9А6—Майгы
Тиэмэлэр:
-Алта ыарыы.
-Мин итэҕэлгэ киирбим туһунан 40 кэпсээн.
-Эмтэр.
-Багдарыын Сүлбэ хомуйбут кэпсээннэрэ.
Майгы
Айыы майгылан.
Тэрис.
Айыы үөрэҕэ.
Якутск: Ситим, 1993, с. 119.
Сиэрдээх буолан
Айыы майгыланабын.
Сыыһаны-халтыны
Кыайабын.
Туймаада саҥата.
с. 20.
Айыы майгылан:
-Мөкүнү батыһыма.
-Албыҥҥа кииримэ.
-Сыыһаны көннөр.
Айыы сиэрэ.
Якутск: 2001, с. 12.
Майгы диэн
Киһи олохсуйбут быһыыта.
Майгы кэпкэ тирэнэн
Үөскүүр.
Сиэри тутуһуттан
Сиэтиллэн тахсар.
Киһи хайдах майгылаах да
Барҕата оннук буолар.
Тэрис.
Айыы суола.
Якутск: Бичик, 2002, с. 154.
Майгы алгыһа
Майгы Айыы Тойон
Бэттэх көрөн
Мичик гын!
Айхал!
Киһилии быһыыланыым,
Айыы майгыланыым,
Сыылба буолумуум,
Дааргытыйан биэримиим,
Түҥнэри сүргүөхтэнимиим,
Таҥнары хайыыланымыым,
Күҥҥэ көхсүбүнэн
Эргиллимиим,
Үөрэн-көтөн,
Өрөйөн-чөрөйөн
Биэриим,
Оҥорорбун
Оҥоро туруум,
Үлэбин
Үмүрүтэн иһиим.
Күөх отунан
Хаамыым,
Күнү кытта
Аргыстаһыым,
Барҕа майгыланыым,
Айыы тыыннаныым,
Көнө өттүнэн сылдьыым,
Сөп өттүн тутуһуум.
Дом!
-Тэрис.
Барҕа алгыстара.
Якутск: 2006, с. 73.
Майгы диэн киһи иҥэн хаалбыт быһыыта. Киһи хайдах майгылаах буолла да оннук олорор. Биһиги киһи айыы амайгылаах буолуохтаах диибит. Айыы майгыта диэн айыы сокуоннарын тутуһан сылдьыы. Өбүгэлэрбит тыһыынчанан сылларга таба олорбут уоппуттарын өйдөрүгэр хааларан, тылларыгар тиһэн испиттэрэ. Ол барыта түмүллэн айыы үөрэҕэ буолар. Маны билэр киһи күүстээх. Маны билэр киһи күүстээх. Онтон айыы үөрэҕин билбэт киһи мөлтөх. Ол аата киһи күүһэ мөлрөҕө кини өйүттэн эбит. Кини инники олорбут дьон уоппутун төһө билэриттэн-билбэтиттэн тутулуктаах. Киһи наар уруккуну эрэ билиэхтээх буолбатах. Бэйэтигэр тирээн турар боппуруостары быһаарыахтаах. Ол аата бүҕун үөскээбит боппуруостары быһаарыахтаах. Итиниэхэ кини дьон уоппутун билэригэр олоҕуран дьайар. Онтон оннук туоппута суох киһи бэйэтэ толкуйдуу сатыан сөп. Ол ороскуота элбэх буолар. Уонна үксүгэр сыыһа. Уопуттаах киһи—сиэрдээх киһи.
Тэрис.
63 өйдөбүл.
Якутск: Якутский край, 2010, с.63.
Мин итэҕэлгэ киириим туһунан 40
кэпсээн
1
Кыра эрдэхпинэ онно-манна элбэхтэ буруйдуур этилэр. Ол кэмҥэ саныыр идэлэммитим: «Ким эрэ мин тугу гынарбын барытын көрө сылдьар баар буолуохтаах. Кини мин тугу да гымматахпын билэр». Ити сананы ким биэрбитин билбэппин.
2
Оскуола киирэ иликпиттэн оҕуһу дьоруой курдук көрөргө үөрэммитим. Ол арааһа уһуннунук пиэрмэҕэ олорбуппуттан буолуо. Икки маһы тутан баран собус-соруйан атах сыгынньах бадарааны кэһэбин. Мин санаабар оҕус сыарҕаны соһон баран туох да мэһэйдэрэн иҥнибэккэ иннин диэки дьүккүйэр. Дьүккүөрдээх буолуум итинтэн сайдыбыт быһыылаах.
3
Кыра эрдэхпинэ биирдэ Көтөх күөл күөлүгэр сылдьыбыппыт. Улахан уолаттар маннык сиртэн күлүмнүүр тааһы булбуттара диэн кэпсэппиттэрэ. Арааһа алмааһы булбуттарын туһунан кэпсэтэр быһыылаахтара. Ити кэмтэн мин таастар кэрэхсиир буолбутум. Балаҕат үөлгэ киппииччэ үктүү сылдьыбыппыт. Онно үс-түөр миэтэрэ дириҥнээх оҥкучахтары хаһарбыт. Бары үлэбит быыһыгар былыргы Халыйаах уус көмүһүн көрдүүр курдук сананарбыт. Кэлин Бүлүүгэ киирэн баран өрүс таастарын хомуйар идэлэммитим. Мин улахан булуум диэн икки: биирдэ мааман тииһин булбутум. Лиэнэ өрүстэн үүттээх тааһы булбутум. Кэлин буукуба курдуктаах тааһы хомуйбутум. Мин дьиэ кэргэним аатара саҕаланар буукубатын барытын булбутум. Ону сүтэрэн кэбиспиппитим. Отон билигин илдьэ сылдьар тааспыттан саамай дьикти диэн кыбадыраат курдук хара тааһы ааттыыбыт. Айылҕа тааһа үксүгэр төгүрүк буолар.
4
Мин хаста да утуйаары сытан маннык буолбутум: сүрэҕим тэбэрин истэр буолан хааллыбын. Онтон сүрэҕим тэбэрэ улаатан барар. Оронум кытта сүрэҕим тэбэринэн хамсаан барар. Оронум биллэр гына хамсыыр. Итинник турукка үстэ-түөртэ киирбит быһыылааҕым. Сааһырбытым кэннэ итинник туругу билбэппин.
5
Биирдэ түүн ортото уһуктан кэллим. Оччолорго утуйар хоһум түннүгэ икки эрэ этэ. Онтукам түөрт буолан хаалбыт. Олоро түһэн хоһум түннүгүн ааҕа сатаатым. Син биир түөрт. Хайдах оннук буолбутун билбэппин. Төттөрү сытан баран утуйан хааллым. Арааһа хараҕым икки аҥыы көрөр буолан хаалбыт быһыылаах.
6
14 сааспар быһыылаах. Ол кэмҥэ Лоҥо күөлгэ оттообуппут. Арай дьиэбэр түүн түһүүбүн. Биир оҕонньор миигин үөрэтэн барда. Маҥнай устуулу кэпсээтэ. Киһи сототун саҕа уһуннаах, киһи олороругар аналлаах диир. Ити курдук дьиэ бирэдимиэттэрин барытын ааттаата. Ол да кэнниттэн элбэҕи кэпсээтэ. Ол оҕонньору бэйэтин көрбөтөҕүм.
7
Кыра эрдэхпинэ сүрүн иитэр киһинэн эбэм Прокопьева Балбаара Николаевна быһыылааҕа. Кини уоһугар улахан урдааҕа. Онтуката хатыран хаанырар этэ. Ол иһин мэлдьи арыынан оҕонуохтуу сылдьара. Кини сиэргэ аата-ахса суох аньыынан-кэйиинэн үөрэтэрэ. Мин кэлин улаатан баран аркыыпка сылдьан Попов уонна Константинов диэн дьон матырыйаалларын көрөн баран ону санаан кэлбитим. Ити курдук оҕолу үөрэтэр 126 быраабыла үөкээбитэ.
8
Мин сабараанньаҕа оонньуур идэлээҕим. Онно аҕыйах киһи хайдах элбэх киһини кыайбыттарын онньуурум. Онно испиискиискэ төбөлөөх өттө аҕыйах киһи буолаллар. Олору кыһыллар диэн ааттыыбын. Онтон испиикэ маҥан сотото элбэх киһи буолар. Кинилэр үрүҥнэр буолаллар. Ити көрүүм сыыйа хомуньуустар тустарынан өйдөөһүҥҥэ тиэрпитэ. Мин санаабар хоммуньуустар диэн ураты дьоннор. Кинилэр аҕыйахтар, ол гынан баран атын дьону салайаллар. Ити курдук ураты өйдөөх элиитэ туһунан саныыр буолбутум. 14 сааһым инниттэн ыла ити дьон хайдах өйдөөх-санаалаах буолуохтарын ырытар буолбутум.
9
Ийэм бэрт кырабыттан «Мин тулаайах улааппыт буоламмын дьону аһынабын» диирин элбэхтик истэрим. Ийэм сааһыран баран киһини барытын үчүгэй курдук ааттыыра. Ону дьиктиргиир этим. Онтон өлөрүн чугаһыгар хаста да эппитэ «Мин дьолоох киһибин. Бачча элбэх оҕону төрөттүм».
10
Эһэм , үөрэҕэ суох да буоллар, абааһыны итэҕэйбэт этэ. Арай арыкыата ыйга көтөн тиийдэ диэбиттэрин хайдах да итэҕэйбэтэҕэ. үрдук хайа үрдүгэр тиийэ-тиийэ ыйга тиийдибит дииллэр диирэ. Кини 80 сааһыгар өлбүтэ. Өлөр ыарыытыгар аармыйаҕа сылдьан кэлэ сылдьыбытым. Кини сиэстэрэҕэ кыыһырара. Утуйар эми биэрэр диэн кыыһырара. Аны киирдэҕинэ охсуом дии-дии остуолу охсоро. Онтон ити курдук сылдьан сарсыныгар өлөн хаалбыта.
11
Ортоку кылаастарга сылдьан хомуньуустары үтүктэн атеист буолан хаалбытым. Олоҕу матырыйарр курдук үөрэт диэн тылы өйдөөн кэбиспитим. Ити кэммин кутталлаах кэм курдук саныыбын. Мин сыалы ситэһэргэ тугу баҕарар оҥоруохха сөп диэн өйдөөҕүм. Кэлин нити атеистическай дьарыгым олус улааппыта. Биирэ Бүлүү кылабыыһатын таһыгар муоста оҥороору улахан хаталабаан хаспыппыт. Биир киһи сарсыада түөрт чааска (ол аата хараҥаҕа) кылабыыһа ортотунан ааһыахтаах уонна сири ириэрээри бэйлэмнээбит маспытын уматыахтаах. Онно мин эрэ сылдьыбытым.
12
Биирдэ сарсыарда туран баран түүлбүн кэпсээтим. Биир кус көтөн ааста, ону тута сатаатым диэн. Онтон күнүс Чыбыыда үрэххэ киирдим. Ити үрэхтэн Бүлүү өттүгэр мас уһуннаран таһаарыахтаахпыт. Кумах суол устун сүүрэн иһэбин. Арай ити истэхпинэ, улар оҕото иннибинэн көтөн ааста. Ыстанаммын тута сатаатым. Син ыраах баран уулаах адаал быыһыгар түстэ. Ийэтэ буллаҕына бэскэ мин үрдүбэр олорор. Ити буолбуту аны киэһэ кэпсээтим. Аҕам онуоха этэр: «Сарсыарда түүлгэр бүгүн булары оруобуна көрбүт эбиккин». Билигин да мунаарабын, ама итинник алгыс буолар түбэлтэлэри киһи оруобуна көрүөн сөп дуо.
13
Аармайыҕа сылдьабын. Киэһэ аайы бытык хорунар айдааныгар түһэбин. Оннооҕор киинэҕэ барбаппын. Арай ити сыльан киинэҕэ барыахпын олус баҕардым. Ханна эрэ түөһүм тылын диэки эмэр. Урт эмиэ итинник иэйиини билээччибин. Киинэ бүттэ. Уолаттар сырсан кэллилэр. «Тоҕо киинэҕэ барбатаххыный? Саха сирин туһунан киинэ сурунаал көһүннэ»--дииллэр. Ону мин билэн киинэҕэ барыахпын баҕарбыт эбиппин.
14
Биирдэ Ньрбаҕа бараары сылдьан бырааһынньык буола турарын түһээтим. Кыараҕас дьиэ иһигэр киһи бөҕө мустубуттар. Шампанскайдар салгыҥҥа олорон көтөн кэлэллэр. Мин биир шампанскайы ылан үрүүмпэлэргэ кутабын. Бырааһынньыгы түһээни куһаҕаҥҥа дииллэр. Онон түүлбүн абааһы көрдүм. Хайыаххпыный! Ньурбаҕа көтөн хааллым. Ити күн оруобуна пионер төрөөбүт күнэ эбит. Ити күн оруобуна пионер төрөөбүт күнэ эбит. Миигин аэрэпорка көрсөн бассыынаҕа олордон биир дьиэҕэ илтилэр. Кырдьык, кыараҕас хос иһигэр пионер баһаатайдыы сылдьыбыт чүөчэлэр бөҕө мсутубуттар. Оруобуна түүлүм курдук буолла. Биир шампаныскайы ыламмын дьоҥҥо үрүүмпэлэргэр кутабын.
15
Биирдэ саас муус барарын саҕана массыынан даачаларга бардыбыт. Кэргэним этэр «Сотору тиийиэхпит». Арай айаммыт уһаан барда. Эркээни хочотун аастыбыт. Мохоҕоллоох диэки милиисийэлэр сайын сынньанар баасалара баар эбит. Онно тиийдибит. Биир киһи сасылыык буһара сылдьар. Дьиэҕэ киирэн биир хосхо киирбиппит, ас бөҕө тардыллыбыт. Ол барыта биһиэхэ ананар эбит. Ити сиргэ баанньыктанан, аһаан-сиэн хоннубут. Мин бу иннинэ түүн түүл көрбүтүм. Оруобуна маннаҕы биэрэккэ сылдьыр этибит. Дьиэ иһигэр ас бөҕө тарбыллыбыт остуолун эмиэ көрбүтүм.
16
Мин уопсайынан инникини өтө көбүт түүллэрим олус элбэхтэр. Өссө орто сааспар түүлбүнэн сирдэттэн олорор буолбутум. Олортон биирдэрэ олус халбаҥ суолу тутуспутум. Онно син биир кыайыам диэн эрэниэрим. Ону түүлүм эрэ сирдээбитэ. Кырдьык, мин хотторботоҕум. Былыргылар сирэйинэн түһүүр киһини ыарыыһах эбэтэр ойуун төрүттээх дииллэр. Мин сирэйинэн үксүн түһүүрүм, онно итэҕэлинэн дьарыктанарым сабыдыаллыыр быһыылаах.
17
Биир киһи илиим уҥуохтара ыалдьан сатамматылар диэбитэ. Сотору мин түһээн хабыс-хараҥа сиргэ тиийдим. Онно элбэх баҕайы эмээхситтэр олороллор быһыылаах. Биир эмээхсин мэнэрийэр курдук. Онуоха мин этэбин «Мин эйигинээҕэр күүстээхпин» уонна ылыы-ылыы дьиэ үрдүгэр тиийэ көтөҕүллэн тахсабын. Уһуктан баран хотугу эмээхситтэргэ тиийэ сырыттым быһыылаах диэн толкуйдаатым. Онтон били ыалдьар киһини көрсөн баран этим:
-Эн ыарыыҥ сүтэн хаалара буолуо.
Кырдьык, ол кэннииттэн киһи илиитэ ыалдьыбат буолан хаалбыта.
18
Мин 30-ча сааспар сылдьан иччилэри ыҥырарынан дьарыктана сылдьыбытым. Биирдэ көтөрү ыҥырдым. Ол сырыттахпына ханнык эрэ киинэ кэллэ. Онно аралдьыйан көтөрү ыҥырбыппын олох да умнан кэбистим. Биир киһи ыалдьытты кэлэн баран утуйа сыпппыта. Кини эмиэскэ у6уктан кэллэ. Түлэккэйдийэ сылдьар быһыылаах.
-Ити куһаҕан баҕайы көтөр кэлэн олорор—диэтэ уонна муннугу ыйар. Онуоха эрэ кэлэн мин көтөрү ыҥырбыппын өйдөөтүм. Тугу да саҥарбатым. Арай киһим кыраадыһа киэһэлик 40-ча буолла. Түргэн көмөнө ыҥыран балыыһаҕа киллэрдибит. Сарсынагар тиийэ сырыттым. Киһим быара улааппыт үһү. Туохтан ыалдьыбытын кыайан быһаарбатахтар. Мин күн аайы били ыҥырбыт көтөрбүн ыыта сатыыбыт. Үһүс эрэ күммэр көтөрүм барбы курдук буолла. Иһим үтүөрэн хаалла. Төрдүс күнүгэр балыыһаттан таҕыста. Мин ити кэннитэн иччини ыҥырар дьарыкпын бырахпытым.
19
Оскуоланы бүтэрэрбэр хомуһунааһынан дьарыктана сылдьыбытым. Оҕолору чаһыы тыаһын иһитиннэрэн утутан кэбиһэрим. Ол кэнниттэн раппорт диэҥҥэ киллэрэн баран лыаҕынан оонньоторум. Ити дьарыкпын аармыйаҕа сылдьан эмиэ хатылаан турабын. Биир уолга утуйа сыттаҕына, дьахтар аҕалан турабын.
20
Ити сылдьан бэйэни хомуһуннааһын диэнинэн эмиэ дьарыктаммытым. Хомуһунан утуйар этим. Ол биир бэлиэтэ диэн киһи силин ыйыстар соҕуола сүтэн хаалар. Онон айахпар сил бөҕө мустар. Ону сөбүлээбэккэ дьарыкпын эмиэ тохтоппутум.
21
Биһиги дьиэбит кыһын олус тымныйар этэ. Онно мин киэһэ утуйарбар этим бэйэтэ итийэн хаалар этэ. Дьиэбит иһэ бурҕайыар диэри тымныйар. Онтон мин биир көбүөр суорҕанынан сытарым. Суорҕаны сабынным да сотору быр курдук итии буолара. Ол саҕана онно болҕомто уурбат этим. Атын да дьон оннук итийэр буолуохтаахтар. Онтон аармыйаҕа сылдьан ити уратыбын үчүгэйдик өйдөөбүтүм. Биһиги хаһыаарматын ититиитэ суох этэ. Сороҕор 20 кыраадыс тымныы буолар. Оччоҕо дьиэ иһэ эмиэ итиччэ буолар. Мин оннуккка биир чараас көбүөр суорҕанынан утуйарым. Уолаттар бары хос суорҕаннаах, сорохтор ол үөһэ үрдүлэригэр тэллэҕи ууруммут буолаллара. Мин суорҕаҥҥа киирдим да этим итийэн барар. Уонна олох да кыһалҕата суох утуйан хаалабын. Итини йогтар тумо турук диэн ааттыыллар.
22
Аармыйаҕа сылдьан биирдэ губа хаайыыга түбэстим. Үс хоннум. Биир сурунаалы ылбытым. Ону испэр туттабын. Олунньу ый этэ. Губа олус тымныы. Муостатыгар ууну куттараллар. Киһи ыалдьыа эҥин диэн кыһаммат дьон. Онно туох да буолбатаҕым.
23
Мин окуолаҕа сырыттахпытан Тылгыны уола өбүтэ. Кини өлүөн иннинэ биһиги пиэрмэҕэ Бөччө диэн оҕооньор өлбүтэ. Кинини көмөргө ол уол баара. Тоҕо эрэ санаата олус түспүт этэ. Ону көрөн олус дьиктиргии санаабытым.
24
Өйбөр тутарым син күүстээх быһыылаах этэ. 36 лиистээх хаартыны тэлгэттэрэн баран икки мүтүүтэ кыратык тэйэн хаартытын уларыттарарым уонна урукку сыппытыгар төннөрөрүм. Оттон саха тылыгар эксээмэн туттараары сылдьан саха суруйааччыларын туһунан кинигэни буолан баран соһуйбутум. 50-ча суруйааччы баара. Мин икки күн иһигэр суруйааччылар ааттарын, ханна төрөөбүттэрин билбитим.
25
1994 сыллаахха ыһыахха сылдьан сэниэм олох бүтэн хаалбытын билбитим. Мин итинник түгэни илин даҕаны, кэлин даҕаны билэ иликпин. Төрүөтүн да кыайан быһаарбаппын.
26
Ыалдьыыга мин икки кэрдиис баарын билэбин. Киһи маҥнай ыарыыны билэр. Онтон ыарыытыгар кыһаммат буолан хаалар кыахтаах. Мин ону иккис кэрдиис диибин. Аармыйаҕа сылдьан, кулун тутар ыйга быһыылаах этэ, мин сүнньүбэр 12 төбөлөөх кутургуйа таҕыста. Итинник байҕал төбүрүөн дииллэр быһыылаах. Ону эмтэтэ санчааска тиийдм. Быраас кутургуйабын хаһан барда. Бэйэтэ да соһуйда быһыылаах «Ыалдьыбат дуо?» диэн ыйытта. «Оннук наһаа буолбатах» --диибин. «Сүнньүм ыалдьар буолбатах. Манна ханна эрэ ыалдьар»--түөспүн ыйабын.
27
Биирдэ тымныыга кэппиичэлэри уурдубут. Онно үтүклүппүн сиигирдимээрин илии сыгынньах үлэлээтим. Илиим тымныыга кыһаллыбат буолан хаалла. Таҥаһым эмиэ халтаҥ. Титириир курдукпун. Арай сарсыныгар көхсүм дэлби көһүйэн хаалбыт. Били титириир курдугум дьайыыта быһыылаах.
28
Таҥара диэни өйдөөһүҥҥэ 2005 сылга тийбитим. Онтон биир улахана биллбэт көстүүгэ олоҕурар. Киһи билбэтэ элбэх буолар. Ити курдук төһө эрэ билэрдээхпит, төһө эрэ билбэттээхпит. Ити билбэппит сороҕо таҥара билиитигэр киирэр.
29
Итэҕэл абааһыта диэн киһи куһаҕан майгыта буолар. Олоххо баар абааһы диэн киһи кыайан быһаарбата. Ол таһынан киһи туруга уларыйбыт кэмигэр өйө толкуйдуура кэһиллэн абааһыны көрүөн сөп. Биһиги абааһыны киһи толкуйдуур ньыыматын кытта сибээстиибит. «Абааһы баар бии саныыр буоллахха баар, суох диир буоллахха суох.»
30
Миигин Өлүөхүмэҕэ биир дьиэҕэ утуйа сыттахппына, абааһы атахпыттан соспута. Уһуктах кэлбитим ороҥҥо сытар эбиппин. Түһүү сытар эбиппин. Дьиктитэ диэн кэргэним эмиэ абааһы миигин атахпыттын соһорун көрбүт. Ону кэлин кэпсээбитэ. Ол дьиэттэн сарсыҥҥы күнүгэр көспүппүт. Мин ону маннык быһаарабын. Мин түһээн куттаммыт кэммэр ол куттаммыт санаам кэргэммэр бэриллибит быһыылаах. Кини ону дьиҥнээх курдук көрөр.
31
Киһи түһээн уруккуну билиэн сөп быһыылаах. Мин суол ортотугар даачча туттубутум. Арай биирдэ түһүүбүн. Күүлэ түннүтэриктэрин кэннигэр былыргы холкуостаах таҥаһын курдук таҥастаах дьон кэлэн тураллар. Суоларын мэһэйдэппиттэр быһыылаах. Ити кэмҥэ уһуктан кэллим.
32
Балаҕаччыга учууталлыы сылдьан, былыргы оскуолаҕа утуйабын. Арай түһээтэхпинэ, иин көстөр. Инно киирэн тугу эрэ хасыһабын. Итини икки төгүл төһөөбүтүм. Дьиэ киһи уҥуоҕун үрдүгэр турара дуу саныыбын.
34
Даачаҕа турар дьиэм таһыгар былыр дьиэ турбут онно баар. Биирдэ түһээн дьирэбэр киирэбин диэн атын дьиэҕэ киирэн хааллым. Дьоннор баар курдуктар. Миэхэ ким да кыһаллыбат. Көрбөттөр да быһыылаах. Мин төттөрү тахсаары ааны көрдүү сатыыбын да буолбаппын. Ити сытан уһуктан кэллим.
35
Мин киһи кулгааҕа кытарарын, кырдьык, эн тускунан кэпсэтэллэриттэн диибин. Биирдэ улахан буруй оҥоһуллубут сиригэр барбытым. Ити дьиэни билбэт этим. Ол гынан баран дьиэҕэ чугаһаабыппын билбитим. Эмискэ кулгааҕым умайан барбыта.
36
Мин урут «Саха кэскилигэр» сылдьан биир чахчыны биэлбитим. Тириттэхпинэ, дьахталлар мин таспар ыга мустан хаалааччылар. Ити арааһа сыты таһаарарбыттан быһыылаах. Уопсайынан, киһиэхэ экстрасенсорнай дьайыы баар. Ол ап буолбатах. Ону сахалыы олооһун диэххэ сөп. Маны билбэт дьон туох эрэ улахан дьикти дии саныыллар. Онтон быһаарыыта син судургу. Биһиги сорох иэйиилэрбитин билбэппит. Оннук да буоллар, өйбүт таһынан буолуо, билэбит.
37
Мин оскуолаҕа сырыттахпытана, арай Ньамааһай диэн икки хараҕа суох олоҥхоһут оҕонньор булууһун ытыыстаатыбыт. Онтон үлэлээн бүппүппүт кэннэ оҕонньор тахсан алгыс этэн барда. Мин таспар турар уолаттар тэһиччи баран хааллыллар. Биһиги оҕонньор таһыгар турар этибит. Мин толооһургаан туран хааллым. Оҕонньор уһуннук алҕаата. Биир да тылы өйдөөн истибэтим. Итинник бастакы алгыһы ылан турабын.
38
Киһи кэмиттэн кэмигэр санаата түһэн ыларын син улаатыахпыттан билэбин. Сороҕор күнү быһа сытан тахсааччыбын. Сороҕор анаам түһүүтэ олус улахан быһыылааҕа, харахпыттан кытта уу тахсааччы. Ити кэм ааста да эмиэ үөрэн-көтөн кэлэҕин. 40-ча сааспыттан итинник туругум сүппүтэ.
39
Мин туругум сыыйа көнөрүгэр «Дом» диэн тыл көмөлөспүтэ. Бу тылы уонунан сылы быһа саҥара сылдьыбытым. Эппитим курдук, 40-ча сааспыттан иэйиим халбаҥныыра сүппүтэ. Урут наар биир өттүнэн толкуйдуур, элбэҕи билэрбинэн киһиргиир киһи этим. Онтон ол идэм ааһан ортонон толкуйдуурга киирэн барбытым. Билигин ситтим диир кыаҕым суох. Ол гынан баран бэйэни булуу суолунан баран иһэбин. Киһи ханнык турукка сылдьарын араарар буолуум 2005 сылтан ордук саҕаланна быһыылаах.
40
Саха итэҕэлигэр киириим төрдө маннык: мин 1883 сылтан архыыпка үлээбитим. 20-паапка эҥин-араас суруйуулары хомуйбутум. Уларыта тутуу кэмигэр мин курдук ким да былыргы саха үгэстэрин ким да хомуйбатах эбит. Бүгүн да оннук. Ити матырыйаалары туһанан саха итэҕэлин туһунан суруйан барбытым.
2009.
Тэрис.
Багдарыын Сүлбэ хомуйбут кэпсээннэрэ
Ханнык баҕара итэҕэл итэҕэли бигэтэр кэпсээннэрдээх буолар. Саха итэҕэлигэр оннук киһинэн Багдарыын Сүлбэ буолар. Кини кэпсээннэрин итэҕэл баарын дакаастыыр кэпсээннэр быһыытанна ааҕабыт.
Кэпсээннэпи биэс чааска араардыбыт:
-Аан дойду.
-Олох.
-Итэҕэл.
-Уруу.
-Өлүү.
Бу холбурдарга 400-чэ кэпсээннэр киирбиттэр. Дьиҥэр кини кинигэлэригэр быдан элбэхтэр. 2000 кэриҥэ буолуохтара. Онтон талан ылбыппыт итиччэ. Кини ити кэпсээннэри сирдэр ааттарын хомуйар наадатыгар оҥорбут.
Тутуллубут кинигэлэр:
Үһүйээннэр, номохтор. Якутск: Бичик, 2004—туох да диэн ыйыллыбат.
Үһүйээннэр, номохтор. Якутск: Бичик, 2006—Багдарыын диэн ыйыллар.
Багдарыын Сүлбэ. Ыал--ийэтинэн. Якутск: Бичик, 1994—ыал диэн ыйыллар.
Багдарыын Сүлбэ. Үс, биэс, тоҕус. Якутск: Бичик, 1998—үс диэн ыйыллар.
Багдарыын Сүлбэ. Сирии сиксигинэн. Якутск: 1985—сири диэн ыйыллар.
Аан дойду
Саха аан дойдуну өдөөһүнэ айылҕаны тыыннаан өйдөөһүнү кытта сибээстээх. Итини итэҕэл биир былыргы бэлиэтэ дииллэр. Билиҥҥи итэҕэллэр бары ити бэлиэни илдьэ сылдьаллар.
Хайалар
Хайалары итэҕэйиигэ саха икки көрүүлээх:
-Итэҕэлинэн көрүү.
-Айылҕаны батыһыы.
Бу икки көрүү дьиктитик дьүөрэлэһэн хаалбыттар. Холобур, үөһээҥи хайалар тымныылар дииллэр. Ити кырдьык хайаҕа тахса сылдьыбыт дьон билиитэ буолар. Ити кэмҥэ ыһыах кэмигэр халлааҥҥа тахса сылдьарга ити кэпсэммэт. Маны итэҕэлинэн көрүү диибит.
Соморсуҥҥа Дьаҕадьыма диэн таас хайа баар. Ону ат туйаҕа тааһыран турар диир эбиттэр. Амма.
Уһуйаанаҕа Уйаандьы сиригэр үрэх баһа саҕыланыытыгар хайа баар. Кини төбөтүн тааһа элбэх баҕайы былдьырыттардаах. Ол иһин Мэйии диэн ааттыыллар. Багдарыын.
Өймөкөөҥҥө Эмээхсинн Хайата уонна Оҕонньор Хайата диэн бааллар. Былыр биир эмээхсин оҕонньорун салааскынан көтүтэн бу дойдуга кэлбит. Ол кинилэр ааттара хайаларга иҥэн хаалбыт. Багдарыын.
Харама хайата—Мааны Хотун хайата. Уҥа өттүгэр Уол Хайа баар. Дириҥ аппа иһигэр Кийиит Хайа турар. Онтон Үс Бэһэллэр кэлэллэр. Балар Эмээхсин Хайа дэнэллэр. Абаҕа.
Лиэнэ өрүс биир хайатын аҥаардаабыттар. Биирэ Агырыпына Хайата буолан хаалыбат. Атын аҥаара Лиэнэ Остоолобото буолбут. Ыал.
Аммаҕа баар Харама Хайата урут Хаар Эбэ диэн ааттаах эбит. Ыал.
Микиидэ Хайата--нэс үтүгэн түгэҕиттэн тахсыбыт ньүкэн бараан оҕус турар диилэр. Абаҕа.
Мэҥэ –Хаҥалас Бүтэйдээҕэр Эмээхсин Хайатын Анныгар Алтан Хотун сытар. Ыал.
Алдан уонна Учур икки ардыгар Эмээхсин Хайата баар. Онно Хоболоох удаҕан сытар. Ыал.
Суруктаах хайалар:
-Амма Лээгитэ.
-Өлүөхүмэ Мархата.
-Ботуобуйа.
-Токоҕо. Ыал.
1923 сыллаахха Дьааҥы биир үрэҕэр буолбут. Өксүлээх Өлөксөй Хайа Иччитин дьиэтигэр хонон ааспыт. Ыал.
Тэйэр Хайа биир аата Кыыс Хайа. Ыал.
Харама Хайатын нарыт Мааны Хотун Хайа диилэр. Ыал.
Сэттэ Дабаан:
-Бу хайаны дабайыы уһуна балтараа көс.
-Дабайыыга чопчу бирмэмэлээх буолллар. Утарыта көрсүстэххинэ, ааһыспаккын.
-Хайаттан түһэргэр аттаргын түһэргэ бэлэмниигин. Үс.
Бытантайга Үҥкүүлүүр Таас диэн баар. Сайын бу хайаҕа эбээннэр мусталлара. Багдарыын.
Оленогорскай урут Хайаҕастаах диэн ааттанара. Холороон баар, биир өттө биирдэһэ Халымаҕа тиийэр, атына Идиигиргэ тиийэр үһү. Аллайыаха.
Булгунньахтар, томтордор
Булгунньахтар, томтордор ытык сир быһыытынан көстөллөр. Холобур, киһи өһөөбүтэ томторго диэн өс хоһооно баар. Саха киһитэ томторго көмтөрөр идэлээх. Сорохтор итини кытта холоон томторго диэни өлүү курдук сыаналыыллар. Дьиҥэр, былырга саха томторго көмтөрүүтэ диэн үчүгэй олоҕун бэлиэтэ буолар. Онон томторго диэн тыл дьолго диэн кэриэтэ. Итини атыннык киһи төһө өһүүр да киһи өссө сайдан иһэр диэн быһаарыахтаахпыт.
Сиэллээхэ Хайдыбыт Булгунньах диэн сир баар. Манна булгунньах баар. Былыр аҥаара хайдан хаалбыт. Таатта. Багдарыын.
Аччы Булгунньҕын таһыгар саламалаах кэрэх баар. Таатта, Иккис Игидэй.
Өлүөнэ өрүс төрдүгэр тоҕус булгунньах баар. Тоҕус Ойуун Кыһама дииллэр. Үс.
Молотков диэн киһи син баай эбит, суруйан тахсара үһү. Кини тахсан олорор булгунньаҕа Молотков Булгунньаҕа дэнэр. Сунтаар, Куокуна.
Чурачы Бахсытын сиригэр биир булгунньах баар үһү. Биир оҕус ити булгунньахха тахсан аһыы сылдьан булгунньах аһаҕаһынан түһэн хаалбыт. Ону төттөрү хостообуттар. Багдарыын.
Таастар
Таастараг итэҕэйии итэҕэл биир төрдө буолар. Итини ордук чуолкайдык хотугу сахалар этэллэр. Кинилэр саныылларынан ыраах саамай сиригэр хара таас баар эбит. Ити таас ойуун тааһа эбит. Ойууттар ити таастан тахсаллар үһү. Ити былырга таас уйэтин дьонуттан сиюбээстээх быһыылаах. Кинилэр муударастарын тааска иҥэрэн кэбиспиттэр.
Амбарчик таһыгар таас баар. Ону Ийэ Таас дииллэр уонна сүгүрүйэллэр. Ыал.
Кыыс Уҥуоҕа диэн таас баар. Арҕаа үрэх аартыгар. Муома, Индиигир.
Бууркат тааска бэрик биэрэллэр. Былыр биир дьахтар таас буолбут. Муома, Орто Дойду. Багдарыын.
Былыргылар оҕолоох дьахтар таас буолбут дииллэр. Абый, Муҥурдаах. 5.
Уһуйаанаҕа Уйаандьа дэриэбинэ сиригэ дьахтардаан киһи диэн таас баар. Багдарыын.
Уһуйаанаҕа Уйандьы сиригэр икки таас баар. Ааттара Сүрэх Таас диэн. Сүрэҕи маарынныыллар. Багдарыын.
Муомаҕа Арҕаа үрэх аартыгар оһох курдук таас баар. Ону Кыыс Уҥуоҕа дииллэр. Былыр манна кыыс таас буолан хаалбыт. Ыал.
Уһуйаана Слээннээҕэр Киһилээх диэн таас баар. Ыал.
Мас
Сахалар үксүн мастаах сиргэ олороллор. Ол иһӣн итэҕэлгэ маһы туһаныы ханнык тда итэҕэллээҕэр күүскэ сайдыбыт.
Броҕоҥҥо үс тиит биир сиртэн үүнэн тураллар. Онно салама ыйыыллар. Былыргы Бороҕон эмээхсин уҥуоҕуттан үүммүттэр. Бүлүү, Бороҕон. Багдарыын.
Аканаҕа ортотугар биир тиит баар. Киини Эмээхсин Тиитэ дииллэр. Бу тиии ытыктыыллар. Манна икки удаҕан көмүллүбүт үһү. Ньурба. Акана.
Өкөйөр тиит анныгар турар киһи абааһыттан, үөртэн куттаммат. Ыал.
Ньурба киһитэ Чиллэ үрэххэ сылдан Көҕөччөр Тиит диэҥҥэ тииҥи көрөн ытыалыыр. Сотор өлөн хаалар. Ыал.
Былыр Маак киһитэ Зангаген киһи тиикэ суруйар. Ол суруйбут маһа халаан кэмигэр Кириэстээхэ тиксибитин биир нуучча киһитэ туруорун кэбиһэр. Онтон ыла бу сири Кирэстээх дииллэр. Сунтаар, Кириэстээх.
Кулаада куулатыгар баараҕай тиит турар. Ол Бахар диэн төрүт киһи холумтаныттан үүммүт тиит эбит. Киниттэн Боппуоптар диэн аймах үөскээбит. Чурапчы, Хатылы.
Урдаах Тиит, Урдаах Үрэҕэ, Урдаах Тумул диэн сирдэр бааллар. Былыр Бөтүҥ уонна наахара кыргыһар кэмнэригэр Тиэтэйбэти инилэрэ быанан оҕуурдаан тутан куйах кэтэрпиттэр. Кэлин ол тиит Урдаах Тиит диэн ааттаабыттар. Амма.
Омолоон Туоллума үрэҕэр Атырдьах Тиит диэҥҥэ миинэр атын кытта ыйанан өлөр.
Былыр Самахтаах өтөххө ойуун абааһыны хаайбыт тиитэ баар эбит. Нам, Арбын.
Байанай
Ойуур иччитэ Байанай диэн. Бу олус сайдыылаах итэҕэл. Онтон Багдарыын Сүлбэ сорох түгэннэри эрэ таарыйар.
Байанай икки кырсаны көлүнэр. Булуҥ. Багдарыын, 30.
Байанай тииҥ буолан көстөр, куобах саҕа ууччахтаах. Кыыл таба үөрүн батыһа сылдьар. Үөһээ Дьааҥы. Багдарыын.
Күөлү хоруу
Айылҕа орооһуу биир улахана күөлү хоруу буолар. Аха итэҕэлэ маны улахан сэттэээх дьыала быһыытынан ааҕар.
Кыыл Ыыппыт диэн күөл былыр биир күөл үһүтэ. Ити күөлү Уу Оҕуһа ыытан Төгүлүгэ тһэрбит. Билигин үс кыра алаас баар. Мэҥэ-Хаҥалас, Дьабыыл. Багдарыын.
Былыр Арыылаах күөлү Хаппытыан кулуба хордорор. Өргүөт, Тоҕус, Тааһаҕар дьоно үлэлииллэр. Хорууну аһарга биир оҕонньору сиэртибэ туттубуттар. Орто Бүлүү.
Былыр Мүрү тыа үһү. Инини Киистээх диэн ааттыыр эбиттэр. Отон умайбытын кэннэ элбэх көрдүгэн күөл үөскээбит. Ол силбэһэн улахан күөл буолбут. Ону 1850 ыллаахха Кылыкынай диэн киһи хордорбут. Кылыкынай сотору өлбүт.
Быакананы Бүөтүр Дьоскойскай диэн кинээс хордорбут. Бүөтүр күөл хоруллубутун кэннэ ыйанан өлбүт. Боотурускай, Бастакы Хадаар.
Сулаҕаччыга былыр Хочо күөлү улахан айдаанынан хорбуттар. Бастаан Неуровевтар төрүттэрэ хорбут, онтон Хоройор Уоһук хорбут. Амма, Сулҕаччы.
Дьикти балыктар
Олус улахан балыктар туһунан кэпсээннэр элбэхтэр. Бавлар эмиэ айылҕа биир дьиктитин курдук көстөллөр.
Элиэ Алыһардаах диэн күөл баар. Былыр олус улахан сордоҥ ынаҕы ууга соһон кэллэрбит. Кэбээйи, Чагда. Багдарыын.
Тыайаҕа Лаха диэн күөл баар. Бу күөл сордоҥо былыр тыһаҕаһы соһон киллэрбитэ үһү. Кэбээйи, Тыайа. Багдарыын.
Уус-Алдан Лөгөйүгэр Бэрэ Күөл диэн баар Онно былыр аты ууга соһор сордоҥ баар эбит. Билигин ити күөл Атыыр Уҥуоҕа диэн аатанар. Багдарыын.
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 |
