, Чакыр.

Кыргдай таһыгар Эргичийэр диэн сир баар. Манна биир саха эргичийэ сыльан ыталаспыт. Ол иһин Эргичийэр диэн ааттаабыттар.

Сохообут күөлгэ сахалар тоҥустары сэриилэһэн хотоллор. Бүлүү, Төрдүс Тоҕус.

Түүлээх Сүрэхтээх Түлэккэй Боотуру Ээйик диэкиттэн иэстэһэ кэлэн өлөрөллөр. Үөһээ Бүлүү, Маҥаас.

Маччаҕа диэн киһи Сэрии Киирбит дин көлгэ кириэппэс оҥостон тоҥустары үүртэлэлиир. Сутаар, Кириэтээх.

Силээн диэн үрэххэ Дагдаҕар Боотур олоро сылдьыбыт. Онтон Уһуктаах Түмэппий диэн киһиттэн куттанан көһөн биэрбит. Урут ити сиргэ Тахтаҕас эмээхсин олорбут. Танара таһа.

Тыһыкыыс диэн күөлгэ Тылгыны диэн дьахтар олорбут. Биирдэ тоҥустар кэлэн сэриилииллэр. Отон орпут уол ийэтин дьуолкатын батыһан хоту омуктарга тиийэр. Иэйтин булар. Омуктары кыргар (Сара эмээхсин кэпсээнэ). Тылгыны, Бүлүү.

Түүлээх Сүрэхтээх Түлэкэй Боотур түүлээхтэр төрүттэрэ эбит. Үөһээ Бүлүү, Маҥаас.

Булгумар хоһуун Кыргыдай киһитэ эбит:

-Үс кыргыһы биирдэ курдары ытан өлөрөр.

-Сохообут күөл арыытыгар омуктары кытта кыргыспыт.

-Икки барааҕы тиһэ ытар.

-Тоҕус хоһуунара үөмэн кэлэн түөскэ ытан өлөрөллөр.

-Каҕын уонна Кыргыдай икки ардыгар Мастаах күөлгэ көмүллүбүт. Кыргыдай.

Өҥөлдьө диэн киһи Дыгыны кытта сэриилэспит. Кийиитэ оҕоломмутугар көрө охсоору быыһы өҥөйбүт. Онтон ыла Өҥөлдьө диэн аатаммыт. Ньурба, Өҥөлдьө.

Дагдаҕар Батыр Луоҕа Баатыр киһитэ. Кини убайын уолан Чабыйахаан Боотуру өлөрө сатаан кыайбатах. Бүлүү Бороҕон.

Бытантай. Хааннаах диэн күөл баар. Былыр эбээннэр уонна чукчалар көрсөн сэриилэспиттэр. Багдарыын.

Былыр Хатыска Халыматтан күөн былдьаһар киһи кэлэн ыалласпыт. Кини 40 киһитин өлөрөр соруктаах эбит. Хатыс кинини хоппут. Аны ол киһи оҕолоро истэһэ кэлэн баран хотторон төннүбүттэр. Хатыс үрэх тааһыгар көмүллүбүт. Муома, Төбүлэх.

Былыр Луоҕа Боотур Тааһарга олорбут. Ол саҕана ини-бии дьон баар эбит. Олортон биирдэрэ Тааҕаҕар. Икки Бахсы Боотур. Бахсы боотур баттыгастаах киһи эбит. Биир аҕа ууһун Икки Күүлэккэ үүрбүт. Бахсы Боотур кэлин эстэн хаалбыт.

Байдылар Дьуһааллары хотон испиттэр. Букатын эһэллэрэ кэлбит. Дьуһаал кыыһа Кумчаана баран нууча хаһаактарын аҕалар.

Байды киһитэ Буор Баттах Бадьайдаан Таас ытыс Сэлбээһин барыта куйах киһи эбит. Кинини нуууччалар өлөрө сатаан кыайбаттар.

Былыр Иччилээх диэн күөлгэ сахалар тигиилээх сирэйдээхтэри кытта сэриилэһэн хоппуттар. Үөһээ Бүлүү, Мэйик.

Оноку Дьаарын ойууну кытта сэрилэһэ сылдьыбыт. Дьаарын кыырбытыгар «Оноку эйигиттэн биир мутук үрдүк» диилэр. Ньурба, Сүлэ.

Былыр Куоһаан диэн киһи оноҕос оҥорорунан аатырбыт. Сунтаар, Дьаархан.

Ньамнах диэн күөл баар. Онно Дагдаҕар Боотур сытар. Бүлүү, Бороҕон. Багдарыын.

Күүлэт диэн күөлгэ сахалар күүлэ оҥостон с тоҥустары кытта сэриилэһэллэр. Ол сир билигин Маҥан Ураһа дэнэр. Иккис Күүлэт.

Далла Мэндэйии

Былырга сэриигэ далла мэндэйии суолталааҕа. Итини сэриигэ да тутталлара, онньуу курдук да тутталлара.

Былыр бэйэ бэйэлэрин оҕунан ытыһар дьон маҥнай көмүллэр ииннэрин хастар эбиттэр. Багдарыын.

Тиэргэн Чоргул Хомустаах күөлгэ олорбут. Дүллүкү күөлүгэр кэлэн эник Мэник Мэнигийээни ытта көрсөр. Тусталлар. Онтон андылыыллар. Биир Анды ордон ону былдьаһан күөл оҥуортан биэстиитэ оҕунан ытыһан баран эйэлэһэллэр. Тиэргэн Чоругул сирин Сыалыйа Нама диир, онтон Мэнигийээн сирин Үөдэй диир. Үөһээ Бүлүү.

Куокуй хоһуун Дыгын саҕана күрээн кэлбит. Кини тоҥуһу кытта далла мэндэйбит. Кини аатынан бу сир Куокуй буолбут. Кэбээйи, Куокуй.

Былыр Амма уонна Арҕаа Хаҥлас боотурдара сир былдьаһа тэҥҥэ ытыһан өлбүттэр. Ол иһин бу сир Өлөрсүбүт Алаас дэнэр. Чурапчы, Хатылы.

Халаан уута

Халан уута былыр улахан сабыдыаллаах этэ. Киһит дьылҕатын уларытара. Ол туһунан бэлиэтээбиттэрэ элбэх.

Тииттээх аҕатын ууһа халаан кэмигэр тиити миинэн кэлбиттэр. Харгыйа аҕатын ууһа харыйаны миинэн кэлбиттэр. Мэҥэ Хаптаҕайа.

Нөрүктээйилэр уунан устан кэлбиттэр:

-Нөөрүктээйи.

-Көлөт нөөрүктээйитэ.

-Тыараһа.

-Быллыраат нөөрүктээйитэ, кэлин Дьөппөҥҥө киирэр.

Былыр Бойуот диэн уол халаан уутун кэмигэр устан кэлбит. Кинини ыаллар оҕо гынан ииппиттэр. Ол сир Бойуот Тоҕойо диэн ааттаммыт. Абаҕа.

Аат

Саамай дьолоох аат хаһан бэриллэрэ ааттанарю

Былыр сахалар сарсыарда бэриллибит ааты дьолоох аат дииллэр. Ыал.

Сут

Былыр сут кэмнэр сотору-сотору кэлэн бараллар этэ. Сорхтор ааттаах буолаллар. Олортон биир биллэллэрэ 1860 сыллааҕы сут. Ити сыл уратыта диэн хаар ыһыаъ кэмигэр тиийэ сыппыта.

Былыр улахан хаар буолбут. Эмээхсин Хаар күрдьэ сырыттаҕына, күрдьэҕэр кэҕэ кэлэ этэрэ үһү.

Былыр атырдьах ыйын ортотуттан кыһын саҕаламмыт. Элбэх сүөһү сутан өлбүт. Ону буор сут диэн ааттабыттар. Кыргыдай.

Былыр халыҥ хаар сыл буолубут. Кэҕэ туора күрдьэххэ түһэн этэрэ үһү. Мэҥэ, Алтан.

Былыр улахан сут буолбут. Биир киһи түөрт торбоһу оҥкучахха иитэн тыыннаах хаалларбыт. Киниттэн торбос аҕатын ууһа барбыт. Уус-Алдан, Бороҕон.

Күүстээхтэр

Сахаҕа күүстээх дьоннор тустарынан кэпсээннэр элбэхтэр. Онтон икки түгэн ааттанар.

Аҥкыр уонна Моруот күүстэринэн аатырбыттар:

-Хотоҥҥо үтүлүгү кыбыталлар.

-Түнэ сону тырыта тыыталлар.

-Хотон өһүөтүн көтөҕллөр.

-Оҕуһу туруору анньаллар.

-Куба окумалын тоһуталлар. Силээн үрэх. Танара таһа. Орто Бүлүү.

Үөһээ Дьааҥы Адыаччатыгар Майыы Кирэстипиэрэ диэн киһи олорбут. Кини абааһыны кытта тустан хоппут. Кэлин ытынан өлбүт.

Аһас.

Саха биир уратыта диэн сир аайы аһас дьонноох этэ. Аһас киһи үэһит киһинэн ааҕыллара.

Мыҥый диэн киһи икки олгуй собону сиэбит. Ол иһин күөл Мыҥый Топпут диэн ааттаабыттар. Кэбээйи. Багдарыын.

Кырмах Өлөксөй (Сулҕаччы киһитэ) биирдэ сиэбит:

-70 собону.

-Боппуудалаах алтан солуурчах тар хааһыны. Амма. Багдарыын, 14.

Бодой баай Поповтар урууларыгар уулларыллыбыт дьэ-кир арыыны тоҕус баһыы удьаа хамыйаҕынан испит. Онтукатын таһырдьа тахсан хотуолаан хаарга тоҥорон баран сарсыныгар дьиэтигэр илдьэ барбыт. Амма, Сатаҕай. Багдарыын, 19.

Үөһээ Дьааҥы Дулгалааҕар Дьэс Харадаан диэн киһи олорбут. Кини моонньунар сиэбит мүһэлэрин уҥуоҕун иилинэн сылдьар эбит. Кини олус улахан сирэйдээҕэ үһү. Дьон кини тииһинэн хайдах хадьырыйырын көрөөрү наар мүһэ биэрэр эбиттэр. Багдарыын.

Кырымах Өлөксөй биирдэ 70 собон сиэбит. Амма, Сулҕаччы. ҮН.

Уулусса

Дьокуускай куорат уулуссалара ааттаналлар.

1991 сыллаахха:

-174 уулусса баар.

-144 уулусса киһи аатынан.

-Үксэ Саха сиригэр хаһан да сылдьыбатах дьон.

-18 уулуссаҕа эрэ Саха дьонун аата баар. Ыал.

Уоруйахтар

Биир тарҕаммыт дьарык аты уоруу буолар. Улахан уоруйахтар туттарбаттара үһү. Ол тоҕо туттарбаттара манна быһаарыллар.

Ньалаан (Эмис) сиэнэ Мэккэс түөкүн үһү. Сылгыны уоран аҕаллаҕына, ойоҕо биир түүн устатыгар ол сылгы тириитинэн таҥас тигэн кэбиһэрэ үһү. Эмис. Багдарыын.

Чучунаа

Саха сиригэр чучунаалар баалларын туһунан кэпсээн элбэх. Олортон биир түгэн кэпсэммит.

Уус-Майаҕа биир киһи чучунааны өлөрбүт. Ол сири Абааһы Тириитин Тиирбит Сир диэн аатаабыттар. Багдарыын.

Итэгэл

Ыһыах

Саха саамай сөбүлүүр бырааһынньыга ыһыах буолар. Ыһыан саха итэҕэлин сүрун туома буолар.

Кытарах ыһыах диэн сааскы аһа-үөлэ кыччыгый ыһыах. Ыал.

Хас да аҕас-балыс кыргыттар кэргэнэ суох сылдьыбыттар. Кинилэр холбоһон ыһыах сыпыттар. Ону кыргыттар ыһыахтара диэн ааттаабыттар. Ол кэнниттэн кыргыттар бары эргэ тахсыбытыттар. Ыал.

1952 сыллаахха Өлүөхүмэ Абаҕатыгар ыһыах буолар:

-Ойуун манчаары бастыҥалаах.

-Куругар манчаарылаах.

-Манчаары сэлиэттээх.

Төгөөҥҥө кымыс үрдэ:

-Дьиэҕэ манчаарыны баайаллар.

-Манчаары оту алгыы-алгыы, кымыска умньуу-умньуу сиргэ тэлгэтэллэр.

-Икки киһи сирэйдэрин саба түһэр гыа манчаарыны бааналлар.

-Куу-куу дии-дии тобуктаан олорон кымыс иһэллэр. Өлүөхүмэ.

Итэҕэл

Итҕэл икки түгэнэ ыйыллар.

Сахалар киһи өлөөрү гыннаҕына эбэтэр өлөөрү сытар киһи өрүттээри гыннаҕына, туох эмэ кэлэн биллэрэр диэн ааҕаллар. Багдарыын.

Сахаларга итэҕэл баар, биир эми үчүгэй киһи тахсаары гыннаҕына, абааһы кэлэн күөн көрсүһэн, бэрибиэркэлиир. Багдарыын.

Айыылар суолаталаахтар

Сахаҕа икки үөһэ баар:

-Айыы үөһэтэ.

-Үөр үөһэтэ (соҕуруу). Бу икки үөһэни араарбакка биэрдибит.

Василий Федотович диэн оҕоонор үс атаах бухатыыр халлааҥҥа көтөллөрүн көрбүт. Ол күөл Аттаммыт диэн аатанар. Куорунай, Киров.

Былы Бордоҥҥо Үҥкүүлүүр диэн сиргэ кыталыктар кэлэн үҥкүүлээбиттэр. Ньурба. Багдарыын.

Кыырт Алааһыгар былыр Хотойдор кэлэ сылдьыбыттар. Ону хатырыгынан остуол тардан аһаппыттар. Үөһээ Бүлүү, Иккис Үөдүгэй.

Ордьоҥхолор хотойу аһатыылара:

-Арыт үс хотой кэлэр эбит.

-Биир борооскуну өлөрөллөр. Сүлэ.

1942 сыллааххаэдэр киһи хотойу өлөрөн хотой иччитэ хаарыйан өлөр. Ньурба, Сүлэ.

Биир киһи суору ытан баран суорга буулаттаран өлбүт. Ньурба, Эҥээрдэк.

Айыы Тайыт диэн сиргэ кыталыктар үҥкүүлээбиттэр. Үөһээ Дьааҥы, Адыаччы.

Биир киһи туруйалары кытта кэпстэр. Ол туруйалары көрбүт сирин күрүөлээн кэбиһэр. Үөһээ Бүлүү, Туобуйа.

Мүрү күөл сыһыытын илин саҕатыгар өкөгөр тиит анныгар маһынан өксөкү көтөрү оҥорон аспыттар. Ыал.

Үрүҥэй төрдө эһэттэн үөскээбит. Эһэ сыата эмтээх. Муома.

Үс быраат эдьиийдээх эбиттэр. Эдьиийдэрэ эһэ буолан хаалбыт. Муома, Индиигир.

Иччилэр

Саха итэҕэлэрэ айыылар уонна иччилэри итэҕэйэртэн турар. Олортон иччилэри итэҕэйии олохтоох сири итэҕэйии буолан дирин устуоруйалаах буолар.

Туймаада иччитэ Аан Чэлбэй Кэлэн олохсуйалларыгар ыҥырар. Ону истэн Омоҕой Баай көһөн кэлбит. Ыал.

Чуукаар сырааныгар сэттэ тоҥус кыыһа үҥкүүлүү сылдьан өлбүттэр. Кинилэр аҕыс күөл иччитэ буолбуттар:

-Улахан эдьиий мырааҥҥа халбыт.

-Өҥөлдьө күөл.

-Хаарыҥда Эбэ.

-Хаҥалас.

-Муоһааны.

-Малдьаҕар.

-Улгумда.

-Кэнэликээн. Ыал.

Чуукаар мыраанын иччитэ биир киһи уот туруорубутугар Тылгыныга көспүт. Кэлин төттөрү көһөн кэлбит. Ыал.

Сунтаар Кутанатыгар Дойду Эммэхсинэ диэн сир баар. Онно дойду иччитин эмэҕинэн эмээхсин курдук дьүһүннээн оҥорбуттар. Ыал.

Бастакы кэлбит Күрүчүөк диэн киһини иччи илэ кэлэн көрсүбүт. Ол иһин бу күөлү Иччилээх диэн ааттаабыттар. Абый. Багдарыын, 8.

Үрүҥ өҥнөөх табаны күн табата дииллэр. Сири.

Кукаакы сиригэр Кыыс Үҥкүүлээбит диэн булгунньах баар. Онно абааһы кырыгттара үҥкүүлээбиттэр. Ыал.

Үөһэттэн оҕо

Бу итэҕэл бэрт былыргыттан үөскээбит быһыылаах. Үөһээҥҥилэр барылара айыы эрдэхтэринэ. Холобур, үөһээҥилэр биир улахан үөрдэрэ Омоҕой кыыһа ааттанар. Кини үрүн сылгыны ылар. Ити аата айыы эбитэ биллэр.

Чурапчы Арыылааҕар биир кыыс үөһээҥҥи уолан оҕоломмут. Оҕото барыта түү үһү. Ол сири Маҥан Атыыр диэн ааттаабыттар (Балаҕаннаан Нөкүтэ).

Куорунай Мытааҕар Быйаҥнаах Быйаа диэн киһи олорбут. Кини халаантан төрүттээх диэн аатанар. Ыһыахха кымыс иһэн баран дьахтардаан сэргэҕэ кэлгийэллэрэ үһү.

Хачыылай Бэргэн үөһээҥи уолатан төрөөбүт. Таата, Баайаҕа.

Дьаарын уола Дьалаҕай Киилээни үөһэттэн отчуту түһэртэрэр. Ньурба.

Дьаарын ойуун уола Дьалаҕай Киилээни биир ойууну күһэйэн үөһээҥҥи дьону түһэртэрбит. Ньурба.

Хатырыктаах Санньылҕа (Чурапчы киһитэ) үөһээҥи уолу кытта күрэхтэһэн:

-Уола өлөр.

-Оҕуһа өлөр.

-Ата хотор.

Кэлин Нам Хатырыктааҕар көһөн кэлэр. Ону Чачы аҕатын ууһа киһи сэттэ сүгэлээх дьону ыытан баһын быһа оҕустаран өлөртөрөр. Кини аатынан бу сири Хатырык диэбиттэр.

Былыр Көтөр Биэбэй диэн удаҕан олорбут. Кини атаҕын суола Сылыаҥҥа Сыырдаах Биэрэк диэн сиргэ көстүбүтэ үһү. Хоту барбыта буолуо дииллэр. Боотурускай, Муҥудай.

Хаҥалас Өктөмүгэр Дьабдьы диэн баай киһи олорбут. Биидэ халлаантан атыыр сылгы түһэн охсуһан кини атыырын хоппут. Багдарыын.

Ойуун

Айылҕа дьиктитэ уонна киһи дьиктитэ барыта ойууну кытта сибээстэнэр. Ойуун итэҕэли илдьэ сылдьар киһи. Кини ол-бу дьиктэлэри оҥорор кыахтаах.

Оленогорск Хайаҕастаах диэ ааттанар. сир аннынан барар холлороон баар. Былыр Индиигир уонна Халыма ойуутара сир аннынан сыльан охсуспуттара үһү. Аллайыаха. Багдарыын, 9.

Куоҕас Бахсы—Мэҥэ улууһун бүтэһик айыы ойууна. Мэҥэ-Хаҥалас, Алтан. Багдарыын.

Бытантай Сакырыыррыгар биир ыал күтүөттээх эбиттэр. Ол күһүн куба буолан кытат дойдутугар көтөр эбит. Саас эргиллэн кэлэр. Ону биирдэ ийэ гынна түүтүн уматан кэбиспит. Онуоха өлөн хаалбыт. Багдарыын.

Кыбый диэн кыыс олус үчүгэдик ылыыра үһү. Ону аҕатын бараата Быгый ойуун улаханнык өстөммүт. Биирдэ дьоно суохтарына Кыбыйы өлөрөн кэбиспит. Амма. Багдарыын, 13.

1972 сыллаахха ойууну ааньа аахсыбакка икки уол ыйанан өлөллөр. Онон токос аҕатын ууһа эстэр. 158.

Былыр Мэҥэ Алтаныгар Өлүөс Макаарап диэн ойуун олорбут. Кини өлбүтүгэр Алыһардаах удаҕан сиэтэ диэбиттэр.

Кыйыттыыр Удаҕан ойуутары сиэбитин балталаан таһаарар эбиттэр. Амма Сатаҕайа.

Түҥүр Матаппыт диэн күөлгэ дүҥүр маһын иэхпиттэр. Муома, Төбүлэх.

Сиэллээх ойуун диэн баар эбит. Кини былыты тардара үһү. Нам, Хатырык.

Дьаарын ойуун хара ыарыы оҕуһун кытта харсар уонна ол ыарыыны Ньидьили күөлгэ түһэрэн кэбиһэр. Ньурба.

Тылыгыныга былыр Иикэлдьин диэн ойуун олобут. Кини аччык буолбутгар ууга түһэн балык бөҕөнү анньан биэрбит. Билигин Тылгыны күөл таһыгар кини аатынан булгунньах баар. Багдарыын.

Дьаадабыл ойуун Таймылыыр аһыгар олорбут. Кини уола табалары аньаары ууга өлбүт. Ол иһин ойуун ууну таһыйан таба кэлбэт оҥорбут. Хойут кэлэр буолбута.

Маҥан ойуун баһыттан атаҕар диэри маҥан таҥастаах этэ. Булуҥ, Түмэти.

Дьаарын ойуун Быччайар диэн сиргэ көмүллүбүт. Ньурба, Ньурбачаан.

Түҥ кыыһа удаҕан:

-Сир түннүгэ диир эбиттэр.

-Ойуурга көмпүттэр.

-Көмүстээх көмүллүбүт.

Биир дьолоох уол төрүө диэбит. Туобуйа таһа.

Араҥастаах удаҕан эрин Бэрт Хараны олордон баран салаасканы эһэ буолан соһон айаннаабыт. Ону эрэ көрөн аба көтөн хаалбыт. Ити курдук Өймөкөөн диэн сиргэ тиийбиттэр.

Былыр Бахсы кинээһэ уус-Алдан сиригэр Дэбилиттэ күөлгэ ходуул ходуттарар. Ол сылдьан холорук эрийэн өлөр. Кинини кэлин Бахсы Айыыта диэбиттэр.

Былыр бу сиргэ үрэх суох эбит. Бу сиргэ олорор ойуун өлөрүгэр үрэҕи үөскэппит. Ону билигин Туора Үрэх дииллэр. Өймөкөөн, Бастакы Бороҕон.

Дойомпо ойуун Уолбаҕа олорбут. Кини биирдэ сордоҥу төрөөбүт. Ол оҕото Таата усту устан Бүлүүгэ тиийэн олохсуйбут.

Ойуун мунньаҕа

Кэмиттэн кэмиттэн ойууттар мустан мунньах оҥорор этилэр. Ити ордук киин улаастарга сыһыаннаах.

Ньалыын (Эмис) оҕото өлбүтүгэр тоҕус ойууну кыырдарбыт. Кэлин түктүйэҕэ хаайан маска иилбит. Эмис. Багдарыын, 22.

Эмэгэт Түспүт диэн сир баар. Удаҕан, ойуун мустан тоҕус күнү быһа кыыраллар. Онтон ыһыахтаабыттар. Амма Чакыра.

Оҕус Буута кутталлаах сир. Манна сэттэ ойуун кыырбыттар. Табык ыыпыттар. Таатта, Дьүлэй.

Ама Абаҕата Тибилгэннэх Тибили диэн эбит. Былыр Кынаахы анныгар (Абаҕа турар сирэ) тоҕус ойуун кыырбыттара үһү. , 1957 сыллаахха Абаҕаҕа төрөөбүт, 2009 сыллаахха суруллар.

Ойуун төбөтө уулуура

Ойуун биир ураты кыаҕа диэн өлөн баран төбөтө уулуу киирэр эбит. Бу өй-санаа ойуун сабыала ойуун өлбүтүн да кэннэ хаалар диэҥҥэ быһыылаах.

Ойуун үрүҥ сылгы буолан уулуур. Бүлүү, Тылгыны.

Үчүгэй үрэххэ Сэттэ Бэчээтинэй диэн сир баар. Онно Киргэлэй ойуун араҥаһа турар. Төбөтө уулуу киирэр үһү. Куорунай Кэптинэ.

Ойуун төбөтө уулуу киирэр. Кини хара ыарыыны үтэйэ сатаабыт. Ньурба, Бастакы Бордоҥ.

Эбэҕэ ойуун төбөтө уулуу киирэр. Куорунай, Мытаах.

Күндэ диэн күөллэр бааллар. Олортон былыргы ойуун төбөтө уулуу киирэр эбит. Ньурба, Тыалыкы.

Бэс Арыы диэн сиргэ былыргы ойуун уот буолан уулуу киирэр. Ньурба, Үөдэй.

Чоҥнооххо ойуун төбөтө уулуу киирэрэбит. Үөһээ Бүлүү, Сис Мэйигэ.

Улуу Эбэҕэ ойууну араҥастаабыттар. Кини төбөтө уулуу киирэрэ үһү. Куорнай, Мытаах. Багдарыын.

Намҥа Хомустаах уонна Көбөкөн икки ардыгар Дьоккума Хайатытан ойуун төбөтө уулуу түһэрэ үһү. Нам, Иккис Хомустаах.

Моонньоҕон ойуун төбөтө уулуу киирэр үһү. Куорунай, Атамай.

Таркаайы нэһилиэгин сиригэр Чоҥоот диэн күөл баар. Манна аата ааттаммат ойуун көмүллэ сытар. Ньурба. Багдарыын.

Киһи сааһа

Маны билиги айыы сааһа диэн ааттыыбыт.

70 саас--өстөөх саас диэн. оҕонньор этиитэ. Куjрунай Атамайа.

Алгыс

Саха алгыһыттан биир саамай улаханнарынан бу алгыһы ааттыахха сөп.

Бүлүү бэрдин курдук хорсун,

Чурапчу хотунун курдук өйдөөх,

Бороҕон бөҕөһүн курдук күүстээх,

Ньурба эмээхсинин курдук сайаҕас,

Амма кыыһын курдук нарын,

Дыгын Тойон курдук баай олохтоох,

Кэнчээрилээх буол!

Кырыыс

Итэҕэл хараҥҥа өттө кырыыс дэнэр. Маны айыы ойууна туһаныа суохтаах.

Маччыыһа кырыыһа:

-Үс сиргэ уот тартарар.

-Ытамньыйбыт куолаһынан кыраан барар.

-Чомпой бэргэһэтин туна баанар, курунан быһа курдунар, үтүлүгүн уоһунан таһаарар.

-Оҕс кутуругун түүтүн уокка биэрэр. Чурапчы, Сылан.

Манчаары дьүһүнэ

Манчаары диэн норуот дьоруойа. Кини туһунан ойуулааһын суруллубут.

Мнчаарыны ойуулааһын:

-Мэлдьэннээхкэтит сүүстээх.

-Суптугур соҕус сэҥийэлээх.

-Кыһыл.

-Уһуну атахтаах туруйа курдук. ҮөһээБүлүү, Боотулу.

Хойгуо

Ойуун оҥорор туомуттан биирдэрэ Байанайы тардарга анаан хойгуону туруоруу буолар.

Лама үрэҕэр хас да тиит баар. Былыр онно хааннаах хойгуо ҥорбуттар.

-Үс тоҕус этэр үс сэттэ тиит буолар.

-Саамай иччилээхтэрэ ол тииттэртэн биирдэрэ буолар. Мэҥэ, Үөһээ Алтан. Багларыын.

Ытык

Сүөһүнү иитэргэ ытык улахан суолталааҕын бэлиэтиибит. Бу туом сүөһү боруодатын тупсарарга ордук туһалаабыта.

Олус байбыт дьон өссө байар туһугар Уордаах Дьөгөйгө сылыгыны кыйдыыллар ( суруйуута). Ыал.

Ону таһынан киһи ыарытыннарар үөһээҥҥи абааһыларга--үксүн соҕуруу олороллор—ытык ыһаллар ( суруйуута).

Ытык дабатыы—хаана суох бэлэх. Ыал.

Үөһээҥи абааһыларга ытык дабаталлар (Д. Афанасьев—Токооһоп суруйбута). Ыал.

Кый

Сиэртибэни сиэриии саамай сайдыбыт көрүҥэ кый буолар. Бу көрүҥ мөлтөөн испитэ буолан баран өрөбөлүүсүйэ кэмигэр диэри баара.

Куорахап Сэмэн сүөһүтүн үстэ ыйдаппыт:

-Үс тоҕус сылгыны.

-Сэттэ тоҕус сылыгыны.

-Тоҕус тоҕус сылгыны.

Боруулаахтар, Сартаҥнар, Хаҥаластар, Дулгалаахтар ол кыйдаммыт сылгыны ылан сылгы оҥостуммуттар. Үөһээ Дьааҥы. Багдарыын.

Баай Байаарын 999 сүөһүлэммитэ. Сүөһүтүн үстэ кыйдаппыта. Ыал.

Былыр биир баай киһи олорбут:

-Кини сүөһүтүн кыйдатар үһү.

-Халлаантан отчуттары түһэртэрбит. Ол сыл сүөһүтэ эстибит. Үөһээ Халыма, Арыылаах.

Хаҥаласка былыр Нуураҥныыр баай олорбут. 999 сүөһүлэнэрэ үһү. Тыһыынча буолуоҕын биир сүөһү тиийбэт. Кэлин сүөһүтүн кыйдаан өрүс уҥуор үүрбдэрбит. Онтон хас да сүөһү төннөн киирбитэ үһү. Ньурба. Багдарыын.

Сигнэҕэс диэн сиргэ Сорокуом баай олорор:

-Сүөһүтүн үс төгүл кыйдатар.

-Үүт күөл оҥоро сатыыр. Таатта, Алдан.

Ньукулайчаан баай сүөһүтүн тоҕуста кыйдаппыт. Бүлүү , Модут.

Улахан Хаччайыга Сэтээтэл олорбут. Кини үс төгүл сүөһүнү кыйдаппыт:

-Маҥнай тоҕуһу.

-Онтон 27-ни.

-Онтон тоҕус тоҕуһу. Уус-Алдан, Саһылыкаан.

Ууну тардыы

Ууну тардыы.

-Удаҕан түөрт иһиккэ уу бастарбыт.

-Баттаҕын ыспыт.

-Төбөтүн иһиттээх ууга уган ылбыт.

-АлгыҺа: Самыыр буолан саккыраа,

Ардах буолан таммалаа. Ньурба, Кугдаар.

Оҕо абааһыта

Сахаларга биир сайдыбыт көрүҥүнэн оҕо абааһыта буолар. Оҕо өлөр буолла да ол киһиэхэ оҕо абааһыта сыстыбытынан ааттанара.

Оҕо дьараара:

-Биир оҕону куллараанынынан ыалгы күрэппиттэр.

-Биир куп-кугас баттаахтах кыыс дьахтар түүлүгэр көстөр. Бу оҕо абааһыта эбит.

-Оҕо алта сааһыгар диэри ийэтигэр эппэтэхтэр. Дьааҥы. Багдарыын.

Түөр харахтаах ыт—оҕо ымыыта. Багдарыын.

Уруу

Кыыс

Кыыс аатынан ааттаах дэриэюинэлэр элбэхтэр. Саха үчүгэй киһини таҥара бэлэҕин быһыытынан ааттыыр.

Даайа Аммата диэн кырыһыабай кыыс олорбут. Ньокучуха уонна Аччыгый күөллэр икки арлыгар томторго олорбут. Кини аатынан дэриэбинэ ааттыммыт.

Эмис төрдө Эмис диэн дьахтар. Кини Ньалаан диэн эрдээх. Амма, Эмис. Багдарыын, 21.

Элбэх оҕолоох дьахтар олобут. Кини баай киһи сылгытын уоран сиэбит. Олор Орохтор дэммитттэр. Сунтаар, Бастакы Бордоҥ.

Чөркөөххө былыр Чөркөөхдиэн эмээхсин олорбут.

Бүлүү Бороҕонугар былыр Мэҥэлэр сылгы иитиэхтии кэлбиттэр. Биир дьахтар оҕоломмут уонна кыыһын сылгын баһын аҥаарыгар атыылаан кэбиспит. Ол кыыһы Мэҥэ Кыыс диэн аатаабыттар. Кини олорбут сирэ Мэҥэ диэн аатанар.

Ньурба Малдьаҕарыгар былыр Малдьаҕар диэн эмээхсин оллорбут.

Ыстапаан диэн киһи сэттэ уон сааһыгар эдэр кыыһы ойох ылар. Кыыс тиийинэн өлөргө сананар. Ол түүн үчүгэй баҕайы алаас сири түһүүр. Ол иһин ойох барар. Киниттэн Ордьоҥхолор үөскүүллэр. Ньурба, Сүлэ.

Таптал

Айылҕаттан дьалыҥ кэлэр. Оннук сирдэр киэһэ тапталы биэрэр күүстээхтэр. Бу көрүүгэ олоҕуран тапталлаах сирдэри ытыктааһын үөскээбитэ.

Бэрт Үрэх билсиһиилээхдиэн аатанар. Таас Күөлэ таптаһыллаах, Улуу Сыһыы уураһыылаах. Мэҥэ-Хаҥалас. Багдарыын.

Үлэһит дьахталлар

Байаҕантай улууһугар Алдаҥҥа Дыабайа диэн дьахтар олрорбут. Кини сүрд'эх үлэһит эбит:

-Убаһа өлөрөн баран сарсыныгар тириитинэн таҥас тигэн бүтэрэр.

-Сарсыарда мас кэрдэ сылдьар. Киһиэ дьиэтэ тутуллан буруолуу турар. Багдарыын.

Моруона Кэтэрийэ чукча биир ойоҕо. Сүрдээх хаһаайыстыбаннай дьахтар эбит. Кини олорбут сирэ Мотуруона дэнэр. Аллайыаха. Багдарыын, 11

Кийиит киэргэлэ

Кийиит баһыттан атаҕар диэри киэргэнэрэ.

Сөдүөһэ диэн кийиит ойох барбытыгар сыалдьатыгар чылыгырыар баайбыттар. Ол тыаһын истэн «Кийииппит хаппардаах» диэбиттэр. Амма Эмиһэ.

Дьалыҥ ылаата

Былыр көр күннэрэ диэн баара. Ити 17-с үйэҕэ диэри кэлбит. Бу үгэс хантан кэлбитэ биллибэт. Сахалар уйгуур омуктарыгар чугастарын ахталлар. Кинилэргэ былыр манихейство сайда сылдьыбат. Баҕар ити сабыала буолуо.

Былыр Додор баай дьахталлары сыгынньахтаан аатыыыр биэ буолан оонньуура үһү. Ыал.

Уруу

Былыр урууар олус ороскуоттаах буолалларын ахталлар. Онно дьон эрэ холбоһор буолбатаҕын икки аҕа ууһа холбоһөллорун ааттыыллар. Билигин да ити үгэс салҕанар.

Былыр Өлөксөй суруксут Илин аҥаластан баай кыыһын ойох ылбыт. Ол кыыс тоҕус тоҕус энньэ сүөһүлээх кэлбит. Куорунай, Одуну. Багдарыын.

Мандар Байбал кыыһын сулуутун 100 сүөһүнү ылбыт, эннтэҕэ 81 сүөһүнү биэрбит. Ньурба, Малдьаҕар. Багдарыын.

Урууга кийиит кэлиитэ:

-Тоҕус мас иһиккэ саҕынньахтаах алаадьылаах.

-Биир чабычах арыылаах.

-Биир буспут сылгы бастаах. Ону үс буспут хаанынан томторуктууллар. Багдарыын.

Кийиит уот кээһэрэ:

-Чааскылаах туустаах арыылаах.

-Үс тымтыктаах. Багдарыын.

Хаа хостооһун:

-Кийиит кэлбитин сарсыардатыгар сарсыардааҥы аһылыгы аһаан баран хаа хостууллар.

-Икки дахтар ананар.

-Кийиит дьааһыгын үрдүгэр туүр өттүгэр оҕуруо кутан кэбиһэллэр. Ол оҕоруону хаҥас диэки ыһаллар. Ону оҕолор хомуйаллар.

-9 истээх сон.

-9 халтаҥ сон.

-9 ырбаахы.

-9 былаат.

-9 үтүлүк.

-Уо. д. а.

-Бүргэһинэн дьааһык түгэҕин түөрт муннугун тэһитэ кэйэллэр.

-Туох да суох дииллэр.

Хааһах хостообут дьахталларга былаат эбэртэр ырбаахы бэлэхтииллэр. Багдарыын.

Кийиит иһитэ:

-20 тэриэлкэ.

-20 ньуоску.

-20 чааскы.

-Уо. д. а. Багдарыын.

Былыргы дьахтар урууга ылар таҥаһа:

-Таҥалайдаах сон.

-Муостаах бэргэһэ.

-Оноолоох сон.

-Дьабака бэргэһэ. Ыал.

Дьахтар урууга ылар таҥаһа:

-Чаллыргастаах (түөрт өттүгэр чуорааннаах) сыттыктаах.

-Чахчыаччылаах (чуорааннаах) үөт түрэх. Ыал.

Дьахтар сыппата:

-Быалаах.

-Сэттэ кыракый чуорааннаах. Ахтатыгар боруок охсор диэн чуорааннаах. Ыал.

Орто Халцыма Өлөөкүтүгэр биир уол кэлбит. Атын бототун сүтэрэн манна хас да хомут. Ол кэнниттэн манна сэттэ кыыс баара үһү. Бары оҕоломмуттар. Ол иһин күөлү Кыыстаах диэн ааттаабыттар. Ыал.

Уус-Алдан Бороҕонугар аньыылаах ууһа диэн баар. Аймахтыы дьон кэргэнни буолбуттар. Багларыын.

Оноҕоччукка былыр биир кыыс кийиит кэлбит. Кини таҥаһа халыҥа бэрт буолан итииргээн өлөн хаалбыт. Багдарыын.

Үөһээ Бүлүү эйигэр биир кыыс ыҥыырыгар көмүһэ тиийиминэ алтанынан оҥорбуттарыттан ыйанан өлөн хаалбыт. Ыал.

Кыыс энньэтэ

Былыр кыыс энньэтигэр сири кытта биэрэллэр эбит.

Маамыра Кытаҕа—Маамыра диэн кыыс энньэтин сирэ. Абаҕа.

Бастакы Чакыр. Элээн Кытыла диэн сир баар. Бу сир кыыс энньэтэ эбит.

Оҕо уйатын оҥоруу

Оҕо уйатын оҥорторуу диэн туом өрөбөлүүсүйэҕэ диэри баара.

Сиэллээх Өһүргэҕэ Кыачыкаат ойуун кутуруксутунуун оҕо уйатын оҥорбуттар. Онно этиҥ былытыттан төрүттээх Сүлэ Багдарыын үөскээбит. Ньурба, Сүлэ.

Элбэх ойох

Саха сүөһү иитэр буолан сүөһүтүн көрөргө элбэх ойоххо наадыйара. Билигин олох уларыйан турар. Былыр 9-туу ойохтоох дьон элбэх этилэр.

Кырыылаах Бөҕө тоҕус ойохтооҕо үһү. Олор тоҕус ийэ ууһа буолаллар. Амма, Алтан.

Очоҕос диэн киһи тоҕус ойохтооҕо үһү. Кинини икки атыыр аттаах, энньэ кулуттаах көмпүттэр. Сунтаар, Хаҥалас.

Быйаҥнаах Быйаа сэттэ ойохтоох эбит. Куорунай, Мытаах.

Саалаах диэн киһи тоҕус ойохтоох эбит. Наар оҕуһу сыарҕлаан, онно олорон сылдьар эбит. Ньурба, Бастакы Хаҥалас.

Тоһуукай тоҕус ойохтоох эбитэ үһү. Ньурба, Малдьаҕар. Багдарыын.

Күнньээс диэн киһи тоҕус ойохтоох эбит. Үөһээ Халыма, Арыылаах.

Төрөккөй диэн киһи аҕыс ойохтоох эбит. Боотурскай, МуГудай.

Кэтирийэ чукча тоҕус ойохтооҕо. Аллайыаха, Ойоотуҥ.

Ньурба Аканытын киһиэ Мойоһуой тоҕус ойохтоох этэ. Ыал.

Хачыкаат сиригэр тоҕус ойохтоох Сабырыкы баай олорбут. Ыал.

Мэҥэҕэ Алтан сиригэр Аба Уос Дьорҕоо тоҕус ойохтооҕо. Ыал.

Чурапчы Мугудайын, Сыланын төрдө Төрөккөй баай тоҕус ойохтооҕо. Ыал.

Дүпсүн ойууна Дабайыы тоҕус ойохтооҕо. Үс.

Үөһээ Бүлүү киһитэ Халан Тулааһынап (Петр Тобурокап хос-хос-хос-хос эһэтэ тоҕус ойохтооҕо үһү. Үс.

Чурапчы Иккис Хатылытын киһитэ Агаайы аҕыс ойохтоох. Үс.

Даглаҕар БаатырТанара үрэҕэр аҕыс ураһаҕа олорбут. Аҕыс ойоох эбит. Үс.

Оҕо киһи буолуута

Саха тыйыс дойдуга олорор буолан оҕону ылан иитэр үгэстээх этэ. Оннук оҕолор киһи буолбут түбэлтэрэ элбэх.

Биир кыыс оҕону маска ыаҕаска ыйанан турарын булбуттар. Кинини Сутаак диэн ааттабыттар. Билигин Сутаакаптар аҕа уустара баар. Амма, Алтан. Багдарыын.

Биир дьахтар чабычахха уган маска ыйаабыт оҕотуттан Масхалар (Боппоуктар) үөкээбиттэр. Мэҥэ, Бэдьимэ.

Оҕо уунан устан кэлбит. Ону ииппиттэр, Билигин Лөгөй диэн аатанар. Бороҕон, Иккис Лөгөй.

Оҕону куоттарыы

Оҕо абааһынтан юиир көмүкэнии оҕону куоттарыы дэнэр. Юалар сахалар бу ньманы киэҥик туттар этилэр.

Исидэр Бараахабы куоттарыы:

-Кинини төрөөбүтүн кэннэ үс онон баран аҕата Чээчэй Эҥиэттэйдээххэ илдьибиттэр.

-Харыйан таҥнары соспуттар. Онно тоҕус сааһыгар диэри олорбут. Өргүөт. Багдарыын.

1930 сылга диэри оҕо турбат дьон оҕолорун атын киһиэхэ биэрэн ииттэрэллэрэ. Оннук бүтэһик киһи Хоноһо диэн ааттаҕа. Үөһээ Бүлүү, Туобуйа.

Сөҥмүт оҕо

Оҕо үөскээһинин биир сэдэх көрүҥэ оҕо сҥүүтэ буолар.

Тиистэнэн баран төрөөбүт. Уот умайарын, үөһэ ыйанан турар сүгэ дэгэпчилэрин өйдүүр эбит. Кинини Абааһы Уол диэн аатаабыттар. Кини олорбут сирэ Абааһылаах дэнэр. Маҥаны.

Үс сыл сөҥөн баран оҕо төрүүр. Батаҕа уп-уһун этэ. Нам, Таастаах.

Дьахтар сыалдьата

Былыр биир абааһыттан көмүскэнэр ньыма дьахтар сыалдьатын ыйааһын буолар.

Былыр биир кийиит дьааһыктаах кэлбит. Ол дьааһыккка кийиит сыалдьата эрэ баар эбит. Кийиити абааһы батыһан кэлбэтин диэн инньэ гыммытттар. Багдарыын.

Тыҥкый диэн киһи абааһы суолун бүөлээн эмээхсинин сыальатын ыйаабыт. Кэбээйи, Куокуй.

Өлүү

Улахан иэдээн

Саха сиригэр улахан иэйдээнбуолбут түбэлтэлэрээлбэх. Олорто Багдарыын Сүлбэ кки түбэлтэни киллэрбит.

Орто Халыма куоратын таһыгар Памааскин кириэһэ диэн сир баар. Былыр онно хатыыс үөһүн сиэн 39 хһаак өлбүт. Багдарыын.

Бадымты диэн сиргэ аатыбыт баай олорбут. Биирдэ кини ыһыах ыыта сырыттаҕына былыт кэлэн этиҥ тү6эн элбэх киһини өлөрбүт, сүөһүлэри кытта көтүппүт. Ону ыһыахха ыҥрыллыбатах Тоҕоо ойуун сырыыта диэбиттэр. Амма. Эмис.

Киһи толук

Былыр киһини толук туттуу баар этэ. Толук туттуу уопсай хайысхатын көрдөххө икки суоллаах эбит:

-Хааннаах толук. Абааһыга ананар.

-Хаана суох толук (кымыс көтөҕүү).

Мантан киһини толук тутуу хааннаах толук көрҥэ буолар.

Оноҕосчут өлбүтүгэр биир уолу ыҥыцырдьыт гынаары гыммыттар. Уол куотан хаалбыт. Ол оннугар оҕонньору туттубуттар. Үөһээ Бүлүү, Боотулу.

Экчээһин диэн киһини оҕо эрдэҕинэ кэрэх гыммыттар. Онтон күрээн Сис Мэйигин булар. Кэлин Экчээһин аҕатын ууһа үөскүүр. Үөһээ Бүлүү, Сис Мэйигэ.

Сотуун

Сүөһүгэ биир кутталлаах дьаҥ сотуун этэ. Сотуун элбэхтин кэлэн барара. Ол түмүгэр сүөһүну арыт халдбьаайы хаһыҥа диэн ааттыыллара.

Былы Үөһээ Дьааҥы Адыаччатын сиригэр сотуун ыарыыттан сүөһү бөҕө өлбүт. Ону көмпүт сирэрин Оҕус Көмпүт Кырдаҕаһа диэбиттэр. Билигин Ээйдээх Кырдаҕаһа дииллэр. Багдарыын.

Лүксүгүҥҥэ сотуун буолбут. Удаҕан Алыһардаах ол сотууну Нидьили күөлгэ Быртах диэн сиргэ түһэрбит. Багдарыын.

Буоспа

Улахан өлүүлээх ыарыылартан уоспа биллэр. Ойууттар ортолоругар уоспа оҕүһун ойуун да кыайбат диэн өйдөбүл баара.

Буоспа кыыһа күнү быһа иһилиир. Онно ыт үрэрин, киһи саҥатын, сүгэ тыаһын, сыарҕа тыаһын иһиттэҕинэ, ыал бары билэн тиийэн кэлэр. Ыал.

Буоспа кэлбит сыллара:

-1652.

.

-1691.

-1781.

.

-1867.

-1884. Ыал.

Дьурба Таркаайытыгар уоспаны утары ойуун этиитинэн атырдьах бөҕөнү оҥостубуттар. Ыарыы кэлэн элбэх ыалы эспит. Ыал.

Энэлгэн диэн кыыс ийэлээх аҕата буоспаттан өлбүттэр. Онтон мама-буоспа иччитэ «Анны эһигини тыытыам суоҕа» диэбит. Ити кыыстан Энэлгэн нэһилиэгэ үөскээбит. Орто Бүлүү.

Лайылла диэн сир баар. Онно буоспа ыарыыга өлбүттэр сыталлар. 40-ча киһини биир ииҥҥэ көмпүттэр, кириэс туруорбуттар. Орто Халыма, Уһун Хаҥалас.

Былыр төгүлүгэ Ала Бөрдөөйү диэн бухатыыр олорбут. Кини буоспа дьахтарыгар хотторон өлбүт. Мэҥэ-Хаҥалас, Баатара. Багдарыын.

Тыыннаахтыы көмүү

Киһини тыыннаахтыы көмүү тэнийбэтэҕэ. Оччолого киһи кырдьыар диэр и олороро дэҥ буолара.

Чурапчыга Чураабыма үрэҕэр Хотун Уҥуоҕа лиэн сир баар. Былыр биир киһи иэйэтэ кырдьыбытын тыыннаахтыы көмпүт. Онно ийэтэ ииҥҥэ түһэргэр кыыннаах быһаҕыттан туттан быһа тардан түспүт. Ыал.

Кыыс өлүүтэ

Кыыһы кэргэн биэрэри үксүгэр төрөппүттэр быһаараллара. Ити түмүгэр кыыс сөбүлээбэт түгэнигэр бэйэтигэр тиийинэн өлөрө баара.

Кыыс Күөлэ диэн сиргэ былыр биир кыыстаах дьон олорбуттар. Кыыстарын кырдьаҕас баайга ойох биэрбиттэр. Кыыс ыйанан өлбүт. Кин хараҕын уута күөл буолбут. Өймөкөөн, Бастакы Бороҕон.

Кыыһы хаамтарыы

Өлбүт кыыстаах киһи арыт кыыһын тыыннаах курдук өр сырытыннара сатыыра. Ити көрүүнү итэҕэл биҕэргэтэр быһыылааҕа.

Сунтаар Сиэйэтин сиригэр Баһылай Үрэҕэ баар. Онно баай Баһылай олорбут. Кини соҕотох кыыһа эдэригэр өлөн хаалбыт. Итин кыыһын сайын ыһыах саҕана хостотон түһүлгэни эргиттэрэрэ үһү. Оннук үс сыл оҥорборбут. Багдарыын.

Сири сирии

Саха өлүүнү быһаарарыгар олохтоох сир иччитэ кыттыктаах курдук саныыра. Ити түмугэр сири сөбулэбэтэх өр буолбатан туһунан итэгэл үөскээбитэ.

Сиһик үрэххэ биир эбээн сири сирэн сиһин тосту түһэн өлбүт. Муома, Төбүлэх.

Үөһээ Дьааҥыга Дулгалаах сиригэр Курбайаан харгыта баар. Былыр биир киһи ити харыгыны сирбит уонна ити Харгыны ааһаары өлбүт. Багдарыын.

Чиччик

Былыр араас кэлиэкэлэри чиччик диэн ааттаан өлөрөр этилэр.

Чиччик оҕо төрөөтөҕүнэ, күөскэ уган холбуу тутан өкөр тиит анныгар көмөллөр. Ону тыыппыт киһи түҥнэри оҕустаран өлөр. Ыал.

Киибэс

Киһӣни көмүүнэн дьарыктанар киибэс диэн дьоннор бааллара. Кинилэр Индияҕа таарыллыбаттара хаасталарын маарынныыллара.

Доллу улахан баайын уруутугар Ытырча (Баатара киибэһэ) уонна Доллу киибэһэ кэлбиттэр. Онно сыдьан бэйэ-бэйэлэрин кыраһаллар. Кырдьык кырыыска этиллибитин курдук өлбүттэр. Мэҥэ-Хаҥалас, Баатара. Багдарыын.

Үөр

Үор диэн өлбүт киһи кута. Маннык сири кэрийэ сылдьар куттар абааһы курдук ааҕылаллар.

Хаҥалас Өктөмүгэр Дьабдьы диэн баа киһи олорбут. Биидэ халлаантан атыыр сылгы түһэн охсуһан кини атыырынхоппут. Багдарыын.

Чуонах Маарыйа уонна Кырыктаах Кыычай Балааҕыйа буоланнар Кыыс Хаҥаҕа (Уус-Алдан) кийиит буолан кэлэ сылдьыбаттар. Онно түһүлгэни арыый халбыйца хаампыттар. Ол дьон бары өлбүттэр.

Чуонах Маарыйа оҕоломут. Ону эрэ кырбаан Лиэнэҕэ тимирпит. Онуоха Чуонах улахан тыалы түһэрэн борокуоту тимирдибит. Ол сир таһа Ытык Хайа диэн ааттанар. Эдьигээн сиргэр баар.

Чуонах Маарыйа төрөөбүт сирэ Оһохтоох. Сэттэ эбиттэр. Онтон кини эрэ хаалбыт.

Үөһээ Дьааҥы Эҥэтигэр Болчуонах Ньукулай диэн киһи олорбут. Биирэ кинээс кини атын былдьаан ылбыт. Ону сэргэҕэ сүүһүн анньан туран ытаабыт уонна арҕаа диэки баран сүтэн хаалбыт. Ол киһи улахан үөр буолбут.

Кэрэх

Олбүт киһиэхэ кэрэх туруоруллар. Ити мас өлүү суолун ыйар аналлаах. Ыарыы суолун бүөлүүрга анаан туттуллар.

Күөх эбириэн сылгыны, ынах сүөһүнү ким да өлөртөрбөт. Кэрэх ыйыырга тутталлар. Багдарыын.

-Кугас эбэтэр мыылай маҥан сүөһү. Маҥан сылгы.

-Биир күн сииллэр.

-Тириитин, баһын, туйахтарын уһулан ылар.

-Чолойон олорор гына оҥорор.

-Кур кэрэх. Бүлүү, Тылгыны.

Киһини үтүөрдэр кэрэх:

-Маҥан сүөһү.

-Быһаҕынан анньан өлөрөллөр.

-Тымырын быспахха эрэ сүлүллэр.

-Куолайын, тыҥатын, сүрэҕин, тылын баһыгар ыытаҕын.

-Баһын күөлгэ тимирдэҕин.

-Баҕадьаҕа элбэх кэрэх баар. Бүлүү, Тылыгын.

Чурапчы Кылаанааҕар Баҕарах диэн сир баар. Онно 38 кэрэх баар. Ыал.

Алларааҥҥы абааһылар буулаатахтарына, кэрэх биэрэн албыннаһаллар. Кэрэх диэн хаанаах бэлэх биэрэллэр ( суруйуута). Ыал.

Кэрэххэ арааһы бары туттуллар:

-Сылгыны.

-Ынаҕы.

-Ыты.

-Табаны.

-Солоҥдону.

-Кырынааһы.

-Тииҥи.

-Маһы. Ыал.

Кэрэҕи арбахтаах кырдьаҕас тииккэ ыйыыллар. Ыал.

Ойуун сүөһүнү айаҕын атытан баран хаһыытыыр. Оччоҕо сүөһү өлөн хаалар. Ыал.

Алларааҥы абааһыларга (хаҥас диэкилэргэ) кэрэх туруораллар.

Кэй кыыллаах кэрэх баар. Куочайын быһыыта тиистээх балык курдук. Боотурускай, Чэппиэдэй.

Өмөкөөн Байаҕантайыгар Сүөгэй Кэрэх диэн сир баар. Онно элбэх кэрэх баар. Бадарыын.

Дэриэтинньик

Дэриэтинньик диэн нууччаттан киирбит итэҕэл. Кини луахан абааһы курдук ааҕыллар.

Ньубаҕа былыр биир ньууччаны ууга тимирпиттэр:

-Уот кыһыл баттаҕыттан умайан хаалыахпыт диэн.

-Күөх хараҕа халлааны алдьатар диэн. Багдарыын.

Куокуйга дэриэтинньик олохсуйа сылдьыбыт.

-Ынах сааҕын сиир.

-Оһох ураатынан киирэр.

Ону Барчаһыт диэн ойуун оһох ураатыгар айа иитэн мэлитэн турар. Кэбээи, Куокуй. Багдарыын.

Былыр Ампаар диэн сиргэ биир киһини абааһы утуппатах. Ону атын дьиэҕэ оронун таһыгар баайан утуйбут. Өймөкөөн, томтор. Багдарыын.

Кылачыыс уус диэн киһиэхэ тоҕус сылы быһа дэриэтинньик олорбут. Таатта, Иккис Игидэй.

Киһи уҥуоҕа

Былыр сахалар сири кыайан хаспат буолан өлбүт киһини араҥаска сытыараллара. Онтон кэлин христианство киирбитин кэннэ буорга көӈөр угэс үөкээбитэ.

Амма Болугурун сиригэр Мэҥэлээх үрүйэҕэ таас остоолболор бааллар. Ону дьон уҥуоҕун оннугар уурбуттар. Ыал.

Мөрөх араҥаһа Арыылаахха Мэҥэ тумса диэн сиргэ баар. Аҕыс атахтаах. Бу араҥаһы арыйан көрбүттэрэ. Хочо, Дьаархан.

Сунтаар кылабыыһатыгар Быраһаай Тиит баар.

Былыр Кукаакы нэһилиэгэр Бөдүүл баай олобут. Өлбүтүн кэннэ кини оҥуоҕун үрэйбиттэр уонна маннык маллары ылбыттар:

-Алта кыһыл көмүс биһилэҕи.

-Куортугу.

-Саппыкыны. Ньурба. Багдарыын.

Алыһардаах аҕаһа Айаас удаҕаны араҥастаабыттар. Ол араҥаһы уматтарбыт аҕабыыттаах лөчүөк бииргэ өлбүттэр. Нам, Таастаах.

Холкуос саҕана Куорунай Атамайыгар Мооньоон ойууну көтөҕөллөр. онно сылдьыбыт

Хах оҕонньор ойуун көтөҕөллөрүгэр сүппүт уҥуох иһин көҥүл өттүнэн сиэртибэтэ буолбут. Куорунай, Атамай.

ххх