¨ ¨ Фойда солиги 2000 йилда 65,8 мингсумда,2001 йилда 133 минг сумда купайган булсада, 2002 йилда 494,2 мингсумда кам бажарилган.
¨ ¨ Юридик шахсларнингмол-мулкига солик 2000 йилда 681,4 минг сумда, 2001 йилда 471,2 минг сумда, 2002 йилда эса 189,4 минг сумда купайган.
¨ ¨ Жисмоний шахсларнингмол-мулкига солиг 2000 йилда 132,1 минг сумда, 2001 йилда 53,9 минг сумда, 2002 йилда 21,4 минг сумда кам бажарилган.
¨ ¨ Жисмоний шахсларнингтадбиркорлик фаолиятидан олинадиган даромад 2000 йилда 5,5 мингсумда ортиги билан бажарилган булса,2001 йилда 23,8 минг сумда кам бажарилган ва 2002 йилда эса 30,1 минг сумда режадан ортиги билан бажарилган.
¨ ¨ Дехкон бозорлардан хар хил йигимлар 2000 йилда режада булмаганлиги учун бажарилмаган, 2001 йилда 2,6 минг сумда, 2002 йилда 4,1 мингсумда ортиГи билан бажарилган.
¨ ¨ Транспорт эгаларидан ёкилги махсулотлари ишлатганлари учун солик янги солик тури булиб, 2002 йилда ушбу соликни режага нисбатан 109,8 мингсумда кам бажарилган.
¨ ¨ Давлат божи 2000 йилда 17,3 мингсумда куп, 2001 йилда эса 63,5 мингсумда кам ва 2002 йилда хам 7,0 мингсумда кам бажарилган.
¨ ¨ Сув ресурс солигини 2000 йилда 8,9 мингсум, 2001 йилда 0,2 мингсумда,2002 йилда 0,1 мингсумда ортиги билан бажарилган.
¨ ¨ Мусодара килинган товарларни сотишдан тушган тушум 2001 йилда 26,7 мингсумда, 2002 йилда 26,3 минг сумда ортиги билан бажарилган.
¨ ¨ Экологя солигини 2000 йилда 9,0 мингсумда куп, 2001 минг60,0 мингсумда кам, 2002 йилда 196,4 минг сумда куп бажарган.
¨ ¨ Кичик корхоналарга ягона солиг2000 йилда 786,4 мингсумда, 2001 йилда 172,7 мингсумда, 2002 йилда 146,8 мингсумда ортиги билан бажарган.
¨ ¨ Ифраструктура солигини 2000 йилда 53,4 минг сумда кам, 2001 йилда 56,3 мингсумда, 2002 йил 24,2 мингсумда ортиги билан бажарилган.
¨ ¨ Акциз солиги 2000 йилда 384,2 мингсумда куп, 2001 йилда 323,3 мингсумда кам, 2002 йилда 764,1 мингсумда куп бажарган.
¨ ¨ Загм ва кимматли когозлардан тушган тушум 2000 йилда 136,9 мингсумда 2001 йилда 14,2 мингсумда 2002 йилда 19,5 мингсумда куп бажарилган.
¨ ¨ Ер солиги 2000 йилда 61,3 мингсумда, 2001 йилда 18,1 мингсумда,2002 йилда 336,7 мингсумда режага нисбатан кам бажарилган.
¨ ¨ хар хил даромад ва йигимлар 2000 йилда 1319,3 мингсумда кам, 2001йилда 69,1 мингсумда,2002 йилда 212 мингсумда куп бажарилган.
Жами даромадлар 2000 йилда 1621,8 мингсумда, 2001 йилда 1045,5 мингсумда, 2002 йилда 259,4мингсумда режага нисбатан ортиги билан бажарилган.
Кашкадарё вилоят бюджетинингдаромадлари Узбекистон Республикаси махаллий бюджетларининг даромадларининг салмокли кисмини ташкил килади яъни бу курсаткич 2000 йилда 10 фоизни, 2001 йилда 9,24 фоизни ва 2002 йилда эса 9,77 фоизни ташкил килган. даромадлар салмоГи 2002 йилда 2000 йилга нисбатан 0,31 фоизга камайган булса, 2001 йилга нисбатан эса 0,53 фоизга ошганини куришимиз мумкин.
Умумдавлат соликларнингбир кисми (юридик шахслар даромад солиги, жисмоний шахслар даромад солиги ва Кушилган киймат солиги) махаллий бюджетлар уртасида нормативлар буйича таксимланади. Ушбу нормативлар хар йили вилоятлар буйича конуний тартибда белгиланади. Куйида биз умумдавлат соликларинингКашкадарё вилояти буйича урнатилган нормативларини куриб чикамиз:
2002 йилда тартибга солиб туриладиган соликларнингнормативлари Кашкадарё вилояти учун оширилганлигини куришимиз мумкин. 2001 йилга нисбатан 2002 йилда, фойда солиги нормативи 64 фоиздан 99 фоизгача, кушилган киймат солиги 69 фоиздан 100 фоизгача оширилган. 2003 йилда эса 2002 йилга нисбатан кушилган киймат ва фойда соликлари буйича фоиз ставкалари камайган булсада лекин кичик корхоналарга ягона солик буйича 50 фоиз хамда ягона ер солиги буйича 70 фоизли ставка белгиланганлигини куришимиз мумкин. Акциз солиги буйича 2002 йилда спиртли махсулотларга 25 фоиз, гуруч махсулотларига 50 фоизли ставка белгиланган, 2003 йилда эса спиртли махсулотларга 20 фоизли ставка белгиланган.
Умумдавлат соликларинингколган турлари (сув солиги, экология солиги, тадбиркорларга даромад солиги, акцизнингалохида турлари) тулик хажмда махаллий бюджетлар даромадига киритилади.
Махаллий соликлар ва соликсиз даромадлар шунингдек, бириктирилган солик даромадлари бюджетлараро муносабатларни шакллантириш учун бошлангич шарт-шароитни белгилаб беради. Солик кодексига кура махаллий соликлар тоифасига 8 та солик киритилган.
Жумладан: мулк солиги, ер солиги, савдо килиш учун йигим, юридик ва жисмоний шахсларни руйхатга олганлик учун йигим, автотранспортни куйганлик учун йигим, ва ижтимоий инфратузилмани ривожлантирганлик учун солик. Ер солиги ва мулк солиги 1998 йилдан бошлаб махаллий соликлар тоифасига киритилган, бу махаллий бюджетлар даромад базасинингбирмунча мустахкамланишига олиб келди.
Узбекистон Республикаси махаллий бюджетлар даромадларида махаллий соликлар микдори ва улуши. ( млн сумда ) Республика махаллий бюджет даромадларида махаллий соликлар улушини тахлил киладиган булсак махаллий соликлар улушининг усиб боришини куришимиз мумкин. Чунки бу курсаткич 2002 йилда 37,7 фоизни ташкил килган еки 2000 йилга нисбатан 1,9 фоизга, 2001 йилга нисбатан эса 0,9 фоизга усган.
Махаллий соликлар улуши вилоят буйича2000 йилдаги 24 % дан 2002 йилда 30 % га купайган. Бундан куриниб турибдики вилоят бюджет даромадларида махаллий соликлар улуши усиб бормокда. Жадвалдан куринишича махаллий соликлар тушуминингасосий кисми мулк, ер ва кичик корхоналардан ягона солик хисобидан таъминланган. Вилоят бюджет даромадларида махаллий даромадлар улушини тахлил килсак, 2002 йилда 2001 йилга нисбатан юридик шахслар мулк солиги 3,4 фоизга, ер солиги 1,1 фоизга, бошка соликсиз йигимлар 2,2 фоизга камайган булсада, инфраструктура солиги 0,9 фоизга, кичик корхоналардан ягона солик 0,9 фоизга купайишига эришилган.
Юкоридаги иккала курсаткични таккосласак, Республика махаллий бюджет даромадларида махаллий соликлар улуши Кашкадарё вилояти курсаткичларига нисбатан 2000 йилда 11,8 фоизга, 2001 йилда 6,6 фоизга, 2003 йилда 7,7 фоизга юкори булган. Бундан шундай хулоса килишимиз мумкинки Кашкадарё вилояти буйича махаллий соликлар тушумини Республикадаги уртача курсаткичга тенглаштириш имкониятлари курилиши керак.
Хукумат умумдавлат соликлардан махаллий бюджетларга ажратмалар ажратиш оркали махаллий хокимият органларининг ушбу соликларни уз вактида ва тулик ундирилиб олишдаги манфаатдорлигини таъминлаш хам зарурдир. Чунки давлат бюджети даромад манбаи миллий дарромад худудларида яратилади. Шу сабабли миллий даромадни махаллий хокимиятлар уртасида оптимал таксимланишига эришиш тартибга солувчи даромадларни микдорини белгилашда мухим ахамиятга эга. Умумдавлат соликларидан ажратмалар микдорини вилоятлар буйича турли хиллиги вилоятларнинг умумдавлат соликларини йигишдаги манфаатдорлигини турлича булишига олиб келади. Нисбатан иктисодий паст ривожланган вилоятлар учун хам давлат соликларидан ажратмалар микдори 100 фоизгача белгиланган. Бу билан давлат бир вактнингузида республика вилоятлари уртасида бюджет даромадлари борасида юзага келган нотекисликни хам горизонтал, хам вертикал холатда ечишга харакат килинмокда. Шу максадда солик базаси катта вилоятлар учун ажратма фоизлари кам белгиланади, аксинча солик базаси кичик вилоятлар учун умумдавлат соликлари 100 фоиз микдорида колдирилади. Давлат бюджетинингасосий харажатларини махаллий бюджетлар харажатлари ташкил килиши ва давлат узинингижтимоий сигсатини махаллий бюджетлар ёрдамида амалга ошириш, худудларнингиктисодий ривожланишида нотекислик-тафовут борлиги давлат томонидан умумдавлат соликларини катта кисмини махаллий бюджетлар хисобида колдиришга олиб келмокда.
Иктисодий вазиятнингбаркарорсизлиги натижасида ва бозор иктисодиётига утиш шароитида куп корхоналарнингмолиявий-иктисодий ахволи ёмонлашди, табиийки, бу уларнингижтимоий сохаларни саклаб туришдаги имкониятларини чеклаб куйди. Бирок махаллий бюджетлар хам уларни саклаб туришни уз зиммаларига ололмайдилар. Шунингучун ушбу объектларни утказиш жараёни бир вактда амалга ошириш мумкин эмас, чунончи, уларни молиялаштириш учун кушимча манбалар излаб топиш керак. Шу муносабат билан республикамизда ижтимоий соха объектларини махаллий бюджетларга утказиб беришнинг2006 йилгача булган даврдаги дастури ишлаб чикилган. утказиб берилаётган объектларнингмолиялаштириш манбаси сифатида ижтимоий инфратузилмани саклаб туриш солиги жорий этилди. Бу соликни уз балансида шундай объектларга эга булган барча корхоналар тулайдилар. Ушбу солик тулик махаллий бюджетларга тушади. Бирок бу манба ижтимоий сохани молиялаштириш учун етарли эмас. Шунингучун ижтимоий сохани молиялаштиришда давлат ва хусусий сохаларнингтенгиштирокини таъминловчи самарали баланс ишлаб чикиш жуда хам долзарб вазифа хисобланади.
Республика махаллий бюджетлар даромадларида субвенция улуши йилдан йилга усиб бормокда. 2002 йилда даромадлар таркибидаги субвенция улуши 16 фоизни ташкил килган булиб 2000 йилга нисбатан 4,4 фоизга, 2001 йилга нисбатан эса 1,4 фоизга ошган. Кашкадарё вилояти буйича даромадлар микдори етарли булганлиги сабабли юкори бюджетдан субвенция олмайди.
Узбекистон Республикаси тарихда биринчи марта 2001 йил бюджетида Вазирлар Махкамасининг2001 йил 26 декабрдаги 500-сонли Карорига асосан махаллий бюджети камомадсиз тасдикланди.
Ушбу карорга мувофик 2001 йил бюджетида махаллий бюджетларга тушумларнингтулик тушишини таъминлаш хамда тасдикланган харажатларни уз вактида молиялашни таъминлашда махаллий хокимият ва бошкарув органларнингжавобгарлигини ва кизикишини ошириш максадида куйидаги даромад манбалари буйича махаллий бюджетларга тулик утказилиши белгиланди, яъни
- сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солик;
- экология солиги;
- кичик корхоналар учун ягона солик;
- айрим турдаги тадбиркорлик фаолияти билан шугулланувчи жисмоний ва юридик шахслар даромадига солик;
- усимлик ёги, пиво, гилам, хрустал, мебель, видео-аудио аппаратуралари, хужалик совуни, кумушдан ясалган ошхона анжомларига акциз солиги.
Махаллий бюджет даромадларинингдавлат бюджети даромад салмогининг камайиши даромадларнингреспублика бюджетида тупланиб сунгра махаллий бюджетларга дотация хисобида берилиши деб хисоблаймиз, яъни махаллий бюджетларга йилларда умумдавлат даромадлари ва соликларидан ажратмалар меъгри буйича биринчи жадвал асосида тахлил килсак айрим вилоятларга ажратмалар меъёри 2000 йилга нисбатан 2002 йилда баъзи даромад манбаларидан ажратмалар айрим вилоятларда оширилган булса айримларида камайтирилган.
Масалан, кушимча киймат солигидан Навоий вилояти махаллий бюджетига 2001 йилда жами тушумнинг58 фоизи микдорида ажратилган булса,2003 йилда бу курсаткич 56 фоизга, Тошкент вилояти буйича 56 фоиздан 40 фоизга Тошкент шахрида 14 фоиздан 6 фоизга камайтирилган, ФарГона вилояти буйича 39 фоиздан 64 фоизга, КашкадарЄ вилоятида 69 фоиздан 96 фоизга оширилган.
Шунингдек корхоналарнингдаромад (фойда) солигидан хам ажратмалар меъёри Бухоро вилоятида 20 фоиздан 29 фоизга, Навоий вилоятида 54 фоиздан 58 фоизга оширилган булсада, Тошкент вилоятида 51 фоиздан 40 фоизга, Тошкент шахрида 10 фоиздан 7 фоизга камайтирилган.
Узбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг2001 йил 31 декабрдаги 490 сонли карорига мувофик махаллий бюджетларга тартибга солувчи соликлардан ажратмалар микдорини Кашкадарё вилояти махаллий бюджети буйича тахлил килсак юкоридаги даромад манбааларидан яъни алкоголь ичимликларга 25 фоиз, ёуруч, ёрма махсулотларига 50 фоиз, ер ости казилмалари учун 50 фоиз, фойда солигидан 99 фоиз, бошка барча соликлардан ажратмалар 100 фоиз килиб белгиланган.
Республика бюджетидан Коракалпогистон Республикаси ва вилоятлар махаллий бюджетларининг йиллардаги даромадлар, харажатлар ва дотация хажмини куриб чикадиган булсак, Андижон вилоятида 2000 йилга нисбатан 29 фоиздан 31 фоизга, Жиззах вилоятида 48 фоиздан 49 фоизга, Самарканд вилоятида 23 фоиздан 30 фоизга, СурхандарЄ вилоятида 39 фоиздан 42 фоизга ошган. КашкадарЄ вилоятинингиктисодий потенциали юкорилиги сабабли вилоят дотацияга турмайди.
Кашкадарё вилояти махаллий бюджет даромадлари хам умумдавлат соликларидан ажратмалар, махаллий солик ва йигимлардан ташкил топган булиб 2002 йил бюджет курсаткичларини тахлил килиш натижасида контенгент курсаткичлари 92266,25 млн. сум белгиланган булиб, махаллий бюджет харажатлари 92266,25 млн сумга белгиланган. Бу ерда шуни хулоса килиб айтиш мумкинки вилоятга юкори бюджетлардан хеч канака дотациялар олиш керак эмас.
Республика микЄсида махаллий бюджетлар даромадларида тартибга солувчи даромадларнингсалмоГи жуда катта булиб колмокда. Иктисодий ислохотларни янги боскичида ва уни чукурлашувида махаллий хокимият органларинингдавлат бошкарувидаги, Бириктирилган даромадлар худудларини ижтимоий-иктисодий ривожланишдаги ролини ошириш, махаллий бюджетларни уз даромадлари базасини янада мустахкамлаб боришини талаб килади.
Махаллий соликлар ва йигимлар минтакани ижтимоий-иктисодий ривожлантириш манбаини вужудга келтириш, табиий ва бошка ресурсларни кайта ишлаб чикариш, давлат хокимияти ва бошкаруви махаллий идораларнингфаолият курсатиши учун шарт-шароит яратиш максадини кузлайди.
Махаллий соликлар ва йигимлар белгиланиш усулига кура 2 гурухга булинади:
1. 1. Узбекистон Республикасинингконунлари билан жорий этиладиган махаллий соликлар ва йигимлар;
2. 2. Махаллий хокимият идоралари хохиши билан жорий этиладиган махаллий соликлар ва йигимлар.
Узбекистон Республикасинингсолик кодексининг7-моддасида курсатилишича, мол-мулк ва ер солиги Узбекистон Республикаси конун хужжатлари билан жорий этилади ва Узбекистоннинг барча худудларида амал килади.
Махаллий соликлар ва йигимларнингбошка турлари эса, махаллий хокимият идоралари томонидан жорий этилади.
Махаллий соликларни ставкаларини ва улар буйича бериладиган имтиезларни белгилаш конун хужжатларига мувофик махаллий хокимиятлар ихтиЄрига берилган. Махаллий бюджетлар даромадларини шакллантиришда махаллий хокимиятларга махаллий соликлар ва йиГимлар буйича бундай хукукни берилиши худуд иктисодигтида мухим рол уйнайди;.
- биринчидан бу махаллий бюджетларга даромад манбаи булса;
- иккинчидан худудни ижтимоий иктисодий ривожланишига ижобий таъсир этади.
Конституцияда мустахкамланган махаллий хокимиятларнингмустакиллигини молия сохасида кайта узгартиришларни ва махаллий бюджетларнингдаромад асосларини мустахкамлаш йулларини излашни талаб килди. Махаллий бюджет даромадларини шакллантириш, харажатларни мувофиклаштиришнингянги моделига булган зарурат бюджетни кайта узгартиришга олиб келди. Давлат бошкарув тамойиллари узгаришлари билан бирга Хозирги пайтда максадлар хамда бюджетни худудий тартибга солиш тамойилларинингузгаришлари билан боГликдир.
Махаллий хокимият органларинингмахаллий бюджет даромадларини шаклланиши ва харажатларинингасосий йуналишларини белгилаш жараёнидаги роли, улар фаолиятини молиявий муста¢иллигини таъминловчи асосий йуналиш хисобланади.
Кушимча махаллий соликларнингжорий килиш ва унинг йигимини таъминлаш буйича махаллий бюджетлар олдида турган энгмухим муаммоси булиб, бу махаллий бюджетларни етарли даромад манбаига эга эмаслиги, бюджетлар даромадларини шакллантиришдаги юкори бюджетларга богликлиги хамда баркарор солик турларини камлиги хисобланади.
Махаллий бюджетлар даромадлар базасини янада мустахкамлаш, бюджетлараро муносабатларни ислох килишнингасосий йуналишларидан бири хисобланади, бу йуналишда мулкни, ерни, табиий ресурсларни соликка тортиш мухим ахамиятга эга булади. Мулк солигидан тушумларнингреал ошириш йулларидан бири асосий фондларнингбозор нархида бахолашни утказишдан олиниши мумкин, шунингдек, ушбу соликдан енгилликларни кискартириш хам ушбу максадга хизмат килади.
Навбатдаги истикболли манбалардан бири булиб, махаллий бюджетларга жисмоний шахслар даромад соликларини узок муддатга бириктириб куйиш хисобланади. Соликлар билан бир каторда махаллий бюджетлар даромадларинингшакллантирувчи манбалари сифатида соликсиз даромадлар хам катнашишлари керак. Айникса солик юкини янада оширмаслик талаби ана шу хулосадан келиб чикади. Махаллий хукумат органлари узларига бириктирилган мулкни даромад олиш максадида фойдаланишга урганишлари айникса давлат пулли ва ижтимоий хизматлар бозорини ривожлантиришлари зарур.
Вилоятда казиб чикарилаётган нефть ва газ учун уни кайта ишлаш корхоналари билан амалга ошириладиган хисоб-китоблар марказлашган характерга эга булганлиги сабабли, улар хисобидан ундириладиган ККС, акциз солиги ва уни казиб олувчи корхоналар тулайдиган соликларни ундиришда маълум муаммоларни келтириб чикармокда. Яъни ушбу корхоналар томонидан жунатилган махсулотлар учун маблагларни уз вактида келиб тушмаслиги сабабли, улар томонидан туланиши керак булган солик турлари буйича бокиманда карзларни ошиб кетишига сабаб булмокда. Вилоят буйича бокиманда карзларнингкарийиб 80 фоизи нефть ва газ сохаси корхоналари улушига тугри келади
Бундан ташкари;
Купчилик жисмоний шахслар мол-мулк солигини тулик туламаслик максадида мол-мулкини эски арзон нархларда нархлатган ва шу эски нарх буйичамол-мулк солигини хисоблаттириб солигини тулаб келмокда, лекин ушбу мол-мулкни сотувга куягтган вактда бозор нархидан келиб чиккан холда нархлайди. Натижада Техник Инвентарлаш Кадастр Бюроси (русча номиБТИ) томонидан нархлатган сумма билан сотувдаги сумма уртасида жуда катта фарк келиб чикмокда.
Конунчиликка киритилаётган узгартиришлар солик юкини янада камайтиришга, кичик ва урта тадбиркорлик субъектларини соликка тортиш тизимини соддлаштириш, виждонли солик туловчиларни уларнингхужалик фаолиятига асоссиз аралашишдан химояланишни кучайтириш, жиноий ва маъмурий жазоларни эркинлаштириш, самарали солик тизимини тамойилларини янада тулик руёбга чикаришга йуналтирилган.
Хозирги шароитларга асосланиб шаклланган иктисодий вазиятни хисобга олганда республикада самарали солик тизиминингасосий тамойиллари куйидагилардан иборат:
- Конунийлик тамойили, у давлат бошкарув органлари, фукаролар ва уларнингбирлашмалари томонидан солик хукуки конунчилиги талабларинингмажбурий ва огишмай бажарилишини таъминлайди, яъни бошкача килиб айтганда, у хукукнинг барча субъектлари томонидан конунчилик талабларинингмажбурий равишда бажарилишидир.
- Солик туловчи ва давлат манфаатлари хукукларини химоя килишнинг тенглиги тамойили, у солик муносибатлари иштирокчиларнингхар бирига Узбекистон Республикаси конунчилиги билан белгиланган тартибда узинингконуний хукук ва манфаатларини химоя килиш хукукиёа эга булиш имконини беради.
- Оддийлик тамойили, у солик солиш базасини белгилашнинг, соликлар буйича хисоб-китобларнинг оддийлигини, такдим этиладиган хисоботлар мазмунинг соддалаштирилишини, шунингдек соликларнинг энгмухим турлари буйича ягона мухим турлари буйича ягона ставкалар белгиланишини назарда тутади.
- Солик ставкаларининг таккосланиш тамойили. Солик ставкалари бошка мамлакатлардаги худди шундай солик ставкалари билан таккосланиши, яъни минтакавий узига хосликни хисобга олиб, бошка мамлакатлар билан хужалик фаолиятинингтахминан тенгшароитларини яратиши керак.
Хар кандай янёилик инсонлар томонидан турлича кабул килинади. Бу янгиликка инсонлар уз дунёкараши доирасида ёндашади ва хулоса чикаради. Худди шундай холатда Хозирги кундаги махаллий бюджетларни даромад асосий базаларидан бири булган махаллий соликларёа булган ёндашув ва уларнинг иктисодий тизимдаги аник вазифаси юзасидан бориши мумкин. Хар бир махаллий солик туловчининг уз худуддида колади ва махаллий хокимиятларни уз олдиёа куйган вазифаларни амалга оширишда молиявий манба булиб хизмат килади.
Шу жихатдан агар биз хар кандай даражадаги янги солик жорий киладиган булсак албатта солик субъектлари томонидан хам ижтимоий, хам иктисодий хакли савол пайдо булади: Нима учун солик жорий килинмокда, бу солик тушуми нимага йуналтирилади, соликни кимлар ва кандай тулайди. Бу биринчи масала булса, иккинчи масала жорий килинган солик жамият аъзоларинингижтимоий, иктисодий ва сиёсий хаётига кандай таъсир этиши даражасини аниклашимиз керак. Чунки доимий равишда солик олувчи ва солик туловчи уртасида бири купрок олишни иккинчиси эса камрок тулашни ёклаб келишган.
Демак бир масалани икки томонини куриб чикиш керак булади. Биринчидан кушимча махаллий соликларни жорий килиш билан махаллий бюджетларни кушимча молиявий манбага эга булишлари ва шу билан бирга солик туловчи субъектлар учун кушимча солик юки.
Хар бир давлатнингузи амалга ошираётган фаолияти юзасида уз сигсатига эга. Худди шундай холатда бугунги кунда Узбекистон республикаси мустакилликни дастлабки кунларидан бошлаб уз солик сигсатини кучга киритиб юргиза бошлади. Бунингучун Хозирги кунда етарли хукукий асослар яратилди. Бу хукукий асос хамма соликларни мужассамлаштирган ягона Солик Кодекси булди. Бу Кодекснингкабул килиниши солик сигсатини амалга оширишда катта хукукий асос яратди. Хар кандай тадбир, иш, фаолият илгаридан белгиланиб, аникланиб, режалаштирилиб, ишлаб чикилган сиёсат билан амалга оширилади.
Республика иктисодиётини янада юксалтиришда махаллий молия идораларинингамалга ошириши лозим булган устивор вазифалари - давлатнингкучли ижтимоий сиёсатини жамият фукароларига етказишда, минтаканинг иктисодий ривожланиши тезлаштиришда кумаклашиш ва давлатнинг молия-солик тизимини юксалтиришга каратилиши зарурдир.
Махаллий соликларнингмахаллий бюджетлар даромадларини мустахкамлаш, уларни даромад базасини кенгайтириб бориш Хозирги Узбекистоннингбозор иктисодига утаётган даврда долзарб масалаларидан биридир. Махаллий бюджетларнингдаромад базаси худудларда яратилаётган миллий даромад, яъни ишлаб чикаришни ривожланиш даражаси, даромадларини доимий ва бир маромда тушиши, махаллий хокимият органларининг махаллий бюджетларни даромадларини ошишидан манфаатдорлиги билан бевосита богликдир. Махаллий соликларнинг бюджет даромадларини ошишини ички резервлари, худудларда ишлаб чикаришни ривожланиши, жойларда иктисодий ислохатларни амалга оширилиши билан чамбарчас богликдир.
Иктисодий ислохатларни амалга оширишда давлат мулкини хусусийлаштириш жараёни, турли мулкчилик формаларини юзага келтириш ва бу мулкчилик формалари уртасида эркин ракобат оркали ишлаб чикаришни ривож-ланитиришга эришиш мухим урин эгаллайди. Турли мулкчилик формаларини ривожлантирилиши хам бевосита бюджет даромадларини шакллантиришда уз таъсирига эга. Махаллий соликларнингмахаллий бюджет даромадлар базасини мустахкамлашда бозор иктисодигти шароитида инфляция даражасининг усиши соликлар ва йигимлардан тушадиган тушум салмогининг пасайиши муаммолар пайдо булади. Бу бюджетнинг харажатлар кисмини коплашда маълум маблагларнинг етишмаслигига олиб келади.
Маълумки махаллий хокимиятларни узларига тегишли худудларда тадбиркорликни ривожлантиришдан манфаатдорлигини ошириш максадида тадбиркорлик фаолиятидан олинадиган даромадлар махаллий бюджетлар ихтигрига берилган. Шу билан бирга тадбиркорлик фаолияти билан шу¨улланувчи жисмоний шахсларнингдаромадини соликка тортиш тизими хам боскичма-боскич такомиллаштириб борилмокда. Бундай солик туловчилар ва ушбу солик турлари буйича бюджетга тушумлар йил сайин купайиб бормокда.
Узбекистон Республикаси Конституциясига кура, махаллий хокимият органлари ихтигрига 1993 йил 2 сентябрдаги "Махаллий бюджетни шакллантириш ва уни ижро этиш, махаллий соликлар, йи¨имларни белгилаш, бюджетдан ташкари жамгармаларни хосил килиши ваколати берилган”. Шу билан махаллий хокимият органларинингбюджет сохасидаги фаолиятинингконститутциявий асоси урнатилган. Махаллий жойлардаги вакиллик хокимияти ва ижро хокимияти органларинингбу сохадаги вазифалари, ваколатлари турлича булиб, улар аввало "Махаллий давлат хокимияти тугрисида"ги конунда белгиланган.
Шундай килиб, вакиллик хокимияти органларининг вазифаси бюджетини ва унинг ижроси хакидаги хисоботни тасдиклаш булса, ижро хокимияти органларининг вазифаси бюджет лойихасини ишлаб чикиш, ижро хакидаги хисоботни тайёрлаш ва энг мухими, самарали ижрони ташкил этиш хисобланади.
Бюджет тегишли худуднинг ривожланиши, ахоли турмуш шароитининг яхшиланишида мухим ахамиятга эга асосий воситадир. Шунинг учун уни тасдиклаш, ижроси хакидаги хисоботни тасдиклаш махаллий вакиллик органларинингмутлок ваколатига киради. Бюджет тасдикланишида даромадларнингумумий микдори, унингманбалари, шунингдек, харажатлар белгиланиб, хар бир соха учун ажратилган маблаглар аник курсатилади. Бу худуд хужалигини молиялаштириш, ижтимоий-маданий тадбирлар ва давлат органларини пул билан таъминлашни уз ичига олади. Бюджет тасдикланганда унинг хар бир уч ойлик буйича таксимоти хам белгиланади.
Махаллий хокимият органлари бюджет ижросини ташкил килади, молиявий интизомга риоя килиниши устидан назорат килинади. Зарур холларда бюджет ижроси жарёнида уни кайта таксим килади. Бюджет курсаткичлари хоким томонидан тайёрланади. Бюджетнинг ижроси хакидаги хисоб хам хоким томонидан тайерланади. Хозирги бозор иктисодиёти шароити даврида бюджет масаласи, молия ишлари жуда мухим ва мураккаб масаладир. Хар бир худуднинг ривожи, кам таъминланган оила ва шахсларнинг етарли даражада ижтимоий химоя килиниши, хар бир худуд давлат хокимият органлари молиявий масалаларни тугри хал кила билишига боглик. Бунда махаллий бюджетга тушадиган солик ва йигимларнингтури, микдорини белгилаш алохида урин тутади.
Махаллий бюджетлар даромадаларини мустахкамлаш ва харажатларини мувофиклаштиришда молия идоралари ролини оширишнинг энг асосий боскичи бу органларни фаолиятини хусусий белгилаб беришдир. Бугунги кунда республикамизда махаллий молия идоралари фаолиятини ва улар олдидаги вазифаларни белгилаб берувчи умумлашган хусусий хужжат мавжуд эмас. Вилоят молия бош бошкармалари фаолиятини белгилаб берувчи тартиблар вилоят хокимлиги билан келишилган хода ишлаб чикарилган.
Махаллий бюджетлар худудлардаги ижтимоий-иктисодий муаммоларни хал этишнингасосий манбаи ва махаллий хокимият органлари фаолиятинингиктисодий негизи булганлиги сабабли, бюджетга кушимча маблаглар жалб этиш манбаъларини излаб топиш ва мавжуд маблагларни самарали сарфланишини таъминлаш бюджет сиёсати самарадорлигини таъминлайдиган асосий омил хисобланади.
Ушбу масала мухим ахамиятга эга булганлиги сабабли Республикамиз Каримов Олий Мажлиснинг2001 йил 11 майда булиб утган иккинчи чакирик бешинчи сессиясида 2000 йил ва 2001 йил I чорак бюджет ижросини мухокама килиш чогида хам бюджет маблаглари сарфлашда махаллий хокимиятларни ролини ошириш, даромадларни катта кисмини ва айникса режадан ошикча йигилган маблагларни тулик махаллий органлар ихтиёрида колдириш зарурлиги хакида тухталиб утди.
Махаллий соликларнинг салмогининг ошишига Хукуматимиз томонидан махаллий бюджетларнинг жамият хаетида ролини ошириш максадида унингдаромад манбасини ошириш учун кабул килинаетган карорлари сабаб булмокда. Бунинг натижасида махаллий соликларнинг махаллий бюджетлар даромадларининг умумий хажмида салмогини ошиб боришига олиб келмокда.
Махаллий бюджетларнингдаромад кисмини шакллантириш муаммоларини хал килиш максадида молия бозорларидан жалб ва мобилизация килинган, табакалаштирилган уз маблаглари куринишидаги даромад тушумларини махаллий хокимият органлари томонидан кулланилиши максадга мувофик деб хисоблаймиз.
Биринчидан, минтакалардаги солик тартибларини мувозанатлашни ва бюджет эхтигжларини таъминлашни мувофиклаштириш учун, махаллий хокимият органларинингсолик сигсатини ишлаб чикишда ва амалга оширишда фаол иштирок этиш хукукини конунан расмийлаштириш.
Иккинчидан, инвестициялар, сармоялар, бандлик ва бандлик бозорлари фаолиятини таъминлаш максадида табакалаштирилган солик режимларини урнатиш буйича махаллий хокимият органлари ваколатларини аник белгилаб бериш.
Учинчидан, юкори ва куйи бугинларинингбир-бирига буйсунишини янгилаш ва тизимлаш имкониятини берувчи юридик куч ва макомга эга булган хар хил хужжатлар тизимини конун йули билан урнатиш.
Туртинчидан, минтакада тадбиркорлик фаолиятини ривожлантириш максадида табиий захиралардан фойдалангани учун олинадиган солик ставкаларини белгилашда махаллий хокимият органларининг хукукларини белгилаб бериш.
Бешинчидан, минтаканинг ижтимоий ва инвестиция манфаатларини хисобга олган холда имтигзли солик солишнинг устувор йуналишларини белгилаш, унингижтимоий-иктисодий ривожланишини кафолатлайдиган солик тадбирлари буйича хукукий-меъёрий хужжатларни шакллантириш ва тасдиклаш каби вазифаларни бажариш учун махаллий хокимият органлари ролини ошириш зарур.
Махалий хокимиятлар зиммасига уларга тегишли худудлардаги ижтимоий - иктисодий масалаларни хал этишдек масъулиятли вазифа юклатилган булиб, амалда бу масалалар умумдавлат ахамиятига эга вазифалардан хисобланади. Чунки, фукароларнингкундалик хагтидаги вазифаларини канчалик даражада ижобий хал этилиши уларнингумумий ижтимоий дунёкарашига булган муносабатида акс этади. Махаллий бюджетлар даромадларини ошириш, махаллий хокимият органлари зиммасига юклатилган вазифаларни бажаришнинг молиявий имкониятини мустахкамловчи асосий манба хисобланади.
Жорий килинадиган хар кандай солик мамлакатда амал килинадиган солик сигсати асосида амалга оширилади. Солик сигсатини ишлаб чикиш молия-иктисодий муносибатлардан келиб чикади. Давлат солик сигсати республика иктисодигтини баркарорлаштириш ва ривожлантиришга, бозор муносабатларини бошкаришга хар томонлама фаол таъсир курсатади.
Давлат солик сиёсатини ишлаб чикаётганда мавжуд соликларни ёки янги киритилиши мулжалланган соликларнинг мохияти, ахамияти, келиб чикиш ва ривожланиш тарихи чукур урганилиши лозим. Айникса янги соликлар чикарилаётганда улар илмий асосланган булиши, йирик амалиётчи мутахассислар ва жамоатчилик уртасида эркин бахслашув асосида бирор карорга келиши зарур. Бу ерда хеч бир соха мутахассислари фикри билангина чегараланиб колмаслик керак, чунки соха мутахассислари уз манфаатларини купрок кузлаб, умумдавлат манфаатларини улар кура олмасликлари ёки била олмасликлари мумкин.
Хозирги даврнинг солик сиёсати асоси - Республика Президенти Ислом Каримовнинг республика иктисодий ривожланишининг беш тамойили, устувор йуналишларидир. Республика солик сигсати ана шу тамойиллардан келиб чикиб, солик сохасидаги чора-тадбирларни амалга оширилмокда. Солик сиёсатининг икки йуналиши мавжуд:
1. 1. Корхона ва ташкилотларга нисбатан солик сиёсати.
Энг аввало, корхона ва ташкилотларни бозор иктисодигти шароитидаги эркинлигини хисобга олиш. Уларнингмолиявий мустакиллигига, эркин бахо белгилашларига тусинлик килмаслик ва бюджетга солик туловлари белгиланиетганда факат демократик асосда, яъни Олий Мажлис тасдиклаб берган соликларни ундиришни ташкил этиш зарурдир. Хозирги вактда соликлар бир томондан корхоналарда такчил, ракобатга бардош бера оладиган товарлар (ишлар, хизматлар) ишлаб чикаришни купайтиришга, иккинчи томондан товар бахосини ошириб сотган холда мехнатсиз ёки кам мехнат билан топилган даромадларни чеклашга каратилмоги зарур.
Солик сиёсатида ахолининг турли хил гурухларига нисбатан хилма-хил ёндашишдир. Ночор, кам таъминланганларга иложи борича соликдан купрок имтиёзлар бериш ва кам куч сарфлаб куп даромад олувчи ёки бошка енгил даромад топувчиларга нисбатан прогрессияли солик ставкаларини куллашдан иборатдир.
Хар бир махаллий хокимлик уз худудинингиктисодий салохиятидан келиб чиккан холда бу солик ставкаларини белгиланиши тадбиркорларга имконият яратиб беради. Мамлакатимиз иктисодигти худудлар буйича бир хил ривожланмаганлиги хамда турли даражадаги иктисодий имконият ва салохиятга эгалиги шароитида махаллий соликлар ва йигимларни тадбиркорлик фаолиятини ривожлантириш учун мухим омил хисобланади.
Махаллий соликлар ва соликсиз даромадлардан тушумлар махаллий бюджетлар харажатларининг жуда кам кисмини коплаганлиги туфайли махаллий бюджетлар даромадларининг асосий кисми бюджетлараро тартибга солиш оркали шакллантирилади. Бунда тартибга солувчи соликлар асосий уринни эгаллайди.
Тартибга солувчи соликлардан ажратмалар нормалари вилоятлар буйича хар йили кайта куриб чикилади. Уларнингйилдан йилга усиб бориши махаллий бюджетлар харажатларини уша худудда йигилган соликлар хисобидан коплаш зарурияти билан ва юкори бюджетдан бериладиган маблагларнинг кискартирилиши билан асосланади.
Махаллий бюджетлар даромадларининг асосий улуши бюджетлараро тартибга солиш йули билан шакллантирилади. Бунда бюджет ажратмаларинингнормативларини аниклашда ягона гндашув йукдир. Бу уларни вилоятлар буйича анчагина табакалашувига олиб келади. Соликларни таксимлашдаги ушбу механизм вилоятлар буйича киши бошига тугри келадиган даромадларнингхам табакалашувига олиб келади. Махаллий бюджетлар такчиллигини коплашга бериладиган субвенциялар хам амалда ушбу фаркларни узгартира олмайди.
Махаллий худуд иктисодиётининг карор топиши ва унинг молиявий мустакилликка эга булиши учун бюджетни мустакил шакллантириш хукукигина эмас, балки уни бошкариш хукуки хам зарур.
Мустакил худуд иктисодигтини солик механизми асосида тартибга солиш буйича:
-- Биринчидан, худудий уз-узини молиявий бошкаришда соликларни норматив тартибга солиш;
-- Иккинчидан куп укладли иктисодигт асосларини шакллантиришда соликлар иктисодий категория сифатида каралиши;
-- Учинчидан, мустакил худудий иктисодигтда иктисодий ислохатлар тизими;
-- Туртинчидан, мустакил худуд иктисодигтида махаллий хокимият органлари маъсулияти мухим омил саналади. Мустакил худудлар бюджетларини шакллантириш буйича узаро муносабатларни тартибга солиш механизмига асос булувчи принцип – турли даражадаги худудлар манфаатларига риоя килишга асосланишдир. Таксимлаш ва табакалаштирилиш нормативларини хисоблаш формуласига жорий йил шарт-шароитларига мувофик кайта хисобланган амалдаги муносабатлардан объектив омиллар киритилиши керак. Уларнингмикдорий ифодаси хар бир худуднингхусусиятини хисобга олган холда хар хил булади. Агар вилоят худудида саноат корхоналари ва бошка корхоналар куп булса, демак, даромадлар купрок таъминланади. Аксинча булганида эса камрок ва бундай вилоятлар маблагйуклиги сабабли ривожланишда кийинчиликларга дуч келади. Шу сабабли, турли даромадли худудларнингбюджет таъминоти мезони ва курсаткичларини ишлаб чикиш зарур. Бундай нормативларни белгилашда шахар, туман худудида фаолият курсатувчи саноат, кишлок хужалиги, курилиш корхоналари хамда бошка корхоналар ва ташкилотларнингиш самарадорлиги, ишлаб чикаришнингтегишли хажмларини таъминлаш, юкори фойда, жахон намуналари даражасида махсулотлар ишлаб чикариш, корхоналарнингракобатга бардошлилиги, худудда давлат тасарруфидан чикариш ва хусусийлаштиришнингнатижалари, мулкчиликнингтурли шакллари, негизида хужалик юритишнингянги субъектлари, шу жумладан хусусий корхоналар пайдо булиши хисобга олиниши зарур.
Режа килинадиган даромадлар микдорини ахолинингумумий сонига булиш йули билан хар бир вилоят буйичабир кишига тугри келадиган бюджет таъминотини аниклаш мумкин булади. Хамда бу мухим меъзон хисобланади. Бундай хисоб китоб натижасида худудлар буйичабюджет таъминоти микдоринингхар хил эканлиги келиб чикади. Махаллий узини-узи бошкариш тизиминингкарор топиши узок давом этадиган жараЄндир.
худуднингиктисодий равнак топишига унингуз даромадлари манбаларини узок муддатли бириктириб куйиш оркали боскичма-боскич утиш зарур.
Махаллий бюджетлар даромадлар базасини янада мустахкамлаш ва такомиллаштиришда куйидаги муаммоларнингечимини хал килиш лозим;
- Корхона ва ташкилотларнингмолиявий фаолияти гмонлашганда (иктисод буйича комиссия аъзолари томонидан) солик туловлари ва бокиманда суммаларини кечиб юбормаслик хамда узок муддатга музлатмаслик чунки суммаларни бюджетга тушмаслиги бюджет даромадлар салмогини пасайтиради;
- -- Хар бир солик туловчи хох у юридик шахс еки у жисмоний шахс булсин, тулаетган соликларини каерга, нима учун ва кандай максадларга сарфланаётганлигини онгли равишда тушуна билиши учун кенгрок матбуотдан фойдаланишни, айникса махаллий соликларни ундиришда халк орасида таргибот-ташвикот ишларини ташкил этишда махаллий хокимият вакиллари кучидан фойдаланишнинг конуний асосини яратиш;
--- Жисмоний шахсларнингмол-мулк солигини тулик хисоблаттириш ва тулаттириш максадида жисмоний шахсларнинг мол-мулкини Техник инвентарлаш кадастр буюроси (БТИ) томонидан боскичма-боскич бозор нархида нархлаш.
--- Жисмоний шахсларга совга ва мерос тарикасида бериладиган пул ва моддий бойликлар киймати (20 млн-дан ташкари)шу шисмоний шахсларга даромад сифатида келаётганлиги сабабли ушбу уртача маблаглар бир марталик даромад сифатида соликка тортилиши керак. Масалан кучмас мулк, автотранспорт, хисобига утказилган маблаглар, зебу-зийнатлар;
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 |


