Жисмоний шахслар даромад солиЁининг давлат бюджетидаги тушумларига нисбатан салмо¨и,[2][2]. %ларда
Манбалар | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 |
ДСЎ б¤йича бюджетга т¤ловларнинг жами тушумлари | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 |
Жисмоний шахслар даромад солиЁи, жами, жумладан: | 14.55 | 12.66 | 10.27 | 10.54 | 12.30 | 14.46 | 14.73 | 16.58 | 16.78 | 17.64 | 19.36 |
Жисмоний шахслар даромад солиЁи (ишчи, хизмат чилар) | 14.52 | 12.58 | 9.96 | 10.22 | 11.78 | 13.53 | 13.36 | 14.81 | 14.51 | 14.86 | 16.24 |
Тадбиркорлик билан шуўулланувчи жисмоний шахсларнинг даромад солиЁи | 0.03 | 0.08 | 0.30 | 0.33 | 0.52 | 0.84 | 1.38 | 1.77 | 2.27 | 2.78 | 3.12 |
Жисмоний шахслар даромад солигининг давлат бюджетидаги тушумларига нисбатан салмогини фоизларда деб олсак; ДСК буйича бюджетга туловларнинг жами тушумлари йилларда 100 % булиб; шундан Жисмоний шахслар даромад солиги жами; жумладан 1999 йилда 16,58%,2000 йилда 16,78%, 2001 йилда 17,64%; 2002 йилда 19.36; жисмоний шахслар даромад солиги (ишчи, хизматчилар) 1999 йилда 14,81%,2000 йилда 14,50%, 2001 йилда 14,86%, 2002-йилда 16.24; Тадбиркорлик билан шугулланувчи жисмоний шахсларнингдаромад солиги 1999 йилда 1.77 %,2000 йилда 2.27%, 2001 йилда 2.78%, 2002-йилда 3.12. Келтирилган курсаткичлардан, жисмоний шахсларнингдаромад солиги давлат бюджетинингасосий манбаларидан бири эканлигини гувохи булдик. Жисмоний шахсларни икки тоифа солик туловчиларга ажратиб тахлил килсак, бу холатда асосий тушумлар ишчи ва хизматчиларнинг даромад солиги эвазига таъминланаётганини кузатиш мумкин, бу курсаткич 1999 йилда 14,81 фоиз булиб, 2002 йилда 16.24 фоизга кутарилган. Тадбиркорлик билан шугулланувчи жисмоний шахслар даромад солиги эса кичик салмокка эга булиш билан бирга баркарор усиш тенденциясига хам эришган. Уларнингсалмоги 1999 йилдаги 1.77 фоиздан 2000 йилда 2.27 фоизга етган ва 2002 йилда 3.12 фоизга етган. Юкорида таъкидлаганимиздек, тадбиркорларнинг даромад солиги махаллий бюджетларнинг даромад кисми учун истикболли ва баркарор манба сифатида мухим ахамият касб этиб колади. Бу нарса жисмоний шахслар даромад солигинингмахаллий бюджетлар даромад кисмини янада оширишда катта ахамиятга эга эканлигидан далолат беради.
Махаллий соликларнинг асосий параметрлари (ставкалари, базаси, енгилликлари) Вазирлар Махкамаси томонидан белгилангани холда уларни йигиш худудларда амалга оширилади. Шунинг учун баъзи соликларни йигиш жуда муаммога айланмокда, чунки базасини аниклаш жуда кийин ёки уларни йигиш билан боглик харажатлар шу соликларнингсуммаларидан ошиб кетмокда. Хусусан, автотранспорт воситаларини олиб сотганлик учун солик жуда кийин йигилувчан солик хисобланади, чунки базасини аниклаш жуда мураккабдир. Купёина туманларда ушбу соликлар жуда кам тушмокда ёки умуман тушмаяпти. Бозорлардан йигиладиган бир марталик патта йигимлари хам жуда харажат талаб йигимлардандир. Шу туфайли махаллий бюджетлар даромад базасини реал мустахкамлаш нуктаи назаридан ушбу соликлар керакли талабга жавоб берадиган манба була олмайдилар.
Ушбу йуналишда махаллий хокимият органларининг уз солик потенциалларини (салохиятини) ошириш ва солик туловчилар сонини кичик корхоналарни купайтириш хисобига ошириш, тадбиркорлик билан шугулланувчи жисмоний шахсларнинг сонини ошириш ва улар даромадларини назорат килиш механизминингсамарадорлиёини кутариш хисобиёа бюджет манфаатдорлиёини ошириш мухим йуналиш хисобланади.
Турли даражадаёи бюджетлар уртасида даромадларни таксимлаш, бюджетларни шакллантиришда соликлардан фойдаланиш механизмини умумлаштириб шуни айтиш мумкинки, ушбу механизм соликларни умумдавлат ва махаллий соликларга ажратилишига асосланёан. Зеро, шунга ухшаш холатларни утиш иктисодиётини бошдан кечирган ва кечираётган куплаб давлатларда учратиш мумкин. Махаллий бюджетлар даромадларинингасосий салмоки бюджетлараро тартибга солиш каналлари оркали, нормативлари хар йили кайта куриб чикиладиган умумдавлат соликларидан ажратмалар нормативлари асосида шакллантирилади. Бунда нормативларни вилоятлар ва соликлар турлари буйича аниклашнинг ягона услубий ёндошуви мавжуд эмас, бу эса уларнинг вилоятлар буйича анчаёина тафовутлар пайдо булишига олиб келмокда. Соликларни таксимлашнингамалда харакат килаётган механизмига кура вилоятлар орасида бюджет даромадларинингкиши бошига тукри келадиёан хажмлари бир-биридан жуда катта фарк килиб колмокда. Махаллий бюджетлар такчиллигини коплашга ажратиладиган субвенциялар эса бу тафовутга таъсир килаётгани йук.
Бюджетлар уртасида даромад ва харажатларнинг хар кандай куринишдаги таксимланиши вертикал ва горизонтал номутаносибликка олиб келиши мумкин.
Бюджетнингвертикал номутаносиблиги (дисбаланси) - бу махаллий бюджетлар харажатларининг уз манбаларидан оладиган даромадларидан ошиб кетишидир.
Бюджетнинг горизонтал дисбаланси эса турли даражадаги бюджетларда даромад ва харажат колдикларининг узгариб туришидир.
Бюджет дисбалансининг мавжудлиги - бу факат утиш даври давлатларига хос хусусият эмас. Хусусан, ёоризонтал дисбаланс харажатлар хажмиёа таъсир курсатадиган иктисодий активликнинг, табиий ресурсларнингва демографик омилларнинг географик нотекис таксимланиши окибатидир. Маълумки, горизонтал ва вертикал дисбалансни тенглаштириш, текислаш максадида юкори бюджетлардан молиявий ёрдамларнинг турли шакллари ишлатилади. Булардан бири субвенциядир. Умумдавлат соликларини таксимлаш билан бир каторда молиявий ёрдам бюджетлараро тартибга солиш ва махаллий бюджетларни шакллантиришнинг воситаларидан бири хисобланади.
Узбекистонда иктисодий салохияти паст булган вилоятларда умумдавлат ва махаллий соликлар уларнингуз даромад базаларини шакллантиришлари учун камлик килади, уларга юкори бюджетлардан субвенциялар ажратилади. Ажратилган субвенцияларнинг махаллий бюджетлар даромадларининг умумий хажмига нисбатан салмоки 1997 йилда 12,4%ни; 1998 йилда 16,5%ни; 1999 йилда 8,1%ни ва 2000 йилда эса 17,1%ни ташкил этди. Махаллий бюжетларнинг режалаштирилаётган йилдаги солик ва соликсиз йигимлар хамда улар харажатлари уртасидаги фаркка, яъни махаллий бюджетлар дефицитига субвенциялар ажратиш аввалдан шаклланиб колган амалиётдир. хар бир худуд учун субвенциялар микдори махаллий хокимият органлари ва молия вазирлиги уртасидаги узаро келишув жараёнида аникланади. Ушбу келишувлар хар икки томоннингхам анчагина вактни олади ва махаллий хукумат органларини худудий даромадларини камайтиришга ва зарур харажатлари микдорини оширишга ундайди. узаро келишув жараёни алохида худудларга нисбатан субъектив ёндошувдан холи эмас ва бу нарса баъзи худудлар манфаатига зид келиши мумкин.
МДХ нингкупчилик давлатлари таксимлаш ва кайта таксимлаш услубинингмураккаблигини хисобга олиб аста-секин солик салохиятини ва харажатга эхтиёжни хисобга оладиган ягона услубиёт асосида таксимлашга утишмокда.
Бизнинг фикримизча, молиявий ёрдамнингана шу усулини куллаш анча самаралирокдир. Бунингучун биринчи боскичларда унча мураккаб булмаган хисоб-китоблар ишлатилиши керак.
Жахон тажрибасида субвенциялар максадли ёрдам сарасига киритилади. Бундай холатларда махаллий бюджетлар транзит счетлар ролини уйнайди, чунки субвенциялар микдори ва уни олувчилар хакида карор юкори даражадаги конунлар оркали кабул килинади (масалан, болалар нафакасига, худудий молиявий дастурларни молиялаштиришга).
Махаллий соликлар махаллий хукуматлар бажарадиган вазифаларга караб белгиланиб, уларга доимий ва тулик бириктириб берилган.
Бозор муносибатларини шакллантириш жараёни ва тадбиркорликни куллаб куватлаш, турли шаклдаги мулкка асосланган иктисодий муносибатларни урнатилиши натижасида маълум даражада солик тизимини ислох килинишига олиб келди. Бунингнатижасида махаллий бюджетларнингдаромадлари базаси кенгайган булсада уларнинг харажатлар таркибидаги салмоги камлигича колмокда.
Ма¦аллий бюджетларнинг энг биринчи даромад манбаи б¤либ ма¦аллий солиўлар ва йиЁимлар хизмат ўилади. Бу даромад турлари ўонунчиликка асосан ма¦аллий бюджетларга т¤лиў бириктирилган даромад манбаи ¦исобланади.
Кашкадарё вилоятининг махаллий бюджети даромадларини йилларда режага нисбатан бажарилишини тахлили.
(минг с¤м ¦исобида)
№ | Даромадлар | 2000 йил | 2001 йил | 2002 йил | |||
Режа | Баж-ши | Режа | Баж-ши | Режа | Баж-ши | ||
1. 1. | ЎЎС | 13576,5 | 13928,8 | 18002,6 | 18453,3 | 32066,4 | 31391,3 |
2. 2. | Фойда солиЁи | 7544,0 | 7609,8 | 6706,9 | 6839,9 | 10192,5 | 9698,3 |
3. 3. | Юр. мол-мулк солиЁи | 2665,2 | 3346,6 | 5059,3 | 5530,5 | 5501,7 | 5691,1 |
4. 4. | Жис. Мол-мулк солиЁи | 311,9 | 179,8 | 415,5 | 361,6 | 427,3 | 405,9 |
5. 5. | Ж. шахс. даромад солиЁи | 5940,0 | 6070,1 | 9333,4 | 9524,7 | 12299,1 | 12656,0 |
6. 6. | Ж. шахслар. тад. фаолиятидан. олинган даромад | 589,3 | 594,8 | 997,7 | 973,9 | 1290,0 | 1320,1 |
7. 7. | Дех. б/р.¦ар хил йигим-р | - | - | 290,7 | 293,3 | 365,6 | 369,7 |
8. 8. | Транс. эгаларидан бензин ёўилги иш-лари у-н солиў | - | - | - | - | 905,5 | 795,7 |
9. 9. | Давлат божи | 242,6 | 259,9 | 284,6 | 221,1 | 305,6 | 298,6 |
10. 10. | Сув ресурси | 92,7 | 101,6 | 130,4 | 130,6 | 174,4 | 174,5 |
11. 11. | Мусо. килинган товар-ни сотишдан тушган тушум | - | - | - | 26,7 | - | 26,3 |
12. 12. | Экология солиЁи | 1242,5 | 1251,5 | 1930,9 | 1870,9 | 2368,1 | 2564,5 |
13. 13. | Кичик кор-га ягона солиў | - | 786,4 | 1556,3 | 1729,0 | 3432,8 | 3579,6 |
14. 14. | Инфраструктура солиЁи | 488,7 | 435,3 | 765,0 | 821,3 | 1949,7 | 1973,9 |
15. 15. | Акциз солиЁи | 3202,8 | 3587,0 | 2579,9 | 2256,7 | 5574,1 | 6338,2 |
16. 16. | Заём ва ким. когоз. тушум | - | 136,9 | - | 14,2 | - | 19,5 |
17. 17. | Ер солиЁи | 1822,3 | 1761,0 | 2510,8 | 2492,7 | 3267,9 | 2931,2 |
18. 18. | ¦ар хил йигим. даромад-р | 1706,5 | 387,2 | 1338,3 | 1407,4 | 92,2 | 304,2 |
Жами даромадлар | 39425,2 | 41047,0 | 52088,3 | 53133,8 | 80833,7 | 81093,1 |
2000 йилда ККС режага нисбатан 352,3 мингсумда, 2001 йилда эса 450,7 мингсумда ортиги билан бажарилган булсада, 2002 йилда ККС режага нисбатан 675,1 минг сумда кам бажарилган.
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 |


