Мястэчкі заходняй Беларусі (1921–1939 гг.): сацыяльна-эканамічнае і культурнае развіццё (стр. 1 )

Установа адукацыі

«Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка»

УДК 94–1939)

Вайцешчык

Ганна Станіславаўна

МЯСТЭЧКІ ЗАХОДНЯЙ БЕЛАРУСІ (1921–1939 ГГ.):

САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМІЧНАЕ І КУЛЬТУРНАЕ РАЗВІЦЦЁ

Аўтарэферат

дысертацыі на суісканне вучонай ступені

кандыдата гістарычных навук

па спецыяльнасці 07.00.02 – айчынная гісторыя

Мінск, 2013

Работа выканана ва ўстанове адукацыі «Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт

імя Янкі Купалы»

Навуковы кіраўнік –	Крэнь Іван Платонавіч, кандыдат гістарычных навук, прафесар установы адукацыі «Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы»
Афіцыйныя апаненты:	Вабішчэвіч Аляксандр Мікалаевіч, доктар гістарычных навук, прафесар, загадчык кафедры гісторыі славянскіх дзяржаў установы адукацыі «Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя іна»
	Машчук Анатолій Васільевіч, кандыдат гістарычных навук, дацэнт, загадчык кафедры сацыяльна-палітычных і гістарычных навук установы адукацыі «Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны універсітэт»
Апаніруючая арганізацыя:	установа адукацыі «Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт»

Абарона адбудзецца 29 лістапада 2013 г. у 14.00 на пасяджэнні савета па абароне дысертацый К 02.21.03 пры ўстанове адукацыі «Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка» па адрасе: г. Мінск, в ауд. 330. Тэл.: (80; [e-mail].

З дысертацыяй можна азнаёміцца ў бібліятэцы ўстановы адукацыі «Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка».

Аўтарэферат разасланы 24 кастрычніка 2013 г.

Вучоны сакратар

савета па абароне дысертацый С. А. Талмачова

УВОДЗІНЫ

Адной з галоўных задач айчыннай і замежнай урбаністыкі з’яўляецца вывучэнне малых гарадоў, як іх сучаснага стану, так і гістарычнага мінулага. Гэта абумоўлена некалькімі фактарамі. Па-першае, у сваім развіцці большасць гарадоў Беларусі прайшлі стадыю малога горада. Па-другое, своеасаблівая культурная спадчына сучасных малых гарадоў патрабуе захавання. Па-трэцяе, дзяржаўная палітыка Рэспублікі Беларусь накіравана на вырашэнне сучасных праблем развіцця рэгіёнаў, малых і сярэдніх гарадскіх паселішчаў. У апошнія гады ў Беларусі прыняты шэраг праграмных і прававых дакументаў, якія вызначаюць дзяржаўную палітыку ў галіне развіцця малых гарадоў. У іх ліку важнейшае месца адводзіцца «Дзяржаўнай комплекснай праграме развіцця рэгіёнаў, сярэдніх і малых гарадоў і пасёлкаў на 2006–2010 гг.», галоўнай задачай якой з’яўлялася стварэнне ўмоў для пераўтварэння малых гарадоў у найбольш спрыяльныя для чалавека, эканамічна ўстойлівыя і бяспечныя месцы пражывання. Першыя вынікі рэалізацыі гэтай праграмы былі станоўчымі і паказалі неабходнасць у 2011–2015 гг. узмацніць ролю малых і сярэдніх гарадскіх паселішчаў як цэнтраў развіцця прадпрымальніцтва і інавацыйных тэхналогій, аграпрамысловай вытворчасці, турыстычна-рэкрэацыйнай дзейнасці. Без уліку гістарычнай і культурнай спадчыны гэтых паселішчаў паспяховае дасягненне адзначанай мэты бачыцца немагчымым.

Беларускія мястэчкі – культурна-гістарычны феномен, пераходны тып паселішчаў паміж горадам і вёскай з уласцівымі традыцыйнымі рысамі развіцця, што знайшло адлюстраванне ў разнастайнасці заняткаў жыхароў, полінацыянальным складзе насельніцтва, асаблівым сацыякультурным асяроддзі. На працягу XVI – пачатку XX ст. мястэчкі як асобныя тыпы паселішчаў былі часткай сацыяльна-эканамічнага і культурнага развіцця беларускага народа. У новых умовах гістарычнай рэчаіснасці ў 1921–1939 гг. заходнебеларускія мястэчкі захавалі сваю традыцыйнасць і асобнасць, і іх развіццё адбывалася ва ўмовах палітыкі польскай дзяржавы, накіраванай на эканамічную і сацыякультурную інтэграцыю Заходняй Беларусі ў складзе Польшчы. Дзякуючы сваёй шматлікасці, адміністрацыйнай, сацыяльнай, эканамічнай і культурнай значнасці, заходнебеларускія мястэчкі не пераўтварыліся ў польскія правінцыяльныя цэнтры, а захавалі сваю цывілізацыйна-культурную прастору, тым самым занялі адпаведнае месца ў развіцці Заходняй Беларусі. Тым не менш, міжваенны час стаў апошнім перыядам гістарычнага развіцця заходнебеларускіх мястэчак як асобага тыпу паселішчаў. Пасля далучэння Заходняй Беларусі да БССР у 1939 г. мястэчкі як адміністрацыйныя адзінкі былі скасаваны.

Мястэчкі Заходняй Беларусі ў 1921–1939 гг. не з’яўляліся прадметам спецыяльнага вывучэння ў гістарычнай навуцы. Даследаванне іх гісторыі – новы напрамак у вывучэнні міжваеннага перыяду айчыннай гісторыі, які пашырае і паглыбляе веды аб сацыяльна-эканамічным і культурным развіцці Заходняй Беларусі з улікам увядзення ў навуковы абарот раней невядомых дакументальных крыніц з фондаў архіваў Беларусі і замежных краін, іх навуковай інтэрпрэтацыі на аснове дасягненняў айчыннай і замежнай гістарычнай навукі і прымянення новых метадалагічных падыходаў. Адзначаныя акалічнасці яшчэ раз пацвярджаюць неабходнасць і навуковую значнасць комплекснай рэканструкцыі сацыяльна-эканамічнага і культурнага развіцця мястэчак Заходняй Беларусі ў 1921–1939 гг.

У дысертацыі вызначана месца мястэчак у сістэме населеных пунктаў Заходняй Беларусі, выяўлена сутнасць, тэндэнцыі і спецыфіка іх развіцця як асобнага тыпу паселішчаў з полінацыянальнай сацыякультурнай прасторай. Выяўлены тэндэнцыі эканамічнага развіцця заходнебеларускіх мястэчак у 1921–1939 гг., абумоўленыя папярэдняй традыцыяй і новымі ўмовамі гістарычнага развіцця ў складзе польскай дзяржавы, і ахарактарызаваны асаблівасці развіцця ў мястэчках сельскай гаспадаркі, рамяства, прамысловасці і гандлю. Раскрыты асноўныя накірункі сацыяльнага развіцця заходнебеларускіх мястэчак і роля органаў мясцовага самакіравання і грамадскіх аб’яднанняў у іх рэалізацыі. У працы даецца характарыстыка культурна-прасторавага асяроддзя заходнебеларускіх мястэчак з улікам іх полінацыянальнасці.

АГУЛЬНАЯ ХАРАКТАРЫСТЫКА РАБОТЫ

Сувязь працы з буйнымі навуковымі праграмамі (праектамі) і тэмамі

Навуковае даследаванне выканана ў межах наступных навукова-даследчых тэм: «Працэсы ўрбанізацыі ў заходнім рэгіёне Беларусі (XIX–XX стст.)» дзяржаўнай комплекснай праграмы навуковых даследаванняў «Гісторыя і культура» (нумар дзяржаўнай рэгістрацыі – ; тэрмін выканання: 2005–2010 гг.); «Гарады і мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII – пачатку ХХ ст.» па заданні «Палітычнае, сацыяльна-эканамічнае і канфесіянальнае развіццё Беларусі ў канцы XVIII – пачатку ХХ ст.» дзяржаўнай праграмы навуковых даследаванняў «Гісторыя, культура, грамадства, дзяржава» (нумар дзяржаўнай рэгістрацыі – ; тэрмін выканання: 2011–2015 гг.) і «Беларусы ў складзе польскай дзяржавы (1921–1939 гг.): гістарыяграфія праблемы» – грант Беларускага рэспубліканскага фонда фундаментальных даследаванняў (нумар дзяржаўнай рэгістрацыі – , тэрмін выканання: 2010–2012 гг.).

Мэта і задачы даследавання

Мэта дысертацыі – раскрыццё сутнасці, тэндэнцый і спецыфікі сацыяльна-эканамічнага і культурнага развіцця мястэчак Заходняй Беларусі ў 1921–1939 гг. Для яе дасягнення пастаўлены наступныя задачы:

1) паказаць месца мястэчак у структуры населеных пунктаў Заходняй Беларусі і вызначыць іх сутнасць як асобных паселішчаў з полінацыянальнай сацыякультурнай прасторай;

2) выявіць тэндэнцыі эканамічнага развіцця заходнебеларускіх мястэчак у 1921–1939 гг. і ахарактарызаваць асаблівасці развіцця ў мястэчках сельскай гаспадаркі, рамяства, прамысловасці і гандлю;

3) вызначыць асноўныя накірункі сацыяльнага развіцця заходнебеларускіх мястэчак, раскрыць ролю органаў мясцовага самакіравання і грамадскіх аб’яднанняў у іх рэалізацыі;

4) ахарактарызаваць культурна-прасторавае асяроддзе заходнебеларускіх мястэчак ва ўмовах іх полінацыянальнасці.

Аб’ектам даследавання з’яўляецца сацыяльна-эканамічнае і культурнае развіццё Заходняй Беларусі ў 1921–1939 гг. Прадметам – эканамічнае, сацыяльнае развіццё і культурна-прасторавае асяроддзе мястэчак Заходняй Беларусі ў 1921–1939 гг.

Палажэнні, якія выносяцца на абарону

1. Мястэчкі Заходняй Беларусі ў 1921–1939 гг. у складзе Польшчы, з аднаго боку, захоўвалі традыцыйную спецыфіку пераходнага тыпу паселішча паміж горадам і вёскай, з другога – іх функцыянаванне як адміністрацыйных, эканамічных, сацыяльна-культурных цэнтраў гмін і паветаў ва ўмовах малаколькаснасці гарадоў забяспечвала жыццядзейнасць, развіццё і цэласнасць эканамічнай і сацыякультурнай сістэм Заходняй Беларусі, было накіравана на інтэграцыю заходнебеларускага рэгіёну ў складзе польскай дзяржавы. Полінацыянальнасць насельніцтва мястэчак, пераважная большасць якога была занята ў аграрным сектары эканомікі, значнасць сельскай гаспадаркі ў жыцці местачковага насельніцтва не дазваляе вызначыць мястэчка як выключна яўрэйскае паселішча. Яўрэйская супольнасць выконвала важную ролю ў развіцці рамяства, прамысловасці і гандлю пры захаванні традыцыйнасці абшчыннага і рэлігійнага жыцця і ўтварала сваю эканамічную, сацыяльна-культурную прастору, якая з’яўлялася адным з кампанентаў у развіцці шматэтнічнага местачковага грамадства. Колькасная і эканамічная значнасць іншых нацыянальных супольнасцей і іх імкненне да культурнага самазахавання адлюстроўвала складаную структуру арганізацыі шматнацыянальнага грамадства, лакалізаванага ў мястэчку.

2. Мястэчкі Заходняй Беларусі з’яўляліся сельскагаспадарчымі, рамеснымі, прамысловымі, гандлёвымі цэнтрамі гмін і забяспечвалі эканамічную спецыялізацыю заходнебеларускага рэгіёну ва ўмовах складвання адзінага агульнапольскага тэрытарыяльна-гаспадарчага арганізма. Па шэрагу эканамічных паказчыкаў (ступень сельскагаспадарчай і рамесніцкай спецыялізацыі, колькасць гандлёвых і прамысловых прадпрыемстваў і занятага на іх насельніцтва) асобныя мястэчкі не саступалі гарадам, што абумовіла іх ролю ў эканамічным развіцці Заходняй Беларусі ў 1921–1939 гг. Наяўнасць у многіх мястэчках развітой дробнатаварнай вытворчасці ў форме рамяства і дробнакапіталістычных прамысловых прадпрыемстваў, дамінаванне стацыянарных форм гандлю, узмацненне прадпрымальніцкай ініцыятывы местачкоўцаў, асабліва яўрэяў, садзейнічалі захаванню самадастатковасці мясцовай эканомікі і прыстасаванасці яе да агульнапольскага рынку.

3. Фарміраванне сацыяльнай сістэмы забяспечанасці грамадства мястэчак і вырашэнне асноўных праблем іх добраўпарадкавання ажыццяўлялі органы мясцовага самакіравання, шырока выкарыстоўваючы дабрачыннасць насельніцтва і грамадскіх арганізацый. Іх сумесная дзейнасць насіла пераважна выратавальніцкі характар і не ліквідавала вострых сацыяльных праблем беднасці, беспрацоўя ў мястэчках. Адміністрацыйная значнасць мястэчак як цэнтраў гмін, дзейнасць у іх устаноў сацыяльнай апекі па арганізацыі дапамогі насельніцтву, функцыянаванне разнастайных асяродкаў медыцынскага абслугоўвання, наладжванне разгалінаванай сістэмы сувязі пераўтваралі гэтыя паселішчы ў сацыяльныя цэнтры, якія забяспечвалі патрэбы як местачковых жыхароў, так і насельніцтва вёсак. Мястэчкі былі ўключаны ў працэс арганізацыі дзяржаўнага кіравання на рэгіянальным узроўні, тым самым забяспечвалі польскаму ўраду кантроль за сацыяльна-палітычным, эканамічным і культурным развіццём Заходняй Беларусі.

4. Галоўнымі фактарамі развіцця культурных працэсаў у мястэчках Заходняй Беларусі ў 1921–1939 гг. сталі іх этнічная гетэрагеннасць, суіснаванне польскай, як дамінуючай на дзяржаўным узроўні, і іншых нацыянальных культур (беларускай, яўрэйскай, украінскай, літоўскай і інш.), што прадвызначыла спецыфіку арганізацыі культурна-прасторавага асяроддзя мястэчак, на фарміраванне якога значны ўплыў аказалі тэатр, кіно, месцы адпачынку і арганізацыя мерапрыемстваў па баўленню вольнага часу насельніцтва. Тэатр і кіно сталі папулярнай і масавай з’явай у паўсядзённым жыцці местачкоўцаў, фарміравалі іх эстэтычны густ і светапогляд, аказвалі ўплыў на нацыянальную свядомасць насельніцтва, але разам з тым з’яўляліся механізмам паланізацыі. Забудова мястэчак Заходняй Беларусі заставалася пераважна драўлянай, вызначалася функцыянальнай разнастайнасцю будынкаў, стылістычнай стракатасцю і архітэктурнай спрошчанасцю ўсіх тыпаў пабудоў. Рэалізацыя культурных патрэбнасцей насельніцтва мястэчак адбывалася, перш за ўсё, у межах той сацыяльнай ці нацыянальнай групы, да якой належаў местачковец.

Асабісты ўклад суіскальніка

Дысертацыя з’яўляецца самастойным навуковым даследаваннем. У працы ўпершыню ў айчыннай гістарыяграфіі праведзена комплексная рэканструкцыя сацыяльна-эканамічнага і культурнага развіцця мястэчак Заходняй Беларусі ў 1921–1939 гг., выяўлены сутнасць, тэндэнцыі і спецыфіка іх развіцця як асобнага тыпу паселішчаў з полінацыянальнай сацыякультурнай прасторай. У навуковы абарот уведзена значная колькасць неапублікаваных крыніц па тэме даследавання з архіваў Беларусі, Літвы, Польшчы і Ізраіля.

Апрабацыя вынікаў дысертацыі

Асноўныя палажэнні дысертацыі былі выкладзены ў дакладах і выступленнях на 15 міжнародных і 2 рэспубліканскіх навуковых канферэнцыях: IV і V міжнародных навуковых канферэнцыях «Культура, наука, образование в современном мире» (Гродна, 14–15 мая 2009, 11–12 мая 2011); V і VII навукова-практычных канферэнцыях маладых даследчыкаў (Баранавічы, 21–22 мая 2009, 19–20 мая 2011); навуковай канферэнцыі «Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі» (Гродна, 25–26 верасня 2009); навукова-практычнай канферэнцыі «Polskie Kresy Wschodnie i ludzie stamtąd» (Польскія Крэсы Усходнія і іх жыхары) (Торунь, 21–22 мая 2010); навуковай канферэнцыі «Polacy i Białorusini, nazwa wspólna, historia dwudziestolecie międzywojenne» (Палякі і беларусы, агульная назва, гісторыя міжваеннага дваццацігоддзя) (Гродна, 11–13 чэрвеня 2010); навуковай канферэнцыі «IV Машэраўскія чытанні» (Віцебск, 28–29 кастрычніка 2010); навукова-практычнай канферэнцыі «Працэсы ўрбанізацыі ў Беларусі: ХІХ – пачатак ХХІ ст.» (Гродна, 29–30 кастрычніка 2010); III навуковай канферэнцыі «Беларусь і суседзі: гістарычныя шляхі, узаемадзеянне і ўзаемаўплывы» (Гомель, 30 кастрычніка – 1 лістапада 2010); XVII навуковай канферэнцыі «Шлях да ўзаемнасці» (Гродна, 18–19 лістапада 2010); VII навуковай канферэнцыі «Раманаўскія чытанні» (Магілёў, 26–27 лістапада 2010); навуковай канферэнцыі «Метадалогія даследаванняў і крыніцазнаўчая база ў галіне гістарычнай урбаністыкі» (Гродна, 30 верасня – 1 кастрычніка 2011); завочнай навукова-практычнай канферэнцыі «Вопросы социологии, истории, политологии и философии» (Навасібірск, 31 студзеня 2012); V навукова-практычнай канферэнцыі «Белорусская политология: многообразие в единстве – V: политическое знание о современном социальном и образовательном пространстве» (Гродна, 17–18 мая 2012); рэспубліканскай навуковай канферэнцыі «Шлях у навуку»: да 55-годдзя студэнцкага навукова-даследчага гісторыка-краязнаўчага гуртка «НіКа» (Гродна, 22–23 красавіка 2010); навуковай канферэнцыі «Социокультурная жизнь в ХХ и ХХІ вв. История повседневности» (Брэст, 7 красавіка 2011).

Матэрыялы дысертацыі маюць укараненне ў вучэбны працэс факультэта гісторыі і сацыялогіі ГрДУ імя Я. Купалы і выкарыстоўваюцца ў выкладанні дысцыпліны «Гісторыя культуры Беларусі (для 4 курса)» і спецкурсаў «Мястэчкі Беларусі ў XVI–XX ст.», «Гісторыя заходняга рэгіёну Беларусі». Вынікі дысертацыйнага даследавання былі выкарыстаны пры распрацоўцы інтэрактыўнага інтэрнэт-партала «Віртуальны штэтл» Музея гісторыі яўрэяў Польшчы, прысвечанага лакальнай яўрэйскай гісторыі (Акты ўкаранення: ад 20.09.2012 № 03-8/234, ад 20.09.2012 № 03-8/234-1, ад 23.09.2012 № 03-9/067).

Апублікаванасць вынікаў дысертацыі

Вынікі дысертацыйнага даследавання адлюстраваны ў 24 публікацыях аўтара, сярод якіх 4 артыкулы ў навуковых часопісах са спіса навуковых выданняў РБ для публікацыі вынікаў дысертацыйных даследаванняў (2,1 аўт. арк.), 2 – у зборніках навуковых артыкулаў, 17 – матэрыялаў навуковых канферэнцый і 1 – тэзісы дакладаў навуковай канферэнцыі. Агульны абъём публікацый складае 6,2 аўт. арк.

Структура і аб’ём дысертацыі

Структура дысертацыі адпавядае мэце і задачам навуковага даследавання. Праца складаецца з пераліку ўмоўных абазначэнняў і скарачэнняў, уводзін, агульнай характарыстыкі працы, чатырох глаў, заключэння, бібліяграфічнага спіса і 12 дадаткаў. Агульны аб’ём даследавання складае 203 старонкі, з якіх 115 – тэкст дысертацыі. Спіс выкарыстаных крыніц займае 28 старонак і ўключае 375 пазіцый, у тым ліку 24 публікацыі аўтара. Дадаткі размешчаны на 54 старонках.

АСНОЎНЫ ЗМЕСТ РАБОТЫ

Ва ўводзінах абгрунтоўваецца актуальнасць дысертацыі, паказваецца неабходнасць правядзення даследавання па дадзенай тэматыцы.

У першай главе «Гістарыяграфія, крыніцы і метады даследавання» праведзены аналіз айчынных і замежных навуковых прац, прадстаўлены агляд базы крыніц, дадзена іх класіфікацыя, ахарактарызавана метадалогія даследавання.

У раздзеле 1.1 «Гістарыяграфія праблемы» вызначана ступень вывучанасці праблематыкі дысертацыі ў беларускай і замежнай гістарычнай навуцы. У айчыннай гістарыяграфіі вылучаны і прааналізаваны 3 этапы, якія адрозніваліся навукова-метадалагічнымі падыходамі, наяўнасцю і даступнасцю гістарычных крыніц, уплывам грамадска-палітычных працэсаў: 1)1921–1939 гг.;я – канец 1980-х гг.;я гг. – пачатак ХХІ ст. Першыя даследаванні населеных пунктаў Заходняй Беларусі – гэта працы савецкіх гісторыкаў, сучаснікаў тых падзей. У іх даследаваннях мястэчкі ўзгадваюцца як цэнтры нацыянальна-вызваленчага руху ў барацьбе супраць польскай улады, дзе дзейнічалі рэўкомы КПЗБ, ажыццяўлялася падпольная дзейнасць, распаўсюджваўся нелегальны друк[1]. Гэтыя працы мелі не столькі навуковы, колькі ідэалагічны, прапагандысцкі характар. Даследчыкі акцэнтавалі ўвагу на цяжкім становішчы насельніцтва Заходняй Беларусі і неабходнасці яго вызвалення з-пад польскага прыгнёту. На другім этапе гістарычных даследаванняў мястэчкі разглядаліся ў кантэксце агульных праблем сацыяльна-палітычнага і эканамічнага развіцця Заходняй Беларусі ў складзе буржуазна-памешчыцкай Польшчы, аднак асноўны акцэнт па-ранейшаму быў накіраваны на вывучэнне дзейнасці КПЗБ, рабочага і сялянскага руху, а таксама праблемы капіталістычнай эксплуатацыі працоўных[2]. Трэці этап у развіцці айчыннай гістарыяграфіі па даследуемай праблеме вызначаецца зменамі ў метадалогіі даследаванняў, пашырэннем іх тэматыкі, увядзеннем у навуковы зварот новых крыніц, фарміраваннем рэгіянальных школ пад кіраўніцтвам прафесійных даследчыкаў. Новым перспектыўным накірункам даследаванняў для сучасных гісторыкаў становіцца вывучэнне гісторыі асобных мястэчак[3]. Сучасныя даследчыкі выкарыстоўваюць новыя падыходы ў ацэнцы гісторыі асобных населеных пунктаў, уводзяць у зварот раней недаступныя архіўныя дакументы і крыніцы вуснай гісторыі. Разглядаючы гісторыю асобных мястэчак, сучасныя даследчыкі не выяўляюць іх ролі ў сацыяльна-эканамічным і культурным развіцці Заходняй Беларусі.

Асобныя аспекты гаспадарчага развіцця мястэчак закранаюцца ў артыкулах П. Зялінскага, Н. Несцяровіча, М. Сямёнчыка, С. Траццяк, В. Шэпецюка і інш., прысвечаных эканамічнай гісторыі Заходняй Беларусі міжваеннага перыяду[4]. Цікавымі і карыснымі для вывучэння матэрыяльнага дабрабыту насельніцтва мястэчак з’яўляюцца работы А. Пашковіч[5].

Даследаванні культурных працэсаў у Заходняй Беларусі ў айчыннай гістарыяграфіі адносяцца да менш распрацаваных у параўнанні з той колькасцю прац, якія адлюстроўваюць сацыяльна-эканамічнае і палітычнае развіццё заходнебеларускага рэгіёну ў 1921–1939 гг.

Дзякуючы плённай навуковай працы А. Вабішчэвіча, на падставе шырокага кола крыніц праведзена вывучэнне асноўных кампанентаў нацыянальна-культурнага жыцця Заходняй Беларусі ў 1921–1939 гг. У працах даследчыка грунтоўна разглядаецца развіццё беларускай адукацыі ў Заходняй Беларусі, дакладней, яе знішчэнне польскай дзяржавай[6].

Развіццё тэатральнай і музычнай культуры ў асобных мястэчках і гарадах Заходняй Беларусі адлюстравана ў навуковых артыкулах Н. Царук, Э. Мазько, А. Алекснінай і інш[7]. Аналіз асаблівасцей развіцця заходнебеларускай грамадзянскай архітэктуры быў зроблены А. Шамруком[8]. Праблема планіроўкі і забудовы мястэчка Браслава разглядаецца ў працах К. Шыдлоўскага[9].

Да яўрэйскай гісторыі гарадоў і мястэчак Беларусі ХХ ст. звяртаецца ў сваёй манаграфіі вядомы даследчык яўрэяў Беларусі Э. Р. Іофэ[10]. Аўтар выдзяляе асяродкі яўрэйскай культуры і вызначнае найбольш вядомыя постаці ў яўрэйскай гісторыі асобных населеных пунктаў Беларусі.

У польскай гістарыяграфіі прааналізаваны 3 этапы вывучэння праблемы:–30-я гг.;–1989 гг. ;я гг. ХХ ст. – пачатак ХХІ ст. Польская гістарыяграфія 20–30 гадоў ХХ ст. вылучаецца значнай колькасцю манаграфій, у якіх адлюстраваны сацыяльна-эканамічныя працэсы заходнебеларускага рэгіёна як складовай часткі Польшчы. Развіццё рамяства, прамысловасці і гандлю ў мястэчках разглядалася І. Шыперам, В. Дамброўскім, В. Дыноўскім, Т. Нагурскім і інш[11]. На другім этапе польскія даследчыкі звярнуліся да вывучэння культурных працэсаў у міжваеннай Польшчы, працягваўся разгляд сацыяльна-эканамічнага развіцця польскай дзяржавы, у кантэксце якога разлядалася развіццё і заходнебеларускіх мястэчак[12]. У час трэцяга этапа павялічылася колькасць прац, прысвечаных менавіта мястэчкам паўночна-усходніх ваяводстваў Польшчы. У працах М. Медуцкай, З. Тамчонак, С. Коваля і інш. увага да сацыяльнай гісторыі з’яўляецца цэнтральнай, і мястэчкі разглядаюцца як сацыяльны феномен[13].