Саха тылыгар уонна литературатыгар судаарыстыба кэлим эксээмэнин (СКЭ) сорудахтара (стр. 1 )

Вариант 2

Саха тылыгар уонна литературатыгар судаарыстыба кэлим эксээмэнин (СКЭ) сорудахтара

1 чааһа

А1. Этиигэ бэлиэтэммит тыл ситимэ ханнык тыл буоларын ый. Оҕонньор киҥэ киирбит киэһэтигэр бэрт үгүс киһилээх дьиэ курус гынар.

1) холбуу тыл

2) паараласпыт тыл

3) сомо±о домох

4) киирии тыл

А2. Наар айах аһаҕас дорҕоонноох тыл кэккэтин бэлиэтээ.

1) халыйталаан, омурҕанныыллар

2) тигинэччи, өрөгөйбүтүгэр

3) бырдааттыы, ойуу-бичик

4) сандаарыйар, имигэсчэй

А3. Бэлиэтэммит тылларга биир ахсаан суолталаа±ын бул.

1) Дьөгүөрдээннээх – дьадаҥы ыал.

2) Ыһыаххатойот тоҕуоруста.

3) Киһи үйэтин бэйэтэ уһатар.

4) Саха аймах сэргэни дириҥник ытыктыыр.

А4. Кырыалаах кыһын диэн тыл ситимин ньыматын ый.

1) тыл бэрээдэгэ

2) падеж сыһыарыыта

3) ахсаан сыһыарыыта

4) тардыы сыһыарыыта

А5. Холбуу тыл кэккэтин бул.

1) хос моонньох, таала кырыыланар

2) тойон ыҥырыа, сир-дойду

3) хара улар, биэ эмиийэ

4) киэн туттуу, тумсун дулҕаҕа соттор

А6, В5-В8 соруда±ы толорууга текст.

А6. Бу текст(2)этиитигэр бэлиэтэммит тыл ханнык саҥа чааһа буоларын ый.

1)  аат туохтуур

2)  тус туохтуур

3) көмө туохтуур

4) сыһыат туохтуур

(1)Балаҕан ыйын чэлгиэннээх тиһэх хонуктара. (2)Бу түүн мин, тоҥумаары, хаама сылдьабын. (3)Ытыс таһынар ыас хараҥаҕа айан суолун устун бардар баран иһэбин. (4)Арай титирик ойуур улаҕатыгар кыараҕас түннүк сырдыга өлбөөдүйэн көһүннэ. (5)Мин онно туораатым. (6)Хабарҕа муннуктардаах кыракый дьиэҕэ тиийэн кэллим. (7)Ааны аһа баттаабытым, абыраллаах сылаас ил гына түстэАҕамсыйбыт киһи доҕорун аргыый халбарыччы аста. (9)Бэйэтэ хаххалыы турунна уонна эттэ. (10)– Кэбис, оччоҕо утуй. (11)Кинигэни ким барыта ааҕар. (12)Суруйааччы – уопсай үлэһит...

А7. Туох эмэ солбуйар аат арааһын быһаар.

1) быһаарыыта суох

2) быһаарыылаах

3) бэйэни

4) ыйытар

А8. Баһылатыылаах холбуу этииттэн салаа чаас арааһын бул. Кини хоско иллэҥ олоппос баарыгар олорунан кэбистэ.

1) кэм суолталаах

2) миэстэ суолталаах

3) буолуу суолталаах

4) тэҥниир суолталаах

А9. Бэйэтэ суолталаах тыл буолар дорҕоон кэккэтин ый.

1) ии, уо, аа

2) ээ, оо, уу

3) ыа, уу, ыы

4) ыы, ии, өө

А10. Тардыылаах туохтуу түһүккэ (падежка) турар тылы бул.

1) аҕам атын

2) аҕам атын ыҥыыра

3) омук массыынатынан

4) эйигиттэн атын

А11. Бэриллибит текст стилин быһаар.

Дьыбардаах, дьэҥкэ сарсыарда. Хойдубут тымныы салгын кымыстыы уймахтанар. Саҥардыы түспүт хаар куобах суорҕаны тиэрэ бырахпыт курдук мөлбөйөр.

1) кэпсэтии

2) уус-уран

3) наука

4) дьыала-куолу

А12. Бэлиэтэммит тыллар этиигэ ханнык чилиэн буолалларын быһаар. Кэтириис эмээхсиннээх сарсыарда чэйдэрин иһэ олороллор эбит.

1) туһаан, быһаарыы

2) толоруу, кэпсиирэ

3) быһаарыы, сиһилии

4) туһаан, кэпсиирэ

А13. Бэриллибит этии тиибин быһаар. Барахсан хаһыытыгар куолаһа чуорун, тайар табытала эрчимин, тоҥ күөнүнэн тоҕу дьулуруйдаҕа модунун!

1) ыйытыы этии

2) риторическай ыйытыы

3) сэһэн этии

4) күүһүрдүү этии

А14. Тыл наар таба суруллубут кэккэтин ый.

1) хаам, доҕоттор

2) нэсиилэ, хаҥкы

3) оройуоннар, аҥаардас

4) талкы, эйиигин

А15. Бэлиэтэммит тылы быһаар. Мин ийэм бэдэр мэйии эрэйдээх этэ!

1) сомо±о домох

2) тэҥнэбил

3) ханыылыы тыл

4) холбуу тыл

А16. «Эрчимэн Бэргэн» олонхо авторын быһаар.

1) 

2)  Т. Сметанин

3)  С. Васильев

4)  Күннүк Уурастыырап

А17. суруйбут айымньытын бул.

1)  «Нууччатымсыйбыт»

2)  «Тиэтэйбит»

3)  «Таҥара ыйааҕа»

4)  «Күөх көппө»

А18. «Борокуот аал» айымньы авторын ый.

1) 

2)  С. Васильев

3)  Өкөкүлээх Өлөксөй

4)  Алампа

А19. «Мааппа» айымньы авторын быһаар.

1)  Күндэ

2)  Н. Габышев

3)  Н. Заболоцкай

4)  Суорун Омоллоон

А20. «Нууччалыы мин билиим» хоһоон авторын бэлиэтээ.

1)  Иван Гоголев

2)  Баал Хабырыыс

3)  Семен Данилов

4)  Петр Топуруокап

А21. Суорун Омоллоон драматын булан бэлиэтээ.

1)  «Наара Суох»

2)  «Күкүр Уус»

3)  «Ини - бии»

4)  «Алампа, Алампа»

А22. Ханнык герой «Дьикти саас» айымньы персонаһа буолбатын быһаар.

1)  Юра Монастырев

2)  Ваня Халдеев

3)  Морда Ленька

4)  Гассан

А23. Саха литературатыгар бастакы сэһэни ким суруйбутун ый.

1)  Эрилик Эристиин

2) 

3)  Амма Аччыгыйа

4)  Николай Якутскай

А24, В1-В4 сорудахтары толорууга хоһоон.

А24. «Үчүгэйиэн бу сиргэ» хоһооҥҥо автор «күннээх халлаан» диэн тугу этэрин быһаар.

1) күлэ-үөрэ сылдьарын

2) олох кэрэтин өйдүүрүн

3) саҥа тахсыбыт кинигэтин аата

4) кыыс аата

Ґчµгэйиэн бу Сиргэ

Ґірэ-кіті сылдьар,

Ґгµс дьоннуун сэргэ

Олох дьолун сырсар!

Билбэт уолан киґим,

Кірі тµґээт, мичээрдиир,

«Кµннээх халлаан» иґин

Сибэккини бэлэхтиир.

Оргууй хааман иґэбин,

Суо±у – баар дии саныыбын

Дьоллоох дьонтон µірэбин,

Дьоґуна суох ыллыыбын.

Ґчµгэйиэн бу Сиргэ

Ґірэ-кіті сылдьар,

Ґгµс дьоннуун сэргэ

Олох дьолун сырсар!

А25. «Сүрэх» кэпсээн тематын табатык эт.

1)  репрессия

2)  гражданскай сэрии

3)  колхуостааһын

4)  Аҕа дойду сэриитэ

А26. Бастакы этнографическай кэпсээннэри суруйбут авторы ый.

1)  А. Уваровскай

2)  Алтан Сарын

3)  К. Гаврилов

4)  Күн Дьирибинэ

А27. Аллегория өйдөбүлүн быһаар.

1)  холуйан этии

2)  уобарастаан, ханалытан хоһуйуу

3)  кубулутан этии

4)  геройдар кэпсэтиилэрэ

А28. «Сүрэх тэбэрин тухары» роман тахсыбыт сылын бэлиэтээ.

1)  1967

2)  1993

3)  1984

4)  1978

А29. «Дьокуускай ыллыыр-туойар»этиигэ уус-уран ньыма ханнык көрүҥэ тутуллубутун ый.

1)  метафора

2)  метонимия

3)  эпитет

4)  гипербола

А30. Тимофей Сметанин ханнык сылларга айар үлэнэн дьарыктаммытын бэлиэтээ.

1)  20-с сыллар

2)  30-с сыллар

3)  40-с сыллар

4)  50-с сыллар

2 чааһа

В1. А24 сорудахха бэриллибит хоһоон авторын суруй.

В2. А24 сорудахха бэриллибитхоһоонтон «Суоҕу - баар дии саныыбын...» - диэн этии ханнык уус уран ньыма буоларын суруй.

В3. А24 сорудахха бэриллибит хоһоонуболҕойон аах уонна хоһоон пафоһын быһаар.

В4. А24 сорудахха бэриллибит хоһоон жанрын арааһын суруй.

В5. А6 сорудаххабэриллибит текст (4)этиититтэн бу халыыпка (тыл олоҕо+тардыы сыһыарыыта+түһүк /падеж/ сыһыарыыта) сөп түбэһэр тылы булан суруй.

В6. А6 сорудаххабэриллибит текст (6)этиитигэр бэлиэтэммит ситим арааһын быһаар.

В7. А6 сорудаххабэриллибит текст (8)этиитигэр бэлиэтэммит аат туохтуур арааһын быһаар.

В8. А6 сорудаххабэриллибит текст:

а) 1, 3, 4, 6, 8, 12 этиилэриттэн биир састааптаах этиилэри №-нэн ый.

б) (11)этиитигэр бэлиэтэммит тыл ситимин быһаар.

в) (12)этиитин арааһын ый.

г) (7)этиитин тиибин суруй

3 чааһа

С1. Өйтөн суруйуу.

Темата: Ыллаа таптал тойугунан (Сэмэн Данилов поэзията).

Вариант 2

Номер задания	Ответ	Номер задания	Ответ
А1	3	А16	3
А2	4	А17	2
А3	3	А18	3
А4	1	А19	3
А5	3	А20	3
А6	4	А21	2
А7	1	А22	1
А8	2	А23	2
А9	3	А24	3
А10	1	А25	2
А11	2	А26	3
А12	4	А27	2
А13	4	А28	1
А14	3	А29	1
А15	1	А30	3

№ задания	Ответ
В1	Варвара Потапова
В2	антитеза
В3	оптимистическай
В4	философскай лирика
В5	улаҕатыгар
В6	сыстыы
В7	ааспыт кэмнээх
В8	1) 1, 3, 6 2) салайыы 3) судургу 4) сэһэн

Вариант 3

Саха тылыгар уонна литературатыгар судаарыстыба кэлим эксээмэнин (СКЭ) сорудахтара

1чааһа

А1. Бу этиигэбэлиэтэммит тыл ситимэ ханнык тыл буоларын ый. Айар дьоҕур-талаан тылы байытар, чочуйар аналлаах.

1) холбуу тыл

2) паараласпыт тыл

3) сомо±о домох

4) киирии тыл

А2. Уос аһаҕас дорҕоонноох тылы бэлиэтээ.

1) отуулуохпут

2) отчуттары

3) өрөбүлгэ

4) алгыстаах

А3. Бэлиэтэммит тылларга көнө суолталаа±ын бул.

1) Үтүө киһи өрүү сырдык санаалаах буолар.

2) Былыргы хараҥа үйэҕэ олох дьэбэрэтэ олус дириҥ, ыныыырык этэ.

3) Киһи өркөн өйө айылҕа араас кистэлэҥин арыйар.

4) Кини киэҥ сылаас сырдык хоһу көрдөөтө.

А4. Уолаттар уонна кыргыттар диэн тыл ситимин үөскээбит ньыматын ый.

1) интонация

2) ситим тыл

3) элбэх ахсаан сыһыарыыта

4) түһүк (падеж) сыһыарыыта

А5. Элбэх суолталаах тыл кэккэтин бул.

1) саа, олох

2) ойуур, кэрэ

3) күн, тыл

4) бороҥ, доҕордоһуу

А6, В5-В8 соруда±ы толорууга текст.

А6 Бу текст (1)этиитигэр бэлиэтэммит туохтуур көрүҥүн ый.

1) төхтүрүтэлиир -талаа

2) тиэтэтэр

3) атаахтатар

4) төхтүрүтэлиир –алаа

(1)Сытыы кылыс өс хоһооннорунан, тыл дэгэттэринэн икки атахтаах араас дьиэктэрин курбуулаталыыр. (2)Киһиргиир туһунан «ат сүүрдэҕинэ, ыт хаалсыбат» диэҕэ. (3)Иҥсэрэр туһунан „оҕус сымыыта түһэрин саһыл кэтэспит“ диэҕэ. (4)Ол эрээри кырдьаҕас Даарыйа саамай таптыыр суола – остуоруйа. (5)Манна кини ордук сытайан, көҥүллүк көрүлүү көтөр. (6)Кини остуоруйатыгар бэрт элбэх эрэйи, атаҕастабылы, муҥу туораан, уһугар тиийэн, дьадаҥы байар, мөлтөх күүһүрэр, акаары өйдөнөр, дьүдэх киэркэйэр. (7)Бу остуоруйаларга: туохтан да бөҕө быһыы - доҕордоһуу буолар. (8)Доҕор алдьархайга түбэспитин быыһаары дьулуспуттар оргуйа турар уот сымала байҕалы да дьулайбакка туорууллар, халлааҥҥа харбаспыт суорба таас хайаны да чаҕыйбакка дабайаллар. (9)Уонна туох чугутуой доҕордоһуу дьулуурун! (10)Бу остуоруйаларга: туохтан да күүстээх, тугу да хотор, айар күүс – уоттаахтык баҕарыы буоларКырдьык кимиэхэ да балыйтарбат, сырдык туохха да хаххалаппат, ньургун сүрэх туохтан да дьулайбат. (12)Балаҕаҥҥа сылаас уоттаах симии оһох уонна кэрэ кэпсээннээх Даарыйа эмээхсин саамай наадалаахтар.

А7. Элэккэйдик сыһыат арааһын быһаар.

1) кээмэй

2) кэм

3) миэстэ

4) буолуу

А8. Баһылатыылаах холбуу этиигэ салаа чаас арааһын ый. Тымныылаах кыһыҥҥы кэм ааһан, киэҥ халлаан киэлитэ унаарда.

1) төрүөт суолталаах

2) миэстэ суолталаах

3) кэм суолталаах

4) тэҥниир суолталаах

А9. Наар мурун бүтэй дорҕоонун кэккэтин ый.

1) н, дь, ҥ, ҕ

2) м, нь, н, ҥ

3) ҥ, г, р, һ

4) к, н, нь, х

А10. Болдьуур киэпкэ турар туохтууру бул.

1) аҕаллаҕа

2) аҕалтар

3) аҕаллар

4) аҕалла

А11. Бэриллибит текст стилин быһаар.

Уопсай дьиэнэн хааччыйаргытыгар көрдөһөбүн. Төрүөтүм: куоракка уруум уонна чугастык билэр дьонум суохтар.

Көрдөһүүлээх: М. Иванов, 1 к. устудьуона.

2010 с., атырдьах ыйын 27 күнэ.

1) араспыыска

2) сайабылыанньа

3) дэбиэринэс

4) ыспыраапка

А12. Бэлиэтэммит тыллар этии ханнык чилиэнэ буолалларын булан бэлиэтээ. Аан дойдуга туохтан да үчүгэй – эйэ, туохтан да куһаҕан – иҥсэ.

1) туһаан, кэпсиирэ

2) толоруу, кэпсиирэ

3) быһаарыы, сиһилии

4) туһаан, быһаарыы

А13. Бэриллибит этии тиибин быһаар.Оломун билбэккэ, ууга кииримэ.

1) күүһүрдүү этии

2) риторическай ыйытыы

3) сэһэн этии

4) соруйуу этии

А14. Киирии тыл таба суруллубут кэккэтин ый.

1) остуол, аэропортка

2) бэнидиэнньик, чүмэчинэн

3) симэчи, өрөбөлүүссүйэ

4) борохуот, дохуотпут

А15. Хоһоон кэрчигэр бэлиэтэммит ситими быһаар.

Ырыа-тойук тыкаарам,

Ыллыах-туойуох, гитарам.

1) холбуу тыл

2) тэҥнэбил

3) паараласпыт тыл

4) сомо±о домох

А16. «Майаҕатта Бэрт Хара» айымньы жанрын быһаар.

1)  остуоруйа

2)  норуот сэһэнэ

3)  норуот ырыата

4)  олоҥхо

А17. суруйбут айымньытын бул.

1)  «Өрүөл кэриэһэ»

2)  «Үс ыстыык үөһугэр»

3)  «Кылбаҥнаа эрэ, кылыһым»

4)  «Партизан уҥуоҕар»

А18. «Кыһыл өрт» поэма авторын ый.

1) 

2) 

3)  Алтан Сарын

4)  Арбита

А19. «Хара кыталык» роман авторын бэлиэтээ.

1)  Николай Якутскай

2)  Софрон Данилов

3)  Иван Гоголев

4)  Николай Габышев

А20. «Үчүгэйиэн бу сиргэ» хоһоон авторын ый.

1)  Умсуура

2)  Н. Харлампьева

3)  В. Потапова

4)  Сайа

А21. Степан Ефремов драматын булан бэлиэтээ.

1)  «Күкүр Уус»

2)  «Лоокуут уонна Ньургуһун»

3)  «Куорат кыыһа»

4)  «Таптал»

А22. Ханнык герой «Күкүр Уус» драма персонаһа буолбатаҕын быһаар.

1)  Күһэҥэй

2)  Дьуур

3)  Күннэй

4)  Сыкына

А23. Бастакы силлабическай хоһоону ким суруйбутун ый.

1)  Эллэй

2) 

3)  Күндэ

4)  Алампа

А24, В1-В4 сорудахтары толорууга кэрчик.

А24. Бэриллибит кэрчиккэ суруйааччы ханнык уус-уран ньыманы туттубутун быһаар.

1) Риторическай ыйытыы

2) Ис саҥа

3) Диалог

4) Кэпсээн иһигэр кэпсээн

- Ґчµгэ-эй! Аангылыйа, Ытаалыйа, Ньиэмэс дьоннорун бэркэ билэр эбиккит. Ґчµгэйдик µірэнэр быґыылааххыт, - Бахсыытап хай±аата. – Дьэ билигин этиІ эрэ: Лэгэнтэй Бітµрµіп диэн кимий?

Кылаас иґэ чуумпура тµстэ. Чочумча буолаат, имик-самык саІалар иґилиннилэр:

- Петров... Ученай дуо?.. Сэрии геройа дуу?

- Ол ханнык Петровуй?.. баар. Илья Ильфтиин бииргэ суруйбут киґи...

- Петров диэн артыыс баар. Аата ким эбитэ буолла?

- Ол атыттар. Мин Лэгэнтэй Уйбааныс Бітµрµіп диэн киґи туґунан ыйытабын. Эґиги кинини хайаан да билиэх тустааххыт, - о±онньор ортоку кэккэ±э олорор Брагин уолу ыйда. Дьэ бу эн Сааса, эт эрэ: Бітµрµіп туґунан тугу билэ±иний? Кини туґунан тугу истибиккиний?

А25. «Аанчык» кэпсээн тематын табатык эт.

1)  таптал

2)  сиэр-майгы

3)  колхуостааһын

4)  сэрии

А26. Бастакы научнай фантастиканы айбыт суруйааччыны ый.

1)Дмитрий Таас

2)Егор Неймохов

3)Гаврил Угаров

4)Н. Лугинов

А27. Метафора өйдөбүлүн быһаар.

1)  холуйан этии, тылы көспүт суолтаҕа туттуу

2)  уобарастаан, ханалытан хоһуйуу

3)  тэҥнээн, дьүөрэлээн этии

4)  геройдар кэпсэтиилэрэ

А28. «Маарыкчаан ыччаттара» роман тахсыбыт сылын бэлиэтээ.

1)  1942

2)  1945

3)  1967

4)  1973

А29. «Алаарар, тунаарар Алгыстаах алааһым» диэн этии уус-уран ньыма ханнык көрүҥэ буоларын ый.

1)  метафора

2)  метонимия

3)  эпитет

4)  гипербола

А30. Арбита ханнык сылларга айар үлэнэн дьарыктаммытын бэлиэтээ.

1)  20-с сыллар

2)  60-с сыллар

3)  30-с сыллар

4)  50-с сыллар

2 чааһа

В1. А24 сорудахха бэриллибит кэрчик авторын ый.

В2. А24 сорудахха бэриллибит кэрчиги болҕойон аах уонна Сергей Петрович Аласов ханнык предмет учуутала буоларын суруй.

В3. А24 сорудахха бэриллибит кэрчиги аах уонна Бахсыытап оҕонньор аатын суруй.

В4. А24 сорудахха бэриллибит кэрчиги болҕойон аах уоннаайымньы жанрынан арааһын ый.

В5. А6 сорудаххабэриллибит текст (6)этиититтэн бу халыыпка (тыл олоҕо+аат тыл үөскүүр сыһыарыыта+түһүк /падеж/ сыһыарыыта) сөп түбэһэр тылы булан суруй.

В6. А6 сорудаххабэриллибит текст (8)этиитигэр бэлиэтэммит ситим арааһын быһаар.

В7. А6 сорудаххабэриллибит текст (6)этиитигэр бэлиэтэммит тыл ханнык саҥа чааһа буоларын быһаар.

В8. А6 сорудахха бэриллибит текст:

а) 2, 3, 4, 6, 12 этиилэриттэн холбуу туһааннаах этиилэри №-нэн ый.

б) (9)этиигэ бэлиэтэммит тыл ситимэ ханнык ньымалааҕын быһаар.

в) (11)тэҥҥэ холбуу этии суолтатын ый.

г) (9)этии тиибин суруй

3 чааһа

С1. Өйтөн суруйуу.

Темата: Куһаҕан дьаллык - олоҕу алдьатар хара дьай ( «Куоратчыт» кэпсээнэ).

Вариант 3

Номер задания	Ответ	Номер задания	Ответ
А1	2	А16	2
А2	1	А17	1
А3	4	А18	3
А4	2	А19	3
А5	3	А20	3
А6	1	А21	3
А7	4	А22	1
А8	1	А23	2
А9	2	А24	3
А10	3	А25	2
А11	2	А26	3
А12	1	А27	1
А13	4	А28	1
А14	2	А29	3
А15	3	А30	3

№ задания	Ответ
В1	Софрон Данилов
В2	история
В3	Луха
В4	социально-психологическай
В5	атаҕастабылы
В6	сөпсөһүү
В7	сыһыат туохтуур
В8	1) 3, 12 2) тыл бэрээдэгэ 3) тэҥ суолталаах 4) күүһүрдүү этии

Вариант 4