Беларуская дыяспара ў Чэхаславакіі (1921–1938 гг.) (стр. 3 )

Цель работы заключается в том, чтобы выяснить причины, условия, результаты формирования и деятельности белорусской диаспоры в Чехословакии в 1921–1938 гг.

Методологическую основу исследования составили принципы историзма и научной объективности. Работа выполнена с использованием как общенаучных (логического, классификации, анализа и синтеза), так и специальных исторических (историко-генетического, историко-сравнительного, историко-системного) методов исследования.

Результатом работы стало определение иделогического содержания чехословацкой правительственной программы «Русская акция» и реконструкция этапов её проведения, установление причин эмиграции белорусов в Чехословакию, выявление специфики складывания структур белорусской диаспоры в этой славянской стране, формулировка степени значимости чехословацких вузов для получения высшего образования западнобелорусской молодёжью в условиях фактической закрытости для неё высших школ ІІ Речи Посполитой, раскрытие характера и особенностей общественно-политической, культурно-просветительской и научно-исследовательской деятельности белоруской диаспоры в Чехословакии в 1921–1938 гг.

Научная новизна работы для отечественной и зарубежной историографии определяется тем, что впервые на основе использования широкого круга материалов из архивов Чехии, Беларуси и России проведено комплексное исследование организационной структуры и направлений деятельности белорусской диаспоры в Чехословакии в 1921–1938 гг. в тесной связи с изучением эмиграционной политики страны-реципиента.

Материалы и выводы диссертации могут быть использованы в учебно-воспитательном процессе в вузах, для написания учебных пособий, научных монографий и статей. Полученные результаты позволяют дать рекомендации учреждениям гуманитарного и культурного сотрудничества, а также научно-исследовательским центрам, занимающимся богемистикой и изучением белорусского зарубежья.

SUMMARY

Andrei Bucha

The Belarusian diaspora in Czechoslovakia (1921–1938)

Key words: «Russian action», Belarusian diaspora, emigration policy, Soviet-Czechoslovak relations, the Belarusian national movement, Smenovekhovtso, national identity, the Belarusian Council in Prague, the Belarusian Association of Student Organizations, the Belarusian Scientific office, the Belarusian foreign archives

The purpose of this work is to find out the reasons, conditions and results of the formation and activities of the Belarusian community in Czechoslovakia in 1921–1938.

A scientifically-methodological basis of research is made up with the principles of historicism and objectivity. The study was conducted with the help of both general scientific (logical, classification, analysis and synthesis) and special historical methods (historical-genetic, comparative-historical, historical-systematic).

As a result the ideology of Czechoslovak government program «Russian action» was defined and its stages were reconstructed, the causes of Belarusian emigration to Czechoslovakia were determined, the peculiarities of the Belarusian community patterns in this Slavic country were revealed, the work also states the degree of importance of the Czechoslovak universities for acquiring higher education by western Belarusian youth in conditions of an actual closure of higher schools of the Second Polish Republic for them, the nature and features of the socio-political, cultural, educational and research activities of Belarusian diaspora in Czechoslovakia in 1921–1938 is disclosed.

The scientific novelty of the work for the domestic and foreign historiography is in the fact that for the first time on a wide range of sources from the archives of the Czech Republic, the Republic of Belarus and the Russian Federation there was conducted a comprehensive study of the organization structure and areas of activity of the Belarusian diaspora in Czechoslovakia in 1921 – 1938 in closed connections with stydying of the emigration policy of the recipient country.

The materials and conclusions of the thesis can be used in the educational process in high schools, for writing textbooks, monographs and articles. The obtained results allow us to advise agencies of humanitarian and cultural cooperation as well as scientific centers conducted researches in area of Сzech history and the history of Belarusian diaspora.

[1] Сяргеева, Г. Дыяспара / Г. Сяргеева // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Мінск: БелЭн, 1993–2003. – Т. 3. – 1996. – С. 328.

[2] Концепция национальной безопасности Республики Беларусь. – Минск: Белорусский Дом печати, 2011. – С. 23.

[3] Земгор в Праге. 1921–1931: к десятилетию Пражского Земгора: (обзор деятельности) / [составил ]. – Прага: Издание Пражского Земгора, 1931. – 135 с.; Мірний, І. Український Високий Педагогічний Інститут ім. М. Драгоманова (1923–1933 рр.) / І. Мірний. – Прага: Видання УВПІ за допомогою М-ва шкільн. й нар. освіти Ч. С.Р., 1934. – 144 с.; Очерк деятельности Объединения Российских Земских и Городских Деятелей в Чехословацкой Республике (Земгор). 17 марта 1912 [до] 1 января 1925 года. – Прага, 1925. – 208 с.; Рік праці Українського Громадського Комітету в ЧСР. – Прага, 1922. – 45 с.

[4] Наріжний, С. Україська еміграція. Культурна праця українськоі еміграції між двома світовими війнами / С. Наріжний. – Ч. 1. – Прага, 1942. – 366 с.; Наріжний, С. Україська еміграція. Культурна праця українськоі еміграції 1919–1939 (матеріали, збірані С. Наріжним до частини другої) / С. Наріжний. – Ч. 2. – Киів: Видавництво імені Олені Теліги, 1999. – 272 с.; Руднев, В. Русское дело в Чехословацкой республике / В. Руднев. Париж: Росс. земско-городск. комитет помощи российским гражданам заграницей, 1924. – 128 с.; Русские в Праге, 1918–1928 гг. / Редактор-издатель . – Прага: «Воля России», 1928 г. – 343 с.; Шрамченко, Л. Українське, білоруське та грузинське студентство на високих школах в Чехословацькій республіці / Л. Шрамченко. – Подєбради, 1926. – 33 с.

[5] Československá pomoc ruské a ukrajinské emigraci. – Praha: Ministerstvo zahraničnich věci, 1924. – 128 s.

[6] Замежнік, М. Да пытаньня культурных зносін з Чэхаславакіяй / М. Замежнік // Полымя. – 1929. – № 1. – С. 201–208.; Станкевіч, А. Выбранае / А. Станкевіч; уклад., прадм. і камент. Ул. Конана. – Мінск: Кнігазбор, 2008. – 360 с.; Чарвякоў, А. За Савецкую Беларусь / А. Чарвякоў. – Менск, 1927. – 137 с.

[7] Кароткі нарыс беларускага пытання / рэд., аўт. прадм.: А. Пашкевіч, А. Вашкевіч, А. Чарнякевіч; пер., камэнт.: А. Вашкевіч, А. Пашкевіч. – Мінск: І. П. Логвінаў, 2009. – 395 с.

[8] Мажэйка, А. З гісторыі чэшска-беларускіх літаратурных сувязей / А. Мажэйка, Д. Фактаровіч // Полымя. – 1957. – № 1. – С. 177–183; Мирочицкий, Л. Белорусско-чехословацкие культурные и научные связи / Л. Мирочицкий. – Минск: Наука и техника, 1981. – 117 с.

[9] Калеснік, У. Ветразі Адысея (Уладзімір Жылка і рамантычная традыцыя ў беларускай паэзіі) / У. Калеснік. – Мінск: Маст. літ., 1977. – 328 с.

[10] Andic, V. The Economic Aspects of Aid to Russian and Ukrainian Refugee Scholars in Czechoslovakia / V. Andic // Journal of Central European Affairs. – 1961. – № 21. – P. 176–187; Fisher, R. The Russian Archive in Prague / R. Fisher // The American Slavic and East European Review. – 1949. – № 8. – P. 289–295; Riha, T. Émigré Scholars in Prague after World War I / T. Riha // The Slavic and East European Journal. – 1958. - № 16. – P. 28–45.

[11] Петерс, И. Чехословацко-советские отношения (1918–1934) / И. Петерс. – Киев: Наукова думка, 1965. – 346 с.; Шишкин, В. Чехословацко-советские отношения в 1918–1925 гг. / В. Шишкин. – М.: Изд-во Института международных отношений, 1962. – 286 с.

[12] Гесь, А. Яшчэ адзін след Беларускага загранічнага архіва ў Празе / А. Гесь, У. Ляхоўскі // Замежная архіўная беларусіка: Матэрыялы міжнар. навук. канф., 25–26 крас. 1996 г., г. Мінск. / Рэд.-склад.: У. М. Михнюк. – Мінск: БелНДІДАС, 1998. – С. 27–30; Казлоўскі, М. «Нашчадак слаўных крывічоў» / М. Казлоўскі. – Мінск: Кнігазбор, 2008. – 159 с.; Лебедзева, В. Пуцявінамі змагання і пакутаў: Палута Бадунова / В. Лебедзева. – Мінск: Тэхналогія, 2004. – 70 с.; Ліс, А. Рыцар беларускай свабоды: Да стагоддзя народзінаў Т. Грыба / А. Ліс // Спадчына. – 1995. – № 4. – С. 80–87; Мірачыцкі, Л. Ігнат Дварчанін на эміграцыі / Л. Мірачыцкі // Беларусіка=Albaruthenica. Кн. 6: Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнацыянальнага, міжрэлігійнага і між­культурнага ўзаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч. 1: Матэрыялы ІІ Міжнар. кангрэсу беларусістаў, Мінск, май 1995 г. / Рэд. У. Конан і інш. – Мінск: ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. – С. 326–329; Сурмач, Г. Беларускі загранічны архіў / Г. Сурмач // Беларуская мінуўшчына. – 1993. – № 1. – С. 18–23; Трус, М. Беларуская прысутнасць у міжваеннай Чэхаславакіі праз прызму аднаго лёсу (да 100-годдзя з дня нараджэння Людмілы Краскоўскай) / М. Трус // Дыяспара, Культуралогія, Гісторыя: матэрыялы ІV Міжнароднага кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў кантэксце культур еўрапейскіх краін», Мінск, 6–9 чэрвеня 2005 г. / Пад. рэд. А. Мальдзіса, А. Смаленчука. – Мінск: Голас Радзімы, 2006. – С. 63–67.

[13] Кіпель, В. Дзейнасьць беларускай палітычнай эміграцыі ў Заходняй Эўропе ў пэрыядзе паміж Першай і Другой сусьветнай войнамі / В. Кіпель // Беларусіка=Albaruthenica. Кн. 6: Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнацыянальнага, міжрэлігійнага і міжкультурнага ўзаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч. 1: Матэрыялы ІІ Міжнар. кангрэсу беларусістаў, Мінск, май 1995 / Рэд. У. Конан і інш. – Мінск: ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. – С. 280–286; Снапкоўскі, У. Эмігранты / У. Снапкоўскі // Беларуская мінуўшчына. – 1995. – № 6. – С. 60–62; Снапкоўскі, У. Эміграцыя. Фарміраванне і дзейнасць арганізацый беларускай эміграцыі. Сацыяльна-палітычныя плыні (1918–1939 гг.) / У. Снапокоўскі // Полымя. – 1995. – № 11. – С. 196–221; Ціхаміраў, А. Канцэпцыі знешнепалітычнай арыентацыі беларускага замежжа (1921–1925) / А. Ціхаміраў // Беларуская дыяспара як пасрэдніца ў дыялогу цывілізацый: Матэрыялы ІІІ міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый», 21–25 мая, 4–7 снежня, Мінск, 2000 г. / Уклад. Т. Пятровіч; гал. рэд. А. Мальдзіс. – Мінск: МГА «Бел. Кнігазбор», 2001. – С. 292–301.

[14] Баршчэўскі, А. Беларуская эміграцыйная пісьмовасць / А. Баршчэўскі. – Варшава: MWM, 2004. – 255 с.; Чмарава, М. Шляхі ўзаемнага пазнання: беларуская літратура ў Чэхаславакіі (1920–1945 гг.) / М. Чмарава. – Магілёў: МгДУ, 2004. – 134 с.

[15] Коваль, В. Кантакты беларускай і ўкраінскай дыяспар міжваеннага перыяду / В. Коваль // Беларускі гістарычны зборнік / Беларускае гістарычнае таварыства. – Беласток: Białoruskie Towarzystwo Historyczne. – 2009. – № 32. – С. 258–264; Коваль, В. Узаемасувязі беларускай і ўкраінскай дыяспар у міжваенны перыяд / В. Коваль. – Мінск: РІВШ, 2012. – 314 с.

[16] Ляхоўскі, У. Ад гоманаўцаў да гайсакоў. Чыннасць беларускіх маладзёвых арганізацый у 2-й палове XIX – 1939 г. / У. Ляхоўскі. – Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства; Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2012. – 483 с.; Ляхоўскі, У. Грамадска-культурная чыннасць беларускай дыяспары ў Чэхаславакіі ў 1921–1938 гг. / У. Ляхоўскі // Грамадска-культурная чыннасць беларускай і расійскай эміграцыі ў Чэхаславакіі, 1921–1938: Каталог: Выстава ў Нацыянальным музеі гісторыі і культуры Беларусі з 27 мая па 3 ліпеня 2002 г. / Уклад.: Т. Воранава і інш. – Мінск: НАРБ, 2002. – С. 21–31.

[17] Беларускае замежжа=Белорусское зарубежье / Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь [і інш.; склад. ]. – Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2010. – 479 с.; Беларуская дыяспара: нарысы гісторыі і сучаснага стану / [і інш.]; пад аг. рэд. А. М. Сіроцкага. – Мінск: Трыалета, 2006. – 160 с.

[18] Зубко, В. Беларуская пражская эміграцыя і ўкраінскі педагагічны інстытут імя М. Драгаманава (1923–1933) / В. Зубко // Кантакты і дыялогі. – 2001. – № 2–3. – С. 14–17; Зубко, О. Громадсько-культурна діяльність білоруської та української діаспор у Чехо-Словаччині в 1921–1939 рр. / О. Зубко // Дыяспара, Культуралогія, Гісторыя : матэрыялы ІV Міжнароднага кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў кантэксце культур еўрапейскіх краін», Мінск, 6–9 чэрвеня 2005 г. / Пад. рэд. А. Мальдзіса, А. Смаленчука. – Мінск: Голас Радзімы, 2006. – С. 67–75; Ямкова, В. Беларускае студэнцтва ва ўкраінскіх вышэйшэх школах у Чэха-Славаччыне ў 1920 – 1930-я гг. / В. Ямкова // Спадчына. – 2002. – № 5–6. – С. 109–121; Ямкова, О. «Празький період» жіття та праці Томаша Гриба / О. Ямкова // Пам’ятки: археогрофічний щорічник. – Київ, 2006. – Т. 6. – С. 103–117.

[19] Сокалава, Ф. Ларыса Геніюш і Прага: некалькі штрыхоў да гісторыі беларускай эміграцыі ў Чэхіі / Ф. Сокалава // Беларуская дыяспара як пасрэдніца ў дыялогу цывілізацый: Матэрыялы 3-га міжнар. кангр. беларусістаў «Бел. культура ў дыялогу цывілізацый», 1 сес. – 21–25 мая, 2 сес. – 4–7 снеж., Мінск, 2000 г. / Уклад. Т. Пятровіч; гал. рэд. А. Мальдзіс. – Мінск: МГА «Бел. Кнігазбор», 2001. – С. 285–292; Kolenovská, D. Běloruská emigrace v Československu (1918–1939) / D. Kolenovská // Soudobé dějiny. – 2007. – № 1. – S. 78–93; Plavec, M. Opatrné přešlapování: první kontakty československé a běloruské vlády 1918–1925 / M. Plavec // Cesty k národnímu obrození: běloruský a český model : sborník přispěvkú z konference konané 4.–6.7.2006 v Praze / ed. A. Ivanova, J. Tuček. – Praha: UK FHS, 2006. – S. 361–372.

[20] Harbuľová, L. Ruská emigrácia a Slovensko: (pôsobenie ruskej pooktóbrovej emigrácie na Slovensku v rokoch 1919–1939) / L. Harbuľová – Prešov: Filozofická fakulta Prešovskej univerzity, 2001. – 235 s.; Tejchmanová, S. Rusko v Československu (Bílá emigrace v ČSR 1917–1939) / S. Tejchmanová. – Jinočany: Nakladatelství a vydavatelství H&H, 1993. – 59 s.